(Hikoya)
Rabbimqulning bobosi ötib qoldi-yu, soya-salqin toğ qöynidagi oroyiş damlarga putur yetdi. Yuz yoş etagini tutgan çolning xirqiroq aytgan sönggi gapiga quloq tutib, bugun şu joylarga kelib ötiribdi.
Qip-qizil yaydoq dala. Dimoqqa saksovulning nimtatir hovuri uriladi. U közlarini qisib kaftini soyabon qilgança tuproq yölning örtasida eşilib raqs tuşib kelayotgan jinşamolga nigoh qadadi.
Söng: “Xayr, ona qişloq”, – deya pichirlagan köyi chimdan bunyod bölgan uyga kirib ketdi. Uy ichi is bosib, har sinchida ming-ming afsona uxlab yotardi. Chökirtakni[1] olib, böyi yetgan joylarni tozalagan böldi. To shomgacha uyni epaqaga keltirdi. Keçqurun söriga zörğa sudralib çiqib çözildi-yu, közi ilindi.
Çölga kun erta yoyiladi. Rabbimqulning yuziga oftobçuvoq[2] tuşib qolib, söna çimdib qoçavergaç, odatiga qarşi erta oyoqlandi. Hovli girdidagi erkaklab ketgan qöziquloğ-u tikanaklarni ketmonlab çiqdi. Keyin panşaxa bilan tandir ayvon burçiga ularni ğaramlab, yerni ağdardi. Kun çoşgohdan ötib, xiyla qiziy boşladi. Rabbimqulning manglayidan ter şovullab quyilar, ammo u oftobning hiliga bepisand keng gardişli şlyapasini bostirib, yer çopişda davom etardi. Şu taxlit hafta adoğida bobosiga tegişli yerni kepakka mengzatib şudgorlab çiqdi. Söngra bir neça kun qorasini körsatmay ketdi-yu, eşak minib qaytdi. Egarda daraxt köçatlari, xurjunida yegulik, tivit yopinçiq va yana allanimalar. Siyrak ötqazilgan nihollar oralab, boşini kötarmay tarvuz uruğ qadab çiqayotgan Rabbimqul yuvoşni tuproq yölda tomoq qirgan kimsa öziga qaratdi.
– Ey! Assalom alaykum, amaki, keling.
– Keldik!
– Qani, uyga kiramiz.
– Rahmat! Jabbor dangalning nabirasi supada gurung beryotuvdi. Şunga bir oyoqning çigilini yozay deb çiquvdim.
– Ha, zap qibsiz-da! Toza havoda ulfatlar bilan çaqçaqlaşganga nima yetsin.
– Hmm, binoyi-binoyi! Sal tanimayroq turibman, ulim.
Sobir gijingni supraqoqdisimisan, deyman.
– Yöq, katta ulining bolasiman.
– Yaxşi, bizning otimiz Maqsadboy! El Oqsoqol deb çaqiradi. Şu ovulga qarab yuramiz-da.
– Qulluq, oqsoqol bova, qulluq.
– Bu joyda nihol östiraman deb, bekor urinma, umring zoye ketadi. Bahor payti tovdan suv çuldirab enib turadi-yu, yoz boşida qurib qoladi.
– Bilmadim-u, oqsoqol bova, şu, bir urinib körgim kelyapti.
– Kör, kör, özing bilasan, – u mayda qadamlab ozgina yurib ortiga ögirildi. – Innaykeyin… Ha, mayli, qöyaver, – u qöl siltab uzoqlaşdi.
Orqasidan tikilib qolgan Rabbimqul kift uçirib yana işga şönğidi.
Kaltabaqay, közlari öynoqi, qorni osilib tuşgan, tepakal kişi issiq avjidan harsillab, bozor biqinidagi çoyxonaga kirib bordi. Çoyxona deganimiz biyday çölda girdi çimdan kötarilgan, usti lömbozlik bir joy. Sirtiga qayerdandir keltirilgan şağal yölak yotqizilgan. Bu joy doimiy beş-ön bekorçining “ota uy”iday bölib qolgan. Ötgan-ketganga gap otib, ortidan ğiybat urçitiluvçi göşa.
– Keling, keling, Oqsoqol, – deya uni yasama manzirat bilan kutib oladi ötirganlar.
– Hozirgina sizni eslab turuvdik. Xizrni yöqlasak bölarkan, – deydi mahmadona ulfat yigit.
– Qani, kunning issiği çiqib turgan bir paytda, töğri yöl qolib, aylanib kelyapsiz, – deya ösmoqçilab söradi, çöqqisoqol, örta yaşar kişi.
– Anov Sobir gijingni hayotidan[3] kelyapman. Bir löttiboz nabirasi kelibdi. Nima
emiş – köçat ötqazib boğ qilarmiş. Hih, katta xolangni çarvoğimi bu senga, ahmoq bola. Qilasan-a, qilasan, dedim.
– Kuyunmang, – deya gapga aralaşadi, yaqinda muştlaşganidan dalolat berguvçi kökargan yuzlik, singan tişlik kimsa, – bir yugurib-yelsin-çi, keyin ena suti oğziga kelib, tavbasiga tayanadi.
Ularning gapi yana ançaga çözildi. Bu paytda Rabbimqul eşagiga meşni ortmoqlab ariqdan suv olib qaytmoqda edi.
Kunlar şu maromda quvlaşmaçoq öynab, kundalik tomoşasini umr lavhiga muhrlab yozga ham yetib keldi. Maqsad oqsoqol aytgani çin çiqib, ariq suvi tortilib ketdi. Bora-bora butkul quridi. Rabbimqul satilini[4] kötarib katta quduq boşiga bordi. U yerdan bir-ikki satil suv tortar-tortmas, lab-lunji titragan Maqsad oqsoqol qişloqni boşiga yiğib keldi.
– Hoy! Gijingvaçça, ol bu yerdan xartumingni. Butun ovul-u mol-holni zörğa çanqoğiga yarab kelayotgan quduqdan mosuvo qilmoqçimisan?
– Oqsoqol bova, uzr, bilmabman.
– Ha! Albatta uzr söraysan-da, olifta, beling oğrib quduq qazmaganingdan keyin. Qani, törva xaltangni yelkalab bir jönab qol-çi!
Atrofdagilar Maqsad oqsoqolga quvvat berib, “töğri-töğri” deb maʼqulladilar. Köpning amri vojib. Rabbimqul boş egib ortga qaytdi.
Endi u olis Taypoqköldan kunda ikki mahal suv keltiradigan böldi. Tomir yozib, özini önglay boşlagan nihollar qurib qolmasligi uçun şişa va yelim idişlarni yuztuban qöyib tomçilatib suğorib yurdi. Bu orada eşagining böynidan tortib dumigaça va özining qölidan yelkasigaça suv idiş osib yuradigan Rabbimqul yuvoş el içra “Afandi” laqabini oldi. Mana şu zahmatning silsilasi ölaroq yoz adoğida tarvuzlar çoynakday yo undan yirikroq bölib, taʼmga kira boşladi. Nihollar öz yaratuvçisi şarafiga har ötkinçi şamoldan dalda olib çapak çalib qöyadigan böldi. Bundan Rabbimqulning köngli toğday ösib, ğururga töldi. Ammo bu quvonçi uzoqqa bormadi. Bir kuni keçasi paykal boşida ğönğir-ğönğirdan tuyqus uyğonib şu tomonga yöl oldi. Şarpalar uning qorasini sezib, juftakni rostlab qolişdi. U “hay-hay”lagança qolaverdi. Sahargaça bedor ötirib çiqqan Rabbimqul tabiatiga xos bölmagan sözlar bilan kimlarnidir koyib yurardi. Paykalda yorilib, tuproqqa belangan tarvuzlar, biri sindirilgan, boşqasi suğurib taşlangan nihollar. Rabbimqul yuvoş taqdirga tan berib, omon qolgan tarvuzlarni xurjunga joylab bozorga yöl oldi. “Harna baçalarimga ul-bul olarman”, deya, xayol qildi u. Bozor ostonasida Oqsoqolga duç kelib, butun öylari çippakka çiqdi.
– Yöl bölsin?
– Bozorga…
– Xurjuningda nima bor?
– Tarvuz.
– Sotmoqçimisan?
– Ha, sotmoqçiman.
– Bu tarvuzning oti nima?
– Şu özimizning jaydari, lalmikor tarvuz-da!
– Qoğozi qani buning?
– Qanaqa qoğoz, Oqsoqol bova?
– Ay, sen tuğilganda peşonangda oting yoziqmidi?
– Ha! Har kimning peşonasiga Xudo ism ato qiladi.
– Bölmasa, ota-enang şu ismni öqib, keyin sening otingni qöyişganmi?
– Yöq!
– Unda nimaga kallamni garang qilasan, gijingbaçça?!
– Atigi bir xurjun tarvuz bölsa…
Oqsoqol uning eʼtirozini eşitmay davom etdi:
– Lalmi, jaydari deysan. Munday zamonaviyroq nomlasang bölmaydimi? Masalan, “Hasan-Husan tarvuz” yoki “Zebra (yöl-yöliga işora qilib) tarvuz”, debmi. Qara bir-biriga öxşab ketişini. Nahot şunga aqling yetmasa?!
– Endi hamma tarvuz bir tarvuz-da, Oqsoqol bova.
– Hov, menga aql örgatma, zumraşa! Şakliga qara, buning yumaloq desa, yumaloqqayam öxşamaydi. Olib çiqqaningga yaraşa zamonning isi kelib turadigan qilib, uçburçakmi yo törtburçakmi, boşqaça körinişda keltirmaysanmi, el bir maza qilsin.
– Qanaqa uçburçak, Oqsoqol bova?! Heç zamondayam uçta burçagi bor tarvuz bölarkanmi?
– Sen özingni merovlikka solma, bola. Odamlar ahmoq emas, har bir narsani olişdan avval uning zotini suriştirib köradilar, innaykeyin…
– Ay-y! Böldi-ya, şu tarvuzim sizlarning rastalaringizga çiqmasa-çiqmas, – u şart eşagini ortga burib, xalalab-xalalab yölga tuşadi. Ortidan Maqsad oqsoqol xirilloq ovozda baqirib qoldi:
– Hov, menga iddao qilma!
Oqsoqol bir çetda çayqalib turgan şirakayf hamgaştak yigitni yoniga çorlab, şunday dedi:
– Pozilboy, bor, anov naynovdan çoyxonaga bir-ikkita tarvuz tuşirib qol.
U lapanglab eşakli kişiga yetib olib töxtatadi:
– Maqsad oqsoqol aytdi. Xurjundagidan çoyxonaga bir-ikkita taşlab ketarkansan!
– Toşni yesin şu oqsoqoling. Undan köra qöni-qöşnim, bola-baqramga bersam, alqab-alqab yeydi.
– Hali şunaqami?! – deya alamzada bir qiyofada eşagining biqiniga niqtab-niqtab ilgarilayotgan Rabbimqulga yöl çetida yotgan toşni möljalga olib otdi. Yelkasiga tekkan toşdan söng:
– Hoy, bu nima qilganing? – deya Rabbimqul özi bilmagan holda, ilkis qayrilib jon tomirini keyingi toşga tutib berdi. Muvozanatini yöqotib tuproq yölga qulab tuşdi. U bilan qöşilib qulagan tarvuzlar yumalab tars-tars yorildi.
– Essizgina, yaxşi tarvuz ekan, uvol ketdi, – deya Pozil pyan arang bitta butunini topib qöltiqlagança çoyxonaga oşiqdi. Öğri köz bilan ortiga bot-bot qarab ketarkan, odamlar negadir tarvuz talaşiş örniga, tuproqqa belanib yotgan Rabbimqulni “uyğotmoqçi” bölişayotganini tuşunolmay ğödranib, hiringladi:
– Hih, ahmoqlar-ay!..
Abdulla ÇIMIRZAYEV
1988-yili Samarqand viloyati, Nurobod tumani, Sarikul qişloğida tuğilgan. Samarqand davlat universitetining “Tarix-falsafa” yönalişini tamomlagan. “Hayot yoğdulari” nomli nasriy töplami naşr etilgan.
2024/1
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


