(Hikoya)
1
Dekabrning asov şamoli tun bağrida özini har yonga urib, böriday uvillaydi. Uylar ham sovuqdan junjikkanday bağridagi çiroqlarini öçirib, şamolga jör bölib, qoranği tun vajohatini yanada orttiradi. Biroq şu imoratlar biqinidagi tarovatidan ğalati taassurot uyğotadigan ikki qavatli binoning pastki qavatidagi derazada zaifgina yoruğlik miltillaydi.
Tokçadagi yovğon, bir neça kun turib qolgan sabzavotlar xonaga badböy his taratardi. Suvoqlari köçib ketgan devorga omonatgina suyangan bir kimsa erigan şamdek şumşayib ötirardi. Uning nigohi bir nuqtada – jahoniy fizik olim Albert Eynşteynning tilini körsatib tuşgan maşhur surati1da maʼno-mazmunsiz va şuursiz qotib qolgandi. Olim ham uning holidan kulib ötirganday edi göyo. Izğirin derazaning salqi bölib qolgan oynasini betinim şapatilar, yoriq joylariga tiqib qöyilgan paxtani itargança, töğri uning ajin bosgan yuziga urilardi. Uning yoşi endi qirqni oşgan bölsa-da, soçlari qordek oppoq edi… Samoning par yostiği teşilganday laylak qor yoğardi. U iztirob töla közlarini yumib oldi. Öşanda ham şunday laylak qor yoğardi…
2
… Içki telefondan kotibaning mayin ovozi eşitildi:
– Xayrli kun, Azim aka. Birinçi qor bilan. Rahbarimiz sizni sörayapti.
Azim “Istiqlolbank” xususiy bankining boşqaruvçisi eşigini jurʼatsizgina taqillatarkan, miyasida ming xil öy çarx urar edi. “Nima gap bölişi mumkin?” U içkarida uzoği bilan ön daqiqaça böldi. Öz xonasiga keliboq, uyga qönğiroq qildi:
– Malika, bir xuşxabarim bor. Qani, uning nimaligini top-çi? – dedi xotiniga dabdurustdan.
– Xuşxabar? Nima bölişi mumkin?.. Aytavering-da. Bilasiz-u, topişmoqlarga tişim ötmaydi… Baribir topolmadim. Özingiz ayta qoling.
– Bilasanmi, meni kredit bölimi rahbari etib tayinlaşdi…
Malikaning yuragi hapqirib ketdi. Özini pardek yengil his etdi. Oyoqlari yerdan uzilganday böldi. Ruhi olis-olislarga parvoz ayladi. Xotiralar epkini esdi, ular musiqiy sonatalarga aylanib, uni allalay boşlaganidan eriga tuzuk-quruq javob qaytarolmadi. Azim bilan u sevişib turmuş qurgandi. Boşida ota-onasi Azim yetim qolib, mehribonlik uyida ulğaygani bois, öylanib qolişgandi. Bir tomondan ança qarşilik qilişib, qizlarini bu murodidan qaytarişga jonlarini jabborga berib tirişişdi, boşqa tomondan esa ikkilanişardi. Ikkilanişda har ikki yölga mayl, moyillik böladi. Onasining sözi bilan aytganda: “Bunaqa oilaparvar yigitlar hozirgi zamonda anqoning uruği”. Xullas, qarindoş-uruğ oldidan ötişdi. Ikki yoşning orzu-omoli uşaldi.
* * *
Yangi lavozimni “yuviş” uçun Azim bölimining barça xodimlarini uyiga, keçki ziyofatga taklif etdi. Ziyofat ziyofatday böldi. Har holda uzzukun taʼbi tirriq, ayniqsa, hamkasblar davrasida yanada tundlaşib oladigan boş hisobçi Rustam Rahimoviçning qulfi dili oçilganidan, bir marta öyin-kulgi avjiga çiqqanida semiz-göştdor qöllarini kötarib raqsga tuşganidan ziyofat köngildagidek ötdi, desa bölardi. Barça qadah sözlari Azimning şarafiga yangraganidan esa uning istiqboli porloq bölişi tayindek edi. Modomiki, davradagilarning heç biri bunga eʼtiroz bildirmagan bölardi.
Azim mehmonlar bilan xayr-xuşlaşib, uyga qaytib kirganida Malika gazetaga öralgan öntaça somsani qöliga tutqazdi-da, ularni keksa qöşnisi Salim boboga eltib berişini tayinladi. Juda toliqqandi. Köziga momiqqina yostiğidan özga heç narsa körinmas, ayni dam undan qadrli narsasi yöqdek tuyuldi. Şu boisdan, hozir keksa qöşnisi bilan ezmalanib ötirişga sira xohişi yöq edi. Ulardan bir qavat yuqorida turuvçi Salim boboning uyida yöqligi esa ayni muddao böldi. Yo keksa qöşnisi har doimgi odatiga köra ertaroq uxlab qolgan yo jiyanlari özlari bilan olib ketişgan. Azim xayolidan ötkazgança, ortga qaytib oşxonadagi stolga somsani qöyarkan, yoğ bosib qolgan gazetadagi “Eynşteyn jumboği” deb nomlangan sarlavhaga közi tuşdi. Diqqati jam böldi. Engaşdi. Qiziqsinib uni öqiy boşladi:
“EYNŞTEYN JUMBOĞI”
“Aytişlariça, buyuk fizik Albert Eynşteyn bolalik çoğlarida mantiqiy bir topişmoq öylab topgan. Söng öziga yordamçi tanlaşda ham nomzodlarga aynan şu topişmoqni berib, ularning mantiqiy fikrlaşini tekşirib körgan ekan. Uning yordamida oddiy insonlardan intellektual elitani ajratib oliş mumkin. Biroq odatda 98 foiz aholi bu topişmoqni yeçişga qodir emas. Agar özingizni sayyoramizning qolgan ikki foiz kişisi safiga qöşişni istasangiz, javobini topişga urinib köring. Uşbu jumboqning bir neçta talqinlari mavjud. Eʼtiboringizga 1962-yili “Life” jurnalining dekabr sonidagi ilk talqinini havola etamiz:
1) Beşta uy bor. Ularning barçasi turli rangda.
2) Har bir uyda bir nafar odam yaşaydi. Ularning millati har xil: yapon, ukrain, ispan, ingliz, norvegiyalik.
3) Har bir odam maʼlum bir içkilik içadi, maʼlum bir savdo belgisidagi tamaki çekadi va maʼlum bir jonivorni boqadi.
4) Beş kişining birortasi ham bir xil içimlik içmaydi, heç kim bir xil savdo belgisi ostidagi tamaki çekmaydi va heç kim bir xil jonivor boqmaydi.
Savol: Ulardan qaysi biri suv içadi? Kim zebra boqadi?..”
– Voy! – Malika Azimni körib çöçib ketdi. Söng qöllari bilan katta oçilgan oğzini berkitdi. Göyo özga bir olamdan qaytib kelganday Azim uçib tuşdi.
– Nega baqirasan? – qoşlari ğijimlangan matodek çimirildi.
– Sizni Salim bobonikida deb öylabman…
– Uyida yöq ekan, – xotinining gapini kesdi Azim.
– Sizni bilmadim-u, men juda toliqdim… yotaman, – Malika Salim boboga atalgan somsalarni idişga joylab qöydi.
Azimning labidan köçgan tabassumi xotinini yotoqxonagaça kuzatib qöyib, tağin közlarini gazetaga tikdi:
“… Yordam kerakmi? Unda eʼtibor bering:
- Ingliz qizil uyda yaşaydi. 2. Ispan it boqadi. 3. Ukrainalik çoy içadi. 4. Yaşil uy oq uydan çapda joylaşgan. 5. Yaşil uy egasi qahva içadi. 6. “Old Gold” çekuvçi kişi şilliqqurt boqadi. 7. Örtadagi uyda yaşovçi kişi sut içadi. 8. Sariq uyda yaşovçi kişi “Kool” çekadi. 9. Norvegiyalik birinçi uyda turadi. 10. “Çesterfield” çekuvçi odam tulki boquvçi kişi oldida yaşaydi. 11. Ot boqadigan odam “Kool” çekadigan kişi oldida istiqomat qiladi. 12. “Lucky Strike” tamakisini çekuvçi kişi pörtaxolli şarbat içadi. 13. Norvegiyalik havorang uyda yaşaydi. 14. Yapon “Parliament” çekadi. 15. “Old Gold” çekuvçi odam suv içadigan kişiga qöşni turadi.
Xöş natija qanday? Yana öylab köring.
1, 2, 3, 4, 5 uyning rangi qanaqa? Unda qaysi millat vakili turadi? U qanday içimlik içadi? Qanday belgidagi tamaki çekadi? Qaysi jonivorni boqadi?”
“… – Sen ğoyat qobiliyatli odamlar haqida eşitganmisan?! Gapiiiir!
– Yöq… – yiğlamsiradi bola.
– Bilişing kerak, bolam. Eşitayapsanmi, bilişing kerak!
Tepakal, maykasidan qorni döppayib çiqqan, jundor erkak beş-olti yaşar bolaning yuziga şapatiladi.
– Yiğlama, yiğlama dedim!.. “Katta” odam bölişing kerak, bolam! Qara, – u odatda bolali oilalarda uçrab turadigan tartibsizlik, yaʼni har yonda öyinçoqlarday soçilib yotgan kitoblarni körsatdi. – Qara dedim… Özi bir qorovulman… şunday bölsa hamki, qölimga pul tuşdimi, uyga kitob taşiyman, senga… sen “katta” odam bölasan, puldor… Meni… Bizni bu jarlikdan qutqarişing zarur! Yöqsa, bu laʼnati hayot, kasallikday yopişib olgan yöqçilik bizni harob qiladi, öz domiga tortaveradi, bolam. Azim, ğoyat isteʼdodli bölasan…
Azim otasining hamma gapining ham mağzini çaqolmas, biroq uning bor umidi ekanini fahmlardi.
– … Sen mening najotkorimsan! Umidimsan…
Otasi teskari ögirilib, deraza raxiga kuçsiz muşt tuşirdi. Söng boşini xam qilib, keng yelkalari silkinib-silkinib qöydi. Azimning közi jiqqa yoşga töldi…”
“ … – Oting nima sening, “geniy” bola?
– Menikimi?
– Seniki, albatta, özimnikini bilaman.
Maktab direktori bilan uning örinbosari kulib yuborişdi.
– Azim… – qimtinibgina javob berdi u.
– Yaxşi, Azimboy. Hammaning oğzida sen, öqituvçilaring alqab çarçamaydi. Aytişlariça, daho emişsan. Şunga… tanişib qöyaylik dedik. Kun kelib sen “katta” odam bölasan. Şunda tanimay qolmaysanmi?
Ular tağin kulişdi. Bu kulgidan direktor xonasining şifti öpirilib tuşadigandek tuyuldi. Har holda Azim şu öyda şiftga çöçib tikildi, söng yer çizdi…”
Oliygohda uni hamma “tirik ensiklopediya” desa, bankda “daho” deb ataş ommalaşdi, bora-bora bu uning laqabiga aylandi. Alalxusus, bolalik yillarida ham, yoşi ulğayganida ham, yillar davomida orttirilgan laqablariga munosib böldi. Garçi, yurak xurujidan erta qazo qilgan otasini yöqçilik girdibodidan xalos etolmagan ersa-da, özini qutqara oldi. Ammo oğiz töldirib, baxtliman demoqqa jurʼati yetmasdi…
Ana şu xotira bamisoli kino tasmasidek xayolidan lip-lip ötarkan özini “Eynşteyn jumboği”ni yeçişga qodirdek his qildi. Tun yarmidan oqqaniga qaramay, qöliga qalam olib, yengini şimardi. Qulay ötirib olib topişmoqni yeçişga kirişib ketdi.
– Uxlamaysizmi? – Yotoqxonadan xotinining biroz noz-işva aralaş ovozi eşitildi.
– Uxlayver. Birozdan söng yotaman.
Malika musaffo tongdek pokiza, şudring ingan guldek baxtiyor edi. Erining şu taxlit turişini havas bilan kuzatib turdi-da, keyinroq uxlamoqçi bölgan eridan andak oğrinsa ham, hissiyotni qözğatib yuboruvçi atiri iforini taratib, kelib Azimning yelkasidan quçdi, tim qora soçlaridan öpib qöydi.
– Çalğitasan-da… – entikdi Azim yotoqxonaga yöl olgan xotinini kuzatib.
3
Soat tungi uç. Azim stolga muk tuşgan holda “Eynşteyn jumboği”ni topişga urinardi. Ammo hadeganda omadi kelavermadi. Odatda bir işga qöl ursa, göyo u çaynalgan kassetaday to uni yakuniga yetkazmaguniça miyasida ğujğon aylanaverardi. Alalxusus, bu damlarda mağrurlik hissi butun qalb-qöriga singib, öy-xayollarini çilvir kabi tanğib taşlardi. Mana, navbatdagi qoğozni ham astoydil ğijimlab axlat qutisiga uloqtirdi. “Öxşamayapti, – xitob qildi u asabiylaşib boşini qaşlarkan. – Şunçalik muşkul böladi, deb sira öylamagandim”. Boz ustiga, pastda ğuj bölvolgan daydi itlarning betinim ulişi, qarama-qarşisidagi soatning mudrab, bir tekisda xurrak otayotgani – çiq-çiqlaşi, baʼzan itlarning ulişi tinib, soat çiq-çiqlamay qöyganday tuyulganda oraga çökkan jimlik ham ğaşiga tegardi. Söng barçasiga qöl siltadi-da, örniga çözildi. Biroq qandaydir ğalati va notaniş, nafsilamirini aytganda, qaçonlardir taniş, ammo ayni fursat unutilgan his iç-etini siçqondek kemirardi. U yoqqa ağanadi, bu yoqqa ağanadi. Ğujanak bölib yotdi. Tölğondi. “Uff” tortdi. Sanoq sonlarni yöqladi… qöylar otari guv etib ötdi… ammo izlaganini topolmadi. Örnidan turib, tağin jumboqni yeçişga urinib körmoqçi böldi.
Malika subhi olamda uyğonganida yonida eri yöq edi. Birinçi iş kuni bölgani bois ertaroq turgandir, degan öyda oşxonaga kirib qöllariga siyoh tomgan, soçlari patalak bölib ketgan, nigohlari zöriqqan va bedor, közlar qontalaş, maykaçang Azimni bir nimalar yozayotgan holda uçratdi. Stolning tevarak-atrofini don çöqiyotgan jöjalarday ğijimlangan qoğozlar bosib ketgandi.
Ajablangan Malikaning banogoh kulgisi qistadi:
– Ha, rahbarlarga ham osonmas ekan-da.
Azimning qovoği köpçigan xamirday osildi:
– Gapni qisqa qil-da, oşxonaga yörğala. Tezroq nonuşta tayyorla, bölmasa… – gapini çala qoldirib, nigohini yana gazetaga tikdi-da, eşitilar-eşitilmas “keçikaman” deb gapini yakunlab qöydi.
– Tinçlikmi, Azim aka?
– Işing bölmasin! Senga nima dedim. Tezda nonuşta tayyorla. Işga keç qolaman. – Bu gal rostakamiga urişib berdi.
Malika eriga ajablanib qaradi, eri unga heç qaçon bu qadar qörs-qöpol muomala qilmaganidan biroz dovdirab, eşik bösağasida qotib qoldi, söng lom-mim demay oğir qadamlar bilan oşxonaga yönaldi. Nonuşta tayyorlaşga urinarkan, harakatlari juda sekinlaşib ketdi, göyo vaqt töxtab qolgandi. U Azimning feʼl-atvoridan mutlaqo bexabar ekanini öylab siqildi. Quloği şanğillay boşladi. Ayni şu damda butun uy, özi, eri, oşxona va hatto oşxona buyumlari ham alahsirayotganday tuyuldi.
Azim esnaganiça nonuşta qildi. Malika erini kuzatgani eşik oldiga keldi. Şoşilib poyabzalini kiyayotgan Azim şu damda xotiniga boqqanida uning yoş bolaga öxşab arazlagan nigohida “mendan keçirim sörab, yuzimdan öpib qöy” degan sözlarni uqqan bölardi. Boqmadi…
– Yaxşi boring, Az… – Malikaning gapi çala qoldi. Azim lom-mim demasdan eşikni “qarsillatib” yopib ketdi. U piqillab yiğlab yubordi…
… – Bugun soat 10:00 da bölim xodimlari bilan ilk majlisingiz bor. Tuşlikdan söng soat ikkida esa “Hamkor-invest” korxonasining vakillari bilan uçraşişingiz lozim, – deya ötkir atir hidiga burkanib kotibasi kirib keldi.
Biroz ötib iş stoliga öndan ortiq jilddagi hujjatlarni keltirdi. Azim qöl uçida biroz işlagan böldi. Ammo erinçoğligi tutib işlagisi kelmadi. Uning kamdan-kam hollarda işdan boş tortişi edi. “Ğayratli yigit, mehnatdan qoçmaydi. Menimça, kredit bölimini işonsak böladi… tortadi” degandi öşanda bank boşqaruvçisi örinbosariga. Keça yarim tundan beri könglini ğaş qilayotgan “Eynşteyn jumboği”ni xayolidan qançalik çiqarişga urinmasin, buning uddasidan çiqolmadi. Qöynidan tartib bilan buklangan gazetani çiqarib yana topişmoqni yeçişga kirişdi. “Bu gal albatta topişmoqning javobini topaman” deb umid qilgan böldi. Göyoki topolmasa, izzat-nafsining burni yerga işqalgan, ğururi xörlanganday tuyuldi. Tanasidagi butun tomirlarda issiq qon emas, sovuq manmanlik irmoqlari oqayotganini özi hali anglab yetmagandi.
Avvaliga kotibasi soat 10:00 da xodimlar bilan majlisi borligini eslatdi, soat ikkiga yaqin esa “Hamkor-invest” korxonasining vakillari bilan uçraşuvi borligini yana bir bor yodiga solib xizmat burçini ötadi. Solişga soldi-yu, baloga qoldi-da beçora. Ikki holatda ham Azim unga “Tinç qöying meni!” deya urişib berdi. Kotiba joyiga kelib ötirarkan, öpkasi tölib kela boşladi. Odatda mudom “ayol bu – möjiza! Ularni eʼzozlaş kerak” deydigan Azim tuş mahaligaça ikkita ayolni besabab yiğlaşga majbur qilgani parvoyiga kelmasdi. Zero, öy-xayollarini zabt etgan xudbinlik çilvirlari tarang tortilgandi. Uning qiyofasida boşqaça Azim namoyon bölayotgandek edi göyo.
4
Bir hafta davomida uzluksiz “Eynşteyn jumboği”ni yeçişga harakat qildi. Lekin har safar uning bu urinişlari zoye ketardi. Şu köyda bir oyni ham ötkazdi. Uning nazdida bamisoli taqvim jadvalidan qaysidir oy varağini bir zumda yulib olganday ötdi bu kunlar. Azim inson uçun dahşatli bölgan – vaqtni his etolmay qolgandi. Ötgan bir oy davomida xotiniga umuman eʼtibor bermay qöydi. Xuddi uyda özi tanho yaşaydigandek. Xotini sal oğiz oçadigan bölsa, jerkib berar, oğzidan yaxşi söz çiqmaydigan bölib qoldi, hatto içib kelganida xotinini uradigan odat çiqardi. Ammo Malika sabrdan sarğayişni maʼqul kördi. Azim işxonadagi işlarni ham unutdi. Butun kunni “Eynşteyn jumboği”ni yeçişga sarflardi. Vaqt ötgan sayin u qöpollaşib borar, asabiylik uni deyarli har daqiqada “yöqlardi”. Taşqi körinişiga esa çidab bölmasdi. Soqollari ösib, yonoqlari börtib çiqqan, közlari kirtayib qolgandi. Köp ötmay soçiga oq oraladi. Işda ham tuşlikka çiqmay “Eynşteyn jumboği”ni yeçişni maʼqul körardi. Tuşlik qilmagaç, negadir tez-tez boşi oğriydigan böldi. Ammo bora-bora bunga könikdi çoği, boşi oğrimay qöydi. Baribir içini it tirnardi. “Nahotki, men “Eynşteyn jumboği”ni yeçolmasam?! Axir, öta bilimdon edim-ku. Bunga nega tişim ötmayapti? Aqlim ötmaslaşib qoldimikin yo? Bitta Eynşteynning topişmoğini topolmasam, şunça öqiganlarim qayoqqa ketdi unda? Nahotki, men dunyodagi ikki foiz bilimdon kişilar qatoriga kirmasam? Nima uçun unda odamlar meni “geniy”, “daho” deb ataydilar? Nega?!” Azim muvaffaqiyatsizlikka uçraganida alam bilan har gal şu sözlarni xayolidan ötkazar, jazavaga tuşar, asabiylaşardi. Şu kunlarda tez-tez otasi tuşiga kiradigan böldi. Tuşlari ham bir xil tarzda keçar. Tun emiş… otasi undan ön-ön beş qadamça narida emiş. Yoniga boray desa oyoği öziga böysunmas, baqiray desa, ovozi çiqmasmiş. Qandaydir körinmas va baquvvat qöl uni mahkam tutib turarmiş. Bu qöllardan yulqinib çiqay desa, ular göyo ombirdek yanada qattiqroq siqarmiş… Köp ötmay ularning orasidagi masofa kengayib, örtada kiçkina soylik paydo bölibdi. Otasi ham oğiz oçmas, faqatgina öğliga ğamgin tikilarmiş… mudom şu joyda uyğonib ketadigan böldi. Söng öz-öziga gapiradigan odat çiqardi. Hadeb “bu xudbinlik emas, bu mağrurlik emas” derdi.
Parişon yuraverganidan qöşnilarining bergan salomini ham eşitmas, ular esa ortidan piçir-piçirlaşib qolişardi. Asabi rubob torlariday taranglaşaversa, manzarga çiqib çekadigan böldi. Garçi xotiniga yoqmasa-da, çekişda ham, içişda ham as bölib oldi.
Azim yarimlab qolgan sigaretani kuldonga ezğilab öçirdi. Çap közi kökargan Malika balkonga çiqib eriga hadiksirab sözlay boşladi:
– Azim aka… Azim aka, sizga nima bölayapti özi? Avvallari unaqa emasdingiz-ku, qanday baxtli hayot keçirardik-a?.. Azim aka, sizni nima jin urdi? Rözğor işlariga ham eʼtibor bermay qöydingiz. Men bilan-ku umuman işingiz yöq… Ozib ketganingizni qarang… Meʼyoridan köp çekayapsiz, içayapsiz, hatto… menga qöl kötaryapsiz ham…
Malika yiğlamoqdan beri bölib erining ortidan quçdi. Azim jahlini zörğa bosib turardi.
– Qöying şu topişmoqni… Şu topişmoqni öylab topgan Nyutonning uyi kuysin.
Azimning labida zaharxanda tabassum öynadi:
– Bu topişmoqni Nyuton emas, Albert Eynşteyn öylab topgan, ğalça.
– Nima farqi bor. Axir, bu bemaʼnilik-ku!
– Bemaʼnilik?
Azim özini tutib turolmadi, asab torlari taranglaşib, “ğazab” kuyini ijro etdi. Malikani tağin döpposladi. Biroq sahari mardonda uyğonganida Malika yotoqxonada ham, oşxonada ham, umuman uyda yöq edi, uning ortidan javonlardagi kiyim-keçaklari, mayin nigohlari, yoqimli tabassumi, xuşböy iforlari ham ergaşib ketgandi. “Hoynahoy onajonisinikiga ketib qolgan bölsa kerak, – öyladi Azim. – Özi ketar yor-yor, özi kelar yor-yor”. U bu oilaviy mojaroga jiddiy eʼtibor qaratmadi. “Qaysi er-xotin uruşmay, tortişmay yaşayapti” deb qöydi öz-öziga tasalli berib.
5
Şu asnoda oradan kunlar, oylar ötdi. Tanişlari uning abgor ahvoliga qarab turib, inson şunçalik ham özgarişi mumkinmi, deya işongilari kelmasdi. Oldingi jussadan asar ham yöq. Eti ustixoniga yopişib qolgandi.
Ertalab işga kelganida yangi kotibasi unga xat borligini aytdi. Oldingi kotibasi uning qöpolligi va jizzakiligiga çidolmay işdan böşab ketgan edi. Maktubni oçib qarasa suddan ekan. Turmuş örtoği ajraşiş töğrisida sudga ariza beribdi. Azimning içidan zil ketdi. Ikki lunjiga xuddi qizib turgan dazmol bosilganday böldi. Karaxt böldi-qoldi.
Malika Azimni köp kutdi. Azim uni qançalik döpposlamasin baribir erini sevardi. Özgarişiga umid qildi. Keçirim sörab kelişini kutdi. Közlarini derazadan tikilgança şörqillagani şörqillagan. Ammo eridan xat-xabar bölavermagaç, taqdirga tan berib ajraşişga qaror qildi. Azimning köngli biroz iyigandek böldi. Xayoli joyiga keldi, karaxtlik tarqadi. “Ertagayoq borib Malikani onasinikidan olib kelaman. Baqamti ötirib hammasini kelişib olamiz. Mening u bilan ajraşiş niyatim yöq. Menga nima bölayapti özi?”.
Biroq ertaga buning mavridi bölmadi. Işxonaga borganida boşliği böşaş töğrisida ariza yozişini buyurdi. U nima uçun deb söramadi. Sababi öziga ayon edi. Aksinça, içida boşliğiga şu vaqtgaça dumini tugib yubormaganiga tahsin öqidi, boşliği uç-tört bor tartibga çaqirganida, dakki berganida yuziga bezbetlik niqobini taqib oladigan böldi. Muhim buyruq va qarorlarni imzolamay qöygan, rasmiy taşkilotlardan kelgan maktublarni bir çetga uloqtiraverar, oqibatda bölim işlari orqaga ketib qoldi, mijoz hamda hamkor korxonalar bilan esa umuman işlamay qöydi. Xodimlar öz bilganlariça iş yuritişmoqda. Oylik hisobotlar tayyorlanmay qöydi. Qöpolligi tufayli deyarli har kuni qöl ostidagi xodimlarni haqoratlab, ranjitardi. Sönggi vaqtlarda egniga yuvilmagan kir-çir kiyimlarni ilib yurganidan, ulardan badböy hid tarqalaverar, kotibasi isqirt boşliğini körganida burnini jiyirar, unga yaqin yölamaslikka harakat qilardi. Xöjalik işlari mudiridan har hafta boğlam-boğlam oq qoğoz va yon daftarçalar olişdan çarçamasdi. (Bularning bari “Eynşteyn jumboği”ni yeçiş uçun kerak bölganda). Işdan böşatiş uçun bundan boşqa yana qanday sabablar bölişi kerak? Xullas, boşliği bildirgan işonç boşida çil-çil sindi.
Azim laş-luşlarini yiğib, indamay töppa-töğri uyiga jönadi. Oylar bir-birini quvlab ötaverdi. U esa “Eynşteyn jumboği”ni yeçmoqqa urinişdan çarçamas, biroq, uning tinimsiz mehnati heç samarasini bermasdi. Baʼzida u bir haftalar topişmoqqa eʼtibor bermay yurdi. Ammo bu jasorat köpga çözilmas, jumboqni yeçişga bölgan bemaʼni iştiyoq, xudbin qaysarlik va kasallik unga kanadek yopişib olgandi. Biroq inson nahotki, bir narsaga şunçalik qattiq boğlanib qolişi mumkinligiga hayron bölardi. “Rafiqamni ertaga olib kelaman” degan sözlarining oxiri yöq edi. Azim dastlabki oylarda iş qidirmadi. Yiğib qöyganlarini sarflab yotdi. Odatda 24 soat uyda bölar, baʼzida tomoqqa ul-bul xarid qilgani pastdagi dökonga tuşib çiqardi. Tilida va dilida bir kalom tuşmasdi: “Bu xudbinlik emas, bu mağrurlik ham emas”.
6
Bir kuni Azim behuda isrof bölgan qoğozlarni yiğiştirayotganida ularning içidan uç oy oldin suddan kelgan ajrim arizasini körib kapalagi uçdi. Öz qarorlarini özgartirib kelişlari uçun sud tomonidan ajratilgan vaqt öz poyoniga yetgandi. Ertaga sud. Har holda, rasmiy xatda körsatilgan sana ertaga keladi. Yo adaşayaptimi? Ehtimol. Axir, u vaqtni his etmay qöyganiga ança bölgan-ku. Biroq odatda, köngil bir noxuşlikni sezganida, uning xatar borasidagi tasavvurlari röyobi şu qadar aniq-tiniqlik kasb etadiki, alal oqibat ular örtasida deyarli farq uçramaydi. Uning hasratga limmo-lim taxminini devorda osiğliq, asl qiyofasini yöqotgan, çetlari burişib-tirişgan yil taqvimi ham tasdiqlab turardi: ertaga sud! Heç qanday his-hayajonni ifodalamaydigan, qatʼiy va biror-bir savolga “non-nasiba” qoldirmagan sözlar bir-biri bilan çaplaşib, göyo baliqdek qoğoz uzra suza boşladi. Şu tobda Azimning közlarini yupqa parda qoplaganday böldi… Tuni bilan xotiralar lazzatidan entikib, namiqqan kipriklari qirğoqlariga uyqu kemasi kelmadi, yaqin yölamadi ham.
Ertasi kuni qoq peşinda ötgan sudda Malikaga arizasini qaytarib olişini aytgan barça gaplari havoga uçdi. Biroq Azim böş kelmay sudyaga “ajraşmoqçi emasman!” deb oyoq tirab olmoqçi edi. Har holda qaysarlikda mulohaza nima qilsin. Ammo xotinining közlariga boqib turib unda öziga nisbatan heç qanday mehr uçqunini körmadi, u Malika qiyofasida özga inson paydo bölganini fahmlab qoldi. Taassufki, vaqtni ortga qaytarişning imkoni yöq. Yöqsa, dunyo dunyo bölmasdi. U taslim böldi. Ikki tomonning roziligiga binoan ularni qonuniy ravişda ajratişdi. Örtada farzand bölmagani ajrimni osonlaştirdi. Nazarida, Malikasiz hayoti ranglidan oq-qora tasvirli oynai jahonga aylanib qolganday böldi.
Köpinça barça narsani nazoratimiz ostiga olişga urinib, fursat boy berilsa-da, gohida hammasini ortga qaytarişga haqli va qodirdek his qilamiz. Bu aldamçi hissiyot esa alamdan diydasi oqarib, örtangan köngilga taskin beradi, xolos. Nega deganda, bosib ötilgan izlarni keça yoqqan qor qoplab ketganiday, ortga yöl doim ham bölavermas, qaçonki masala xususiylikdan umumiylikka köçar ekan, demakki, qayerdadir xohiş-irodamiz bilan boşqa şaxsning xohiş irodasi albatta töqnaşadi, u bilan hisoblaşmay köring-çi.
7
Azimning qismati tarixini çizayotgan taqdiri azalning heç kutilmaganda oq rangli möyqalami nihoya qilib, u qora ranglisiga ötgandi göyo. U taqdirga, şör peşonasiga laʼnatlar aytib içkilikka mukkasidan ketdi. Olti oy davomida alamini içkilikdan oldi. Kayfi taroq kunlari uydagi hamma jihozlarni (ular ham sanoqli va ğarib körinişga kelib qolgandi), buyumlarni sindirar, biroq barça narsani har yonga uloqtirişga borgan qöli “Eynşteyn jumboği” bosilib çiqqan gazetaga kelganda, ğaroyib tarzda öz kuçini yöqotardi. Nari borsa, bir ğijimlab qöyar, keyin esa xuddi dazmollagandek sahifalarni qöli bilan obi-tobida tekislab çiqardi. Oradan ança vaqt ötib hovuri bosilgaç, yana Albert Eynşteynning jumboği javobini izlay boşladi. Bir kuni boş egib, Malikaning yaşaş tarzi qobiğida yöqligiga könika olmay qaynonasining uyiga yöl oldi. “Uylarini sotib, boşqa şaharga köçib ketişgan… aynan qayerga ekani heç kimga maʼlum emas” xuddi muzeydagi antiqa eksponantga obdon razm solayotganday sinovçan baqrayotgan közlarning pastki qismida töxtovsiz oçilib-yopilayotgan oğizlardan öziga kerakli şu sözlarni ilib oldi. “Kimsiz? Ismingiz nima? Ularga qarindoşmisiz? Nega ularni qidirib yuribsiz?” kabi savollarni javobsiz qoldirib, kelgan yöliga ravona böldi. Azim birin-ketin uçragan ruhiy zarbalardan söng gangib yurdi. Boşini qayga urişni bilmasdi. Bu orada yiğib qöygan pullarining ham tagi körinib, dasta-dasta pullar ham xuddi öziga öxşab tirriqlaşib qoldi. Azim dastlab beş-oltita taşkilotlarga iş sörab bordi. Iş beruvçilar uning soqolli yuziga, tözigan kiyimlari, yağiri çiqib ketgan şimiga boqib uni haydab solişdi. Keyin u iştahasini pasaytirib maktab, boğçalarning hisobçi lavozimlariga umid boğladi. Taşqi körinişi bergan ilk taassurotni suhbati bilan tumanday tarqatsa-da, biroq taʼlim muassasasi rahbarlari uning iş faoliyati töğrisidagi hujjat bilan yaqindan tanişganlarida, qanday ayb ila böşatişganliklari maʼlum bölgaç, unga “qisqartiriş” kelgan deya oppo-oson va siyqasi çiqib ketgan bahona bilan eşiklarini yopişdi. Azim ketma-ket yopilgan eşiklardan endi buyoğiga öz mutaxassisligi böyiça heç bir joyda qönim topolmasligini angladi. Keyinçalik pul topiş uçun har qanday işga rozi böladigan böldi. Mardikorlik qildi, qurilişlarda işladi. Har qanday pulning isi taralgan barça teşikka burun tiqdi. Tadbirkor qöşnisining maşinasini ijaraga olib, kirakaşlik qilişni boşlaguniça heç bir işda qönim topmadi. Avvaliga işlari biroz yurişgandek böldi. Nahot, uning kelajak yölini belgilayotgan ilohning qora möyqalami yozişdan töxtagan bölsa? Biroq. Yursa ham, tursa ham nuqul xayolida “Eynşteyn jumboği”ni öylayverganidan bir marta maşinani yöl çetidagi beton tösinga urib oldi. Beton – beton-da! U maşinaning old tomon öng qanotiga göyo qoğozni ğijimlaganday qattiq şikast yetkazgandi. Nima ham derdi: “Kambağalni tuyaning ustida ham it qopadi”. Uyini sotib pulning bir qismini maşinani taʼmirlaş uçun ustaxonaga berdi. Qolgan pulga yaqinlaridan qarz-havola qilib topganlarini qöşdi-da, şahar çekkasidagi ovloq bir joydan körimsizgina, şaroitlari öziga yaraşa bir xonali uy sotib oldi. Bu uy köproq kulbaga öxşab ketardi. Şu taxlit yillar ötavergaç, “Eynşteyn jumboği”ni yeçişga bölgan istagi pasaya bordi. Azim şu yösinda ön olti yil kirakaşlikda umrguzaronlik qilganini ham payqamay qoldi. Heç kim uning qiyofasiga boqib, yoşi qirqda deb sira öylamasdi. Oppoq soçlari, ajin bolalagan yuzlari, qartayib qolgan közlariga boqib, heç ikkilanmasdan yoşiga oltmişni bersa bölardi. Şu yillar içida onda-sonda tuşiga maşhur olim, fizik, ixtiroçi Albert Eynşteyn kirib turardi. Soçlari oppoq, nigohlari teran olim har safar Azimning ustidan kulgani kulgan: “Ey notovon banda, oddiy bir topişmoqni yeçaman deb umring ötdi-yu, yana özingni “daho” deb hisoblaşingga ölaymi?.. Boşdan baland sakrab bölmaydi… Falle runter aus dem himmel und schleife deine kenntnisse2… – Eynşteyn goh özbekça, goh nemisça sözlar, yana tuşunarsiz tilda allambalolar gapirardi. – Şuni bilib qöyki, bu aqling bilan heç qaçon topişmoğimni yeçişga qurbing yetmaydi. Jöja ulğayganida burgut emas, tovuq bölganidek, sen ham heç qaçon daho bölolmaysan, aksinça, keksayganing sari aqliy darajang pasaya borayapti. Tuşundingmi?! Xa-xa-xa!”. Bu tuşlardan söng olovga suv purgalgandek Azimning iştiyoqi gurillab öt olar, ğazabi qaynab, “topişmoqni albatta yeçaman” deya öziga-özi vaʼda berardi.
Aprelning ajoyib tonglaridan birida istarasi issiq jurnalist yigit Azimning maşinasiga ötirib qoldi. Yöl davomida suhbatlaşib yaxşi çiqişib qolişdi. Jurnalist maşinadan tuşar çoğida Azimga özlarining gazetasi yangi sonini berişni unutmadi. Azim keçga tortib uyga kelgaç, zerikarli keçki ovqatdan söng oynai jahonda futbol kördi. Köp ötmay undanam bezidi. Deraza yaqiniga kelib, taşqariga qiyo boqdi. Közlari tevarak-atrofni körmas, aksinça, ular öy-xayollarida çuvalaşib yotardi. Bezovta edi. Iç-içidan allaqanday noxuşlikni seza boşladi. Öylab qarasa, hammasi joyida. Xavfsiraşga hojat yöq. Biroq qandaydir köngilxiraçilik yuz beradiganday. Çuvalaşib yotgan xotiralari qarmoğiga maşina xöjayiniga ijara pulini tölaydigan muddat yaqinlaşib qolgani ilindi-yu, taʼbi yanada xiralaşdi. Deraza oldida tik turişdan bezib, yonboşladi-da, haligi gazetani közdan keçira boşladi. Örta sahifani oçganida qölidan gazeta şilq etib tuşib ketdi. Közlari kosasidan çiqquday bölib, sançilgan yuragining oğriğidan bukilib qoldi. Gazetada oradan 16 yil ötib öşa “Eynşteyn jumboği” gazetxonlar hukmiga havola etilgandi. Oradan 16 yil ötib-a?! Azim bu topişmoqni yeçmay, unutganiga bir yildan oşgan, ammo, gohida tunda siqilgan paytlari topişmoqni yeçib körişni kanda qilmasdi. Negaki, bu narsa 16 yildan buyon takrorlanaverib odat tusiga aylangandi. Azim çöntagidan dağal hamyonini çiqardi. Hamyon haddan taşqari qöpol, beöxşov tikilgan, eskirib ketganidan çirk boylagandi. U hamyondan köp yillik hamrohi – buklangan gazeta qiyqimini çiqardi. Gazeta parçasi allaqaçonlar sarğayib ketgan, buklanib siyqalangan çetlari kirmato bilan yelimlab qöyilgandi. Undagi harflarning rangi öçib, qoğozi yoyilib ketgandi.
– Endi menga eskisi kerak emas, – yuzi ğamgin tus olib, hayotini barbod qilgan maqolani axlat qutisiga uloqtirdi.
Gazetada qaytadan bosilgan “Eynşteyn jumboği”ni hafsalasizlik bilan yeça boşladi. Biroq qöl uçida amallarni bajararkan, ular öz-özidan osongina yeçila boşladi. Azim peşonasini tiriştirib, endi astoydil kirişdi. Birozdan söng “Eynşteyn jumboği”ni yeçişga muvaffaq böldi. “Nega javobi töğri çiqdi?” Başarti bu savolni öziga 16 yil avval berganida, şubhasiz, kulaverib içagi uzilgan bölardi. Ammo ayni vaqtda xursand bölişdan köra köngli maʼyus tortib qoldi.
– Nega javobi çiqdi?.. Yoki oradan 16 yil ötib, aqlli bölib qoldimmi?.. Heç narsaga tuşunmayapman, ey Xudo!.. Özing meni imondan ayirma… Aslo bunday bölişi mumkin emas…
U tuşunmovçilik çangalida ayovsiz va berahmlarça ezğilanardi. Sarosimaga tuşib, işonqiramagan nigohda topişmoqning javobini tağin tekşirib çiqdi. Yöq, adaşmabdi. Nihoyat, 16 yillik izlanişlardan söng “Eynşteyn jumboği”ning javobini topibdi-da… Şunday ekan, nega xursand bölmayapti. Qani öşa uzoq kutilgan halovat, mağrurlik naşidasi? Şu paytda Albert Eynşteyn maşhur tilini körsatib tuşgan surati romidan oğib ötib, töppa-töğri uning qarşisiga keldi-da, Azimning böynidan buqqandek böldi, köz oldi qoronğilaşdi. Nafasi siqilganday oğzini kappa-kappa oçdi. Peşonasidan reza-reza bölib ter oqdi. Barçasi şubhali. 16 yil davomida ertangi kun bilan yaşab kelganiga topişmoqni yeçişga bölgan umidsiz maqsad sabab bölgandi. Mana, topişmoqni yeçdi ham. Endi u nimani maqsad qilib yaşaydi? Nimaga intiladi? 16 yilning deyarli har daqiqasida “Eynşteyn jumboği”ning savollariga tikilaverib-tikilaverib, uning har bir sözi, har bir harfi yod bölib ketgandi. Tunda uning uyqusini buzib, topişmoqning istalgan joyidagi söz yoki qatorni sörang, u bir zum ham talmovsiramay aytib bergan bölardi. Bu jumboq uni tunlari ham, tuşlarida ham bezovta va taʼqib qilardi. Yangi gazetadagi topişmoqda esa bir söz eriş, özgaça tuyuldi. Yugurib borib biroz oldin axlat qutisiga taşlagan 16 yillik “qadrdoni”ni qöliga oldi va yangisi bilan soliştira boşladi. Barça savollar töğri. Lekin eski gazetada topişmoqni yeçişga kömak beruvçi sözlarning biri, yaʼni “Norvegiyalik havorang uyda yaşaydi”, degan söz yangisida “Norvegiyalik havorang uy oldida yaşaydi”, deya yozilgandi. “Nega bular bir-biridan farq qilayapti?” xörsindi u. Fursat ötmay boşi devorga urilgandek böldi. U hammasini tuşundi. Hamma, hammasini! Aslida yordamçi söz “Norvegiyalik havorang uy oldida yaşaydi”, bölgan. Ammo eski gazetada birgina “oldi” sözi tuşib qoldirilib, katta xatoga yöl qöyilgan. Şuning uçun ham har gal javob töğri çiqavermagan. Töğri ham çiqmasdi-da!.. Birgina “oldi” sözi emas, Azimning 16 yillik umri ham tuşib qolgandi.
Azizbek NOROV
1990-yili tuğilgan.
Qarşi davlat universitetida tahsil olgan.
Respublika yoş ijodkorlarining Zomin seminari iştirokçisi.
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


