11 daqiqada öqiladi

231 marta körilgan

Dömbira çertgan daryo. Hikoya

Hamid Elxon

Bibihilol momom xotirasiga bağişlayman.

Toğning tepasidagi, atrofi zovlar bilan qurşalgan qişloqqa odamlar qaçon va qanday borib qolgani nomaʼlum. Taşqi olam deyarli körinmaydi, bu yerga keladigan yöl qarasa boş aylanadigan baland zovlar orasidan ötgan, Kökbetning tor söqmoğidan çopqillab-çopqillab maktabga qatnaganmiz. Kungay betda loysuvoq uylar tizilişgan, qor köp yoqqani uçun bobolarim daryoga yaqin qilib qurişgan. Qiş qattiq kelgan yillarda bostirmalar qor ostida dömpayib arang körinardi. Örtadan şarqiroq daryoça oqadi, doimo ğalati gulduragani uçun uni “dömbira çertgiç daryo”, derdik.

Biz yaşagan paytlarda hali qişloqga elektr kelmagan edi, televizor yöq, lekin heç kim zerikmasdi. Ikki-uç xonadonda radio bor, biznikida ham. Varanglatib qöyganimizda yaqin qöşnilar eşitişadi, enamiz “pastroq qöy”, deb baqirsa, “xöp”, deymiz-u, yana quloğini buraymiz.

Qişning uzoq keçalari odamlar bir-birinikiga ötib gurungni qizitişardi. Biz ham otalarimizga ergaşib yo qoçib-pusib payraha ötin gurillab yonayotgan mehmonxonaga kirib, poygakdan joy olardik-da quloq tutardik. Oldiniga qişloq “yangiliklari”, maroqli miş-mişlar avj olardi: falonçi unday qipti, pistonçi bunday qipti, Rayimqul boboning oti uloq ayiripti, Ömir ötirikçi ayiqni uşlapti, past ovullik Köçarning erga tegmagan qizi qöçqordek öğil tuğibdi, yuqori ovullik Abdulla qoraning ğarami yonib ketibdi, usta Yormat urçuqboş olaman, deb toş ostida qolibdi, Zargar bobo latiba-sirğa yasab beraman, deb Pardaxol momoning qöyniga kiripti, Abşukur Lömmi yöqolgan eşagini topibdi. Uni hamsoyasi Zulfiqor bobo minib yurgan ekan…

Korson tovoqlardagi qaynatma şörva içilib, ilik göştlar yeyilgaç, odamlarning kayfi çoğ bölardi, körgan-keçirganlari, ota zamondan qolgan afsona-yu rivoyatlarni xuddi şu bugun bölganday aytib berişar edi. Otam tördagi qalin pöstak ustida çordona qurgança, dömbira çertardi…

Mana, endi qariyb yarim asr ötgan-da öşa xotiralarimni, ğaroyib hikoyalar aytgan kişilarni, ötmişda qor bosib qolgan aymoqlarni soğinib tuğilgan qişloğimga bordim. Ularni haliyam bor, deb öylagan bölsam kerak-da. Ammo heç birini topolmay, höng-höng yiğladim. Qadimgilari tugul, keyingi keksalar ham olamdan ötib ketişibdi. Qişloq ham, odamlar ham özgargan, terskaydan yöl solişibdi, uylar ança baland, şifer bilan yopilgan, ayvonlarda elektr çiroqlar porlab turibdi, içkarida televizor, ekranda maşhur qöşiqçilar xoniş qiladi, raqqosalar ming muqomda öynaydi, yoş-u qarining qölida şapaloqday havoyi telefonlar…

Ovulda töy bölayotgan ekan. Qöşni qişloq Teraklidan Yonğoqliga kelin tuşibdi. Ilgarigi nikoh töylarini, irim-sirimlarni ğira-şira esladim: “vakil söratar”, “it irillatar”, “ipak tikar”, “oyna körsatar”, “qöl uşlatar”, “soç siypatar”… Hozir ular qayda! Hovli örtasida musiqa gumburlaydi, baland havoza ustida kostyum-şim kiygan, galstuk taqgan kuyov naq Şvarseneggerga öxşab ötiribdi, yonida qorday oq fata içida badani körinib turgan kelin! Tevarakda pörim kiyingan yigitçalar, soçlarini eng sönggi modada turmaklagan, rosa kiyingan-böyangan qizlar izdihomi. Kelin kuyovdan yuzini yaşirayotgani, yangalar kuyovga oyna tutib kelinni körsatayotgani yöq. Taraqqiyotni qarang-a! Ilgarilari çimildiqdayam ularni bir-birlariga röy-rost körsatişmagan!.. Men tomoşani yaxşiroq köriş maqsadida balandroqdagi tol tagiga ötirdim. Birozdan söng musiqa baland pardaga kötarilib, quloqlarni batang qildi, hayhotday keng hovli odamga tölgan, yetti yaşardan yetmiş yaşargaça öyinga çiqqan, it egasini tanimaydigan ğujğonga aylangan edi…

Qança vaqt ötgani nomaʼlum, quloqlarim heç narsani eşitmas, közlarim heç kimni körmas edi. Raqs tuşayotganlar qayoqqadir ğoyib bölişgandek, ğujğon içida qandaydir qadimiy manzaralar elaslanardi, göyo: qor bosgan uylar, şoxlari tarvaqaylagan keksa yonğoqlar, terskay betda qayqi tayoqlarga minib qorda uçayotgan bolalar, ayvonda çoriq tikib ötirgan çollar, ayvon çetidagi xona şiftiga osilgan oqkişmiş uzum, keçki payt kimningdir mehmonxonasida gurillab yonayotgan peçka, dömbira ovoziga jör bölib aytilayotgan rivoyatlar… Atrofda böktar-böktar qor, bir-birlarinikiga yolğiz izdan borib kelayotgan odamlar, suvloqga borayotgan mol-hol… Ana, otam Eltörini minib Jabbor bobo bilan Teraklidagi köpkariga ketmoqda, Rejab amakim bilan Karim aka ovga çiqiş uçun çoriqlarini tayyorlaşardi. Çoriq degani girdiga tasma ötkazilgan ikki qariç ulton – quritilgan, ammo nami qoçmagan hökizning terisi. Rejab amakim juda puxta odam, oldin oyoğiga qalin jun paytavani börboyigaça mahkam qilib öraydi, keyin çoriqni oyoğining tagiga qöyib tasmalarini tortadi, rosa çandiydi. Qarabsizki, yarim belga keladigan qorda ham bemalol yursa böladi. U çoriğini Karim akaga köz-közlaydi: “Qara, qanday zör-a, seniki quyonning terisiday şaxşaygan!” U böş kelmaydi: “Sen ayiqday lapanglaysan, meniki yengil, unda quyonday sakrayman, mana, kör!” Karim aka dikkonglaydi. Xotinlari hali kelin, kulişadi, zavqlari kelib hiringlagança ularni ovga kuzatişadi, har qaysisi özining eriga havaslanadi. Qoraqiz momo gapni öxşatardi: “Gap çoriqdamas, öljada. Keçqurun kimning qozoni qaynasa, öşaning eri zör-da!” Narigi ayvondan qiz bolaning nozli ovozi jaranglaydi: “Çeça-yu çeça, suvga borib keling, uyda suv qolmabdi”. Içkaridan kelinçakning hafsalasiz tovuşi keladi: “Onaqiz, özingiz olib keling, men uy supurayapman”. “Onaqiz” könmaydi, istiğnolanib deydi: “Yö-öq, men qoşimga ösma qöyayapman”. “Ösmaga balo bormi? – Pastda sigir soğayotgan yoşamol ayol bobillaydi. – Tez borib suv obke, çeçang ikkiqat, oyoği toyib yiqilsa, nima böladi?” Qiz hiringlab kuladi, qöşni hovlida qor kurayotgan öspiringa köz suzib qaraydi-da, satilni lömbillagan bilagiga osganiça töliqsib-töliqsib daryoga enadi.

Biz – bolakaylar ham, tomlar ustiga çiqib, yarim metr keladigan qorni kuraymiz. Adoqda çanasini sudragan 3 yaşar Samad “men ham çiqaman, qor kurayman”, deydi. Biz “senga yöl bölsin, zumraşa”, deb ahmoq qilamiz, u arillab yiğlaydi. Qöllarimiz sovuqqa qotgan, puflab isitamiz. Ammo mazza! Tom ustida turib naryoqdagi tengdoşlarimiz bilan baqirişib suhbatlaşamiz, öspirinlar qizlarga gap otadi, biz ularniyam kalaka qilib kulamiz. Qorni kurab bölgaç, qiyalikdan qayqi tayoqlarga minib kimözarga toyamiz. Men tikka turib daryo böyigaça toyişning rosa maşqini olganman, havasmandlarning şöriga şörva tökiladi, köplari yarim yölda buti kötarilib ağnaydi, qolganlar ularni masxaralaydi, qiyqiriq avjida.

Bu tomoşani, bu zavqi-şavqlarni dunyoning heç qayeridan topib bölmaydi. Jamiyki kinolar, Uolt Disney, “Nu pogodi”lar buning oldida ip eşolmaydi. Faqat ota-onalarimizning: “Molga qaraysanlarmi, juvonmarglar? Tez kelmasanglar uyga kirmaysanlar”, degan tahdidli çaqiriqlari işning beliga tepadi. Juda quloqsizlik qilganlarning holiga voy! Çindan ham baʼzan kattalar aytganlarini qilişadi-da. Men jazoni tez-tez “ötab” turaman, şiraga öçligimdan enamdan ham, momomdan ham rosa dakki yeganman. Öşanda hali zar qoğozli konfetlar tugul qand-qurs ham taqçil edi. Momomning sandiğida esa har turidan topilardi, çunki otam ötov yasaydigan usta, kimning keragasini köklab, uvuğini egib bersa, egasi kulça-kömoçni möl qilardi. Ularning sarxili momomning sandiğiga kirardi. Biz u bir joyga çiqganda şu sandiqni poylar edik. Uni oçişni mengina bilardim. Lekin zanjiri şunday ildirilgan ediki, şirinliklarni faqat panja orasiga qistirib oliş mumkin bölardi. Bilib qolsa, momomdan qutuliş qiyin, juda aççiği tez, sapsariq yuzidan zahar tomardi. Hammadan ham armiyaga ketgan kenja öğli – Şarif amakimga, deb olib qöygan uzumlarini öğirlatgani qöymasdi. Oqkişmiş mulla Xöjamşukur boboning “hayot”ida ösardi. Boşqa heç qayerda yöq, taʼmi juda şirin. Ayvonning bir çekkasida şara-bara turadigan xona bor edi, derazaçasidan quyoş nuri tuşib turardi. Momom kuzda mulla Xöjamşukur boboga arğamçi töqib berib, evaziga ikki satil uzum oldi va har şoxçasi bandiga ip taqib xona şiftiga ostirdi. Biz, uka va singilçalarim, yana Rejab amakimning öğli, 6 yoşli baqaloq Sodiq bilan kun-u tun uzumdan tatişni öylab xonaça eşigida aylanişardik. Albatta, momom noinsof emas, saxovatpeşaligi bilan nom çiqargan, hatto begonalarning bolalariga ham şirinliklaridan berib turadi. Bizga har zamonda bölsayam, bir ğujumdan uzum yediradi, ammo bunga qanoat qilmay, yana tamşanaveramiz-da. Kişmiş qurğur esa oftobning çuvoği tegib, tillarang bölib, tobora şiraga tölardi. Qiş yarimladiyam, Şarif amakimdan darak bölmadi. Yoşim 8 da, buning ustiga ança pakanaman, ammo uzumdan bemalol olaman, deb ukalarimga maqtanardim. Bir kuni uydagilar qöşni ovulga töyga ketişdi. Bizga kun tuğdi. Momom uzumxonaning eşigini tambalab qöygan ekan, uni bir amallab oçdim, ammo uzumga yetiş qiyin. Qarasam, burçakda arçadan yönilgan kursi turibdi. Uni uyimizda bir yilça turgan tersoqarlik Abdurasul muallim uçun otam yönib bergandi. Men “kallam qanday zör işlaydi” degandek jujuqlarga maqtangannamo qaradim va ança dörrayça bölib qolgan Abdivohidga buyurdim: “Anavini ol, oyoğimning tagiga qöy”. U aytganimni qildi, lekin çiqolasanmi, deganday angraydi. Men unday lavang emasligimni körsatib qöyiş uçun bir irğişda kursiga qöndim va qölim yetgan uzum şoxçalarini sita boşladim. Ana şunda falokat bosdi, nafsim hakalak otganidan uzoqroqdagi kişmişlarga qöl çözganimda! Kursi ağdarilib ketdi, men laş-luşlar ustiga quladim va… ikki hafta qölimni böynimga osib yurdim, bilagim çalaroq singan ekan. Baxtimga otam – siniq-mertikni davolaydigan usta, tuxumning oqini surtib mahkam tanğib qöydi. Momom uzumlariga açinib ayuhannos soldi – ularning ançasi yerga tökilib uvol bölgan, falokatdan galdiragan ukalarim qörqqanlaridan bir şingiliniyam oğizlariga solmagan ekan. Şu ketişda, bahorda kelgan Şarif amakim qurib, mayiz bölgan oqkişmişdan ozgina totindi, xolos. Mening qölim tuzalgan, lekin mayizga qaramasdim, nuqul amakimning matrosça kiyimlarini, yaltiroq tugmalari-yu kökragiga taqilgan medallarini tomoşa qilaman, hatto orqasiga qora lenta taqilgan katta şapkasini kiyib ovul bolalariga köz-közladim…

Yozgi qönişimiz Egizakka köçib çiqqanimizda Mengnor opaga töy keldi. Öziyam Mengnor desa-degulik qiz edi-da! Parçagul çeçamning taʼrifiça, sağrisiga har qanday polvon kuyovning qöli arang yetadigan, yuzi çorhin tovoqday qipqizil, çiroyli. Ukasi Hamza mendan 2 yoş katta, juda çapdast va mahmadona, hamma bolalarga iş buyuradi. Töyda aytganini qilib ötin-suv taşiganlarga qoğoz qutiçalarga solingan konfet ulaşdi – bitta-bittadan. Mengliboy va boşqa böş-bayovlar şungayam xursand, ölib-tirilib ötin taşişardi. Men sal ğidirişlanaman, buyruğini arang bajaraman, şundayam ikki martada bitta konfet beradi, deng. Men bu adolatsizlikdan battar alamzada bölaman. Asli uning ham menda ginasi bor, Şarif amakim kelganda matrosça şapkasini kiyişga bermagan edim-da! Lekin keyinçalik juda qadrdon bölib ketganmiz.

Zovning naq ustidagi qönişda bir umrlik xotiralarim qolgan: oppoq bulutlarni soatlab tomoşa qilardim, sallalari qoyaday momolarning urçuq yigirib ötirişlari, odamlarning ğovurlaşgan ovozlari, saritolning boşini egib kapa yasaşlari, lölilarning oçgan follari, ayollarning javullaşganlari… Nazarimda, ular hozir ham şunday, yumuşlar bilan andarmon yurişganday, tovuşlari, zovlardan qaytgan aks sadosi quloqlarim tagida jaranglaydi. Taassurotlarim tasavvurlarga aylandi. Mana, kapaning içida muk tuşib “Ming bir keça”ni öqiyapman. Ilk sevgim, hamsoyaning qizçasi – Quralay. Közlari quralay emas, qisiq, qöllari oppoq emas, qoraça, ammo… Uni tengdoşim Rustamdan ölgudek raşk qilardim. Çingilagança atrofimda öralaşişi yoqmasdi-yu bir kun körmasam turolmasdim, u bilan hammopiş, yaʼni kötariş öynaşni yaxşi körardim. Çunki, agar u navbati kelganida marraga meni kötarib borolmasa, soçidan tortqilab joniga tegardim, menga minğillab noz qilişlari yoqardi-da. Yana arçaning qöl taşlagan şoxiga arğamçi solib “harrav-hayt” uçardik. U halinçakning bir turi. Men Quralayni qoyil qoldirmoqçi bölib qattiq uçardim. Lekin buning oxiri voy böldi: arğamçi eskirib qolgan ekan, boğlangan joyidan çörtta uzilib ketdi. Arçaning tagi qiyaroq edi, olti metrça pastga tap etib yiqildim. Voy-voylayapman, Rustam va boşqa jujuqlar “ajab böldi”, degança ahvolimni tomoşa qilib, çapak çalib kulişardi. Birgina Quralay tepamda nimalarnidir minğillab mehribonçilik körsatayapti…

Öşa yili bahorda 9 yoşga tölgan opam Safiya kasal bölib olamdan ötdi. Bösağa yaqinida ayollar aytib-aytib yöqlayotgan enamni sira ovutişolmaydi, özlariyam izillab yiğlaşadi. Men törda biğillayotgan singilçamning beşigini tebratib ötiribman va öylayman: endi opam bölmaydi, singilçamni tebratiş menga qoldi, beşikni u yoqqa 15 marta, buyoqqa 15 marta tebratsam uxlaydi. Maktabda arifmetikadan arang “3”ga öqisam-da, içimda bu topqirligimdan sevinaman. Çindan ham çaqaloq ingalaşdan töxtaydi, özimning ham közim yumiladi. Lekin enamning oldidagi böyraga uzala tuşgan Safiyaning oppoq yuzini, qiyiq közlarini körib turaman va momom aytganiday allaqaçon fariştaga aylanganiga işonib, köz yoşlarimni artaman…

Keksalarning aytişiça, qadim zamonlarda bu yerda aymoq degan xalq yaşagan ekan. Yonğoqlining darasi yovvoyi yonğoqzor, kuzda pişib, tagiga tuşib, daryoga enarkan, odamlar pastga oqib kelgan yonğoqlarni qoplab olaverarkan. Qadimda toğlarda iqlim ança mötadil bölgan, keyinçalik keskin özgarib, qor haddan ziyod köp yoğa boşlagan. Rivoyat qilişlariça, bir neça yil surunkasiga qor yoğib, odamlarni, uy-joylarini butunlay kömib yuboradi. Keksalar oh urib, ayollar çirqiragan bolalarini quçoqlagança soçlarini yoyib yiğlaşgan, bir-birlarini yöqlaşgan. Barisi qor ostida qolib ketgan deyişadi. Daryo özani peşma-peş erib turgani uçun qor pastroq bölgan. Böydor yigitlargina u orqali tömanlab, qutulib ketişgan emiş…

Konsert avjida edi. Köz öngimda hamon köhna manzaralar, şovqin içra dömbiraning hazin ovozi gulduraydi. Men oldin qaydadir otam çertayotgan bölsa kerak, degan qu­vonçli öyda tezroq oldiga borayin, deya ilhaq bölaman, uning ön yil burun olamdan ötgani yodimdan çiqadi, diqqat bilan quloq tutib, dömbira sadolari uyimizdan yoki kimningdir mehmonxonasidan emas, daryodan kelayotganini ilğayman. Köz öngimda bolaligimdan-da qadimiyroq körinişlar namoyon böladi: daryo yoqasida, qor ostida tömpaygan kulbalar, bazör eşitilayotgan böğiq nidolar, ramaqijon çollar, bir-birlarini oğuşlab, bir-birlarini yöqlaşib közlarini yumayotgan momolar, soçlarini yoygan kelinçaklar… Sakkiz yaşar bolakay qor ostida kipriklarini pirpiratib közlarini arang oçadi, yonida qisiq közlari allaqaçon yumilgan qizaloqning qoraça yuzini silaydi, peşanasiga tuşgan patila soçlarini töğrilaydi, ohista “Quralay, közingni oç, yur, hammopiş öynaymiz, bu safar faqat men seni kötaraman, maylimi?” deya jajjigina quloğiga şivirlaydi…

Qöşiq va şovqin-suron toğlarda aks sado berardi. Tantanavor musiqa sadolari ostida kelin-kuyovni göşangaga olib jönaşdi. Butun konsert davomida köz öngimdan ötgan manzaralar pinhon böldi, közlarim yarq oçilib ketdi. Atrofda raqs tuşayotgan, zamonaviy kiyingan kişilar izdihomi. Butunlay boşqa manzara, boşqa odamlar, davra juda quvnoq, juda tantanavor, zamonaviy… Dilimni qamragan söngsiz ğussadan öpkam töliqadi. Ammo borliğim tuşunib bölmaydigan intihosiz şodlikka tölgan. Ayon bölgan köhna keçmişlar ruhidanmi, hozirgi tantanadanmi, bilolmasdim…

Hamid ALP

1953-yili tuğilgan.
Oliy maʼlumotli. “Zuryod”, “Şaffof odam”, “Parilar tilsimi” kabi kitoblari naşr etilgan. Özbekiston Yozuvçilar uyuşmasi aʼzosi bölgan.
2020-yili vafot etgan.

“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822

Obuna haqida

Izohlar

Hozirça izoh yöq. Birinçi bölib fikringizni yozing.

Siz nima deysiz?

Izoh tahririyat körib çiqqaç, eʼlon qilinadi.

Şu ruknda köp öqilganlar

Barçasi (258)

Suv. Hikoya

– Öz oyoği bilan jildirabgina kelmagan suv suvlik qiladimi?! Ketaman bu Cahroyi kabirdan… ketama-an-n! Dilşod şunday deya örnidan sapçib turdi-yu, derazadan taşqariga termildi. U avval hovlisidagi qovjirab qolgan…

“Eynşteyn jumboği”

Dekabrning asov şamoli tun bağrida özini har yonga urib, böriday uvillaydi. Uylar ham sovuqdan junjikkanday bağridagi çiroqlarini öçirib, şamolga jör bölib, qoranği tun vajohatini yanada orttiradi. Biroq şu imoratlar…

Uluğbek Hamdam. Yöl (falsafiy roman

Men bir ojiz tomçiman, ammo yuragimda ummon soğinçi yaşaydi. Mavlono Rumiy TUŞDAN OLDINGI VOQEA Ovoz keldi! Ovo-o-oz!.. Eşityapsizmi, ğoyibdan bir ovoz keldi! Dunyolarni töldirib emas, yöq, balki yöl kabi uzun, yöl kabi…