(Qissa)
Oldi-qoçdi gaplar orasida Öktamning quloğiga allaqanday zaif çaqiriq eşitildi. Keçaning bir mahalida kimningdir çaqirib kelişi noodatiy hol edi. Şu bois uning könglini şubha egalladi. Öktam rostdan ham kimdir keldimi yo yöq, deb taşqariga çiqdi. Fonus yoruğida möralab, ostonadan sal narida eşagining jilovidan tutib turgan kimsani kördi. Söng öşa tomonga borar ekan, avvaliga uni tanimadi. Keyin mehmonni tusmollab:
– Qodir akani ulimisan?! – dedi.
– Ha, Öktam aka, Şoberdiman! – dedi boyagi yigit atrofga alanglab.
– Tinçlikma? Nima gap?
– Tinçlik desayam böladi. Bugun Inkabodga köpkariga boribedik. Otimizdi oyoğiga bir nima böganga öxşaydi. Oqsayapti, – dedi Şoberdi allaneçuk yasama ohangda. – Bobom uyda bösa, otdi körib berama, deb kebedim.
– Bobo-ku uyda, – dedi Öktam nimanidir sezganday ehtiyotkorlik bilan. – Gertak1 mazasi yöqday. Özim borib körsam bölmaydima?!
Bu gapni kutmagan Şoberdi ne qilişini bilmay, bir zum ikkilanib qoldi va:
– Otamga aytib köray, mayli, desa, ertalab kelaman, – dedi-yu ortiga qaytdi.
U közdan ğoyib bölgunça Öktam Şoberdini kuzatib turdi. Keyin tezda uyga qaytib kirdi. U ostona hatlaşi bilan uzoqdan huştak çalindi. Bu Toşqul şöroning ogohlantiruvçi tovuşi edi. Şöro ehtiyotsizlik qilibmi yoki rejasi amalga oşişiga işonibmi, bemalol huştak çalib hamtavoqlarga işora bergandi. Endi nima bölayotganiga aqli yetgan Öktam:
– Uying kuygurlar otamdi olib ketişga kebdi, – dedi öpkasi toshib.
Bundan xabar topgan ayollar dodlab yubordi. Qobil aka ularni tinçlantirib, derazani oçdi va Öktamga:
– Sen tomdi ustiga çiğib, yot. Nima bölsayam, kim qanday gap aytsayam joyingdan turma! Bilding-ma?! Sen, – dedi Şodiyorga yuzlanib, – derazadan taşqariga çiğib, Öktamdi oyoğidan kötarib yubor. Söng özing töğayga qarab çop. Toşquldi “kuçuk”lari çalğisin. Ular tutib olib, nimaga qoçding, desa, “Öktamdi senlarga uşlab beraman, deb orqasida quvdim. Qoçib ketdi”, deysan. Boboni sörasa – Şörçiga ketgan.
Bu vaqtda Toşqul şöro tört nafar qizil askar bilan uyning çor tarafidan kelardi. Öktam tomga çiqib pusib oldi. Şodiyor jon boriça duç kelgan tarafga yugurib ketdi. Ikki nafar askar uning ketidan tuşdi. Boşqalari Toşqul şöroga qöşilib uyga bostirib kirdi.
– Gde, babay?! Gde?! – derdi şöro ovozining boriça öşqirib.
– Özingizdi bosing, Toşqulboy, – dedi Qobil aka imkon qadar bosiqlik ila. – Boboni bizam kutayapiz. Ertalab ulini daraklab Şörçiga ketganidan beri qaytib kemadi.
– Aldama! Hozir Öktam uyda, mazasi yöq, deb aytdi!
– Yo, ukkağar-yey, – dedi Qobil aka astoydil kuyunib va toğavaççasining şunday deganiga rostdan ham işonmay. – Öktam bekarga derazadan çiğib qoçmagan ekan-da?! Eşikdan kirib, teşikdan çiğib ketganiga nima böldiyakan deb orqasidan Şodiyordi jönatdik…
Bu gapdan Toşqulning battar fiğoni çiqdi va qizil askarlar bilan uyni ağar-töntar qilib yuborişdi. Ular duç kelgan narsani har tomonga soçar, izlaganini topolmayotganday tağin körpa-töşaklarni u yoqdan-bu yoqqa uloqtirardi. Ularning körsatayotgan hunaridan qörqib ketgan ayollar bir-birlarining pinjiga suqilib yiğlar, Elmurod esa Qobil akaning butidan mahkam quçib, çoponi orasiga yaşirinib olgan edi. Toşqul şöro tinimsiz axtarinar va tösatdan uy egalariga qarab öşqirib qolardi. Bir mahal şöro ular boya ötirgan xona bilan eşigi bitta bölgan kiçik xonadagi sandalni tepib ötdi. Çöğ töla öçoqqa tuşgan körpaça tutay boşladi. Buni körgan Qobil aka Elmurodni onasining yoniga taşlab, öşa tomonga qarab yugurdi. Uning ortidan çiqqan Oydin közadagi suvni olib çiqdi.
Qobil aka suvni lovullab turgan çöğ ustiga sepib yuborgan edi, xonani tutun aralaş kötarilgan buğ qopladi. Şu payt eşik oçilib, uyga kimlardir kirib keldi. Ular xonadagi tutundan qörqib ketdi, şekilli, ostonada turib qoldi. Ularni tanib-tanimay turgan Maryam momo:
– Bolam! Öktamjo-on! – dedi uni tutib olişgan, degan öyga borib.
Bu Qobil aka öylagan hiylaning yanada işonarli çiqişiga sabab bölmoqda edi. Şu bois Qobil aka qizil askarlar qurşovida turgan Şodiyorni tanigan bölsa-da:
– Öktam! – dedi.
Qobil akaning çaqiriğidan keyin huşyor tortgan Şodiyor:
– Men Şodiyorman, aka, Öktam qoçdi. Bilmayman, qayerga ketdi, lekin töğay oralab jöq böldi, – dedi tez-tez, ammo hamma eşitsin deganday baland ovozda. Söng sarosimaga tuşib qolganini yaşirmadi. – Nima bölyapti özi? Uy nimaga tutyapti?
Bu gaplarni jim eşitib muşohada qilib turgan Toşqul şöro Öktamning qoçib ketganiga va eng muhimi, Tangriqul boboning uyda yöqligiga işonç hosil qilib, battar tutaqdi. U endi butun uyni qaytadan ağdar-töntar qilib çiqdi. Oydinning röparasida töxtab huv öşanda, köl böyida unga yeb qöyguday bölib qaragani kabi hirs bilan tikildi. Söng, hali bu körguliklar ham senga kam, deganday, boyagi közani urib sindirdi. Toşquldan bir lahza ham nigohini uzmay kuzatayotgan Qobil aka uning Oydinga qarab qolganidan ğazabi qözidi. Ammo noiloj qölini muşt qilib jim turardi. Agar Toşqul yana bir soniya örnidan jilmay Oydinga qarab turaverganida Qobil aka uning jağiga muşt tuşirişi tayin edi. Toşqul buni sezganday yon-atrofda soçilib yotgan kitoblardan birini qölga oldi. Bu kitoblar eski alifboda yozilgan bölib, Navoiy, Bobur, Söfi Olloyor kabi allomalarning asarlari va öşa kuni Tangriqul bobo öqib ötirgan Ahmad Yassaviy kitobi edi. U tağin uyning narigi burçida turgan kiçik sandiqni oçib qaradi. Bu yerda ham bir-biridan nodir qölyozma kitoblar taxlanib turgandi. Ularni ham bir-bir közdan keçirgaç, yonidagi askarga:
– Bularni yiğiştirib ol. Idoraga olib boramiz, – dedi soçilib yotgan kitoblarga işora qilib.
Bu vaqtda Öktam loysuvoq tom ustida yerga bağrini berib yotgandi. U quloğini ding qilib, uydagi holat qanday ekaniga qiziqar, hammasidan ham yomoni tezda tobi qoçadigan onasining soğligini öylar edi. U bu yerga çiqqanida terlab ketgan va hansirab zörğa nafas olayotgan bölsa, endi özini ança önglagandi. Tağin terlagan badani birdan yaxlab, sovuqdan qaltiray boşladi. Bunday yotişga ortiq bardoşi yetmasligini bilgan Öktam boşini kötarib atrofga alangladi. Şu payt eşikdan çiqqan qizil askarning boş kiyimi közga taşlandi. U şoşa-pişa berkindi. Taşqarida turganlar özaro kengaşdi. Söng har tomonga qarab yoyilib ketdi.
– Şöytib, Öktamdi qayerga ketganini bilmaysiz?! – baland ovozda söradi askarlarni jönatib, özi uyda qolgan Toşqul şöro kinoya bilan.
Öktam ularni allaqaçon ketib böldi, deb tomdan tuşmoqçi edi. Bu tovuşni eşitgaç, örniga qaytib yotdi va alam bilan tufladi. Şu payt Toşqul şöro bilan Qobil aka hamon oçiq turgan eşikdan taşqariladi. Ular bir muddat jim turib qolişdi. Toşqul şöro qölidagi tayoği bilan etigiga tinimsiz urib, asabni buzadigan tovuş çiqarardi. Qobil aka esa qöllarini dam orqasiga, dam oldiga boğlab toqatsizlanardi. Nihoyat, Toşqul şöro tilga kirdi:
– Qobil aka, öylab köring, boboy çini bilan Şörçiga ketganma?!
– Bulardi hammasi, – dedi u uyni qöli bilan körsatib, – sizlar kelişdan avvalam Şörçida deb aytib ötirgandi. Yana bilmadim.
– Mabodo uni Şörçidan topolmasam, boboydi joyiga siz ketasiz, şuni bilasizma? – dedi şöro gapini dona-dona qilib.
– Bilmay ölibmanmi, Toşqulboy?! Bizdayam, bola-çaqa bor. Ağayin bösa, öz yöliga. Har kim görga yakka kiradi…
Bu sözlarni aytiş Qobil akaga qançalik oğir bölmasin, u yuz-közini özgartirmay şöroga tik qaradi. Toşqul şöro bir zum öylanib turdi-da, kelgan tomoniga qaytib, qoronğilikka singib ketdi.
* * *
Qobil aka tağin uy törida çordona qurib ötirar, uning öng tomoniga Şodiyor çökkan, Öktam esa hamon sovuqdan qaltirab, burçakda körpa yopinib olgandi. Maryam momoning tobi qoçgan, rangi oqarib yotardi. Uning ikki yonida Zarifa momo bilan kelini Oydin oğir-oğir nafas olayotgan kampirga diqqat bilan qarab turgandi. Elmurod esa onasining tizzasiga boş qöyib, xonadagi umumiy sukutga jör bölmoqda edi. Bu sukutdan barça birday toliqqan, boz ustiga tun yarimdan oğib, hammani uyqu elitmoqda edi. Bir zamon Maryam momo közini oçib, atrofga alanglab qaradi. Söng kelinini imlab qoşiga çaqirdi. Oydin ötirgan joyida engaşib, momoga quloğini tutdi va boşini kötarib Qobil akaga qaradi-da:
– Aka, narigi xonaga joy taşlab beray, – dedi.
– Yöq! Hozir uyquning mavridimas, – dedi u.
Keyin nimadir yodiga tuşib, taşqariga çiqib ketdi. Bir muddat ötib xonaga qaytib kelgan Qobil aka:
– Qor boşlabdi, – dedi xuşxabar yetkazayotgan kişiday mamnun. – Bu yaxşi! Izlardi kömib… Şodiyor, bir taşqarilab ke, – dedi tağin nimadandir şubhalanib. – Uydi aylanib tur, özim çaqiraman.
Şodiyor ostonaga qarab yuriş barobarida qölini quloğiga karnay qilib, köz-quloq bölib turaymi, deganday boş silkidi. Qobil aka uning farosatidan quvondi. Ha, deb boş çayqab közlarini baravar yumdi. Şodiyor çiqib ketgaç bir muddat ötib Qobil aka gapida davom etdi:
– Qor izdi jöğatadi… Öktam, kelin bilan ikkoving zarur narsalardi olinglar. Ketmasanglar bömaydi! Bugundan qolmaslik kerak. Toğamga özim xabar qilaman, – dedi u Tangriqul boboni nazarda tutib. – U Boymoqli tomondan yurib Xöjamulkiga keladi, – Qobil aka bir zum tin olib, oğir xörsindi. Keyin bu işlarning barçasiga özi aybdorday boşini xam qildi.
– Heç kim şu sovuqda daryodan ötib ketdi, deb öylamaydi… keçuvgaça bildirmay yetib olsak böldi. Hozir daryo doğ taşlagan, eşakdan tuşmay bemalol ötib ketsa böladi.
– Aka, enam şu ahvolda, – dedi Öktam Qobil akaning fikriga qöşilişni ham, qöşilmasligini ham bilmay.
– Çeçamga bolalardi omonligi kerak, a? – dedi u Maryam momoga maʼnoli qarab.
– Çin, çin. Menga baloyam urgani yöq. Qayerga bor, desang, qança jur, desang ketaberaman. Şuginani joni omon bösa böldi, – dedi nabirasining boşini silab.
Tong çoği Qobil aka bilan Şodiyor keçuvga boradigan yölning ikki tarafini kuzatib bormoqdaydi. Ularning ortidan köç-köron ortilgan ulovlardan birida Maryam momo, ikkinçisida esa Oydin öğli bilan ergaşgan edi. Eşaklar yukning oğirligidan ovozsiz qadam taşlar, izma-iz ketayotgan Öktam ham oyoğini omonat bosardi. Nihoyat, ular daryoning keng, ammo sayoz oqadigan joyiga yetib kelişdi. Bu vaqtda qiş kelmasdan burun yoğa boşlagan qor butun dunyoni oppoq rangga böyab ulgurgan edi. Faqat suv öz tusini yöqotmagan, uning yuzasidan çiqayotgan hovur va şaldiroq ovoz hayot haqida qöşiq kuylayotganday edi. Ular sohilga şu kuyni tinglaş uçun yiğilganday bir muddat sukutga çökdi. Söng navbatma-navbat bir-birlarini bağirlariga bosib xöşlaşa boşlaşdi. Qobil aka Oydinga röpara kelar ekan:
– Kelin, diydor qiyomatga qolmaydi! Özim sizlardi izlab topaman, – dedi va Elmurodga yuzlandi:
– Elmurodboy! Siz endi katta jigit bölib qoldingiz. Polvon bolalar heç narsadan qörqmaydi, – deb Qobil aka bir dam öyga toldi. Söng: – Bobotovdan qarasang ena daryo yaltirab körinadi. Huv, Boysuntovning anavi çöqqisini möljal olib daryoga qara. Uylaring şuning röparasida! Esingdan çiqmaydiya?! – dedi.
Elmurod, yöq, deganday boşini sarak-sarak qildi. Qobil aka uni bağriga qattiq bosdi. Oydin esa jimgina olisdagi qişloqqa qaradi. Köz oldida baxtli damlari keldi. U öğli tuğilganida Mengziyoning qançalar quvonganini esladi. Keyin köz oldida Toşqul paydo böldi. Öşa kuni Mengziyoni olib ketayotganda va keça uyiga kirib tös-töpalon qilgan şöroning ğazabnok başarasini eslab: “Yeryutgur Toşqul. Senga ham Xudoning aytgani bordir”, dedi.
Bu vaqtda Öktam çoriğini yeçib, onasi ötirgan ulovning jilovidan yetaklab, suv keçgan edi. Ularning ortidan Oydin eşagiga xila berdi. Öktamning tizzasiga urib oqayotgan suv havodan iliq bölgani uçun oyoğiga sovuq bilinmas, lekin tizzadan balandi daryoning izğirin şamolida qaltirardi. Eşaklar ham tayrinib ketmaslik uçun avaylab qadam taşlar, suvga tekkan xurjun oğirlaşib, yurişi sustlaşdi. Ular daryoning örtasiga borganda Öktam bir qalqib, belga uradigan çuqurga tuşib ketdi. Maryam momo ulovning yolidan mahkam tutib: “Bolam!” dedi. Öktam tezda özini önglab, çuqurdan çiqib oldi. Qirğoqda hamon ularni kuzatib turgan qondoşlari: “Voh!” deb yuborişdi. Hammasi joyida ekanini körişgaç esa, daryoning yuqori qismidan yur, deb işora qila boşladi. Öktam goh çap, goh öng tomondan yöl axtarib, tekis joyni topdi. Söng jonivorlarning suvda uzoq vaqt turib qolişi yaxşilik emasligini bilib, yöl davomini tekşirmay ularni yetaklay ketdi. Narigi qirğoqqa yetib olişganida Öktam sovuqdan kökarib ketgan, suv tekkan libosi esa allaqaçon muzlab qotib qolgan edi. Uzun quloq jonivorlar ham sovuqdan dirdirardi. Öktam jon boriça tezlaşib, ust-boşini aliştirdi. Sovuqni yengiş uçun tez-tez qadam taşlab, manzil tomon yöl boşladi. Ular qişloqdan olislab borgani sari yuragi orqaga tortar, yana bir bora özlari tuğilib ösgan qişloqni körgisi kelardi. Ammo Maryam momo orqaga qaramaslikni bot-bot uqtirardi. Oydin ham, Öktam ham ortga köz taşlasa, qandaydir musibat röy berişi mumkin ekan, deb öyladi. Ammo momodan bu haqida söraşning mavridi emasdi.
* * *
Ularning eson-omon ötib olganini körgan Qobil aka bilan Şodiyor oğir xörsindi. Keyin kelgan yöllari bu yoqda qolib, boşqa tomondan qişloqqa qarab yurdi. Şodiyor ançagaça hamrohining yonida sözsiz ketdi. Ammo uning içi qizib bormoqdaydi. U zör berib qondoşlarining keyingi taqdiri va hozirgi qilgan işlari qançalik töğri böldi yo yöqligi haqida öylanib borardi. Ammo Qobil akaning kayfiyatiga qarab oğiz oçolmas, uning özi bu haqda gap boşlaşini intiq kutardi. Lekin Qobil aka hamon vazminlik ila qor keçib, yon atrofni kuzatib ketardi. Oxiri Şodiyor çiday olmadi va:
– Bu yil qor erta tuşdimi? – deb ösmoqçilab gap boşladi.
– Ha, qişdi qahri qattiq böladiganday, – dedi Qobil aka maʼnoli qilib.
– Şu-şu… Bu sovuqda xolam… mazasi yöq edi, – dedi u Maryam momoni öylab.
– Yaratgandi karami keng! Yaxşilarga yöliqsin, iloyim!
Qobil aka bu sözlar bilan, aslida, öziga ham tasalli bermoqda edi. U ham qondoşlari haqida qayğurib, yuragi siqilib, ortiq bu haqida sözlagisi kelmadi. Tağin keçadan buyon rejalaştirgan işlarini davom ettiriş uçun Şodiyorga yuzlandi:
– Sen tez uylaringga bor-da, akangga ayt, Termizga – Tangriqul toğamdi izlab yölga çiqsin. Bor gapdi tuşuntirib aytsin. Biz borsak, işimizdi misi çiğadi. Seni Toşqul tergov qilsa, şu keçani özida uyga qaytib keganman, heç narsa bilmayman, deb turaber. Meni sörasa, bilmayman, bir özim qaytdim, degin.
– Unday desam, sizdi… – dedi Şodiyor çin dildan hamrohini öylab.
Öziça reja pişitgan Qobil aka:
– Şunday deb aytaber, qoganini özim boplayman, – dedi. Keyin bunday işlarga Şodiyorning bardoşi yetişiga işonmay:
– Tilingdan çayonga çaqtirsayam, ötirik gapdan qaytma, – dedi. Şodiyor rostdan ham kişi bilmas azobga duçor böladiganday ranggi quv uçdi. Ammo qörquvni bildirmaslik uçun hiringlab kuldi va:
– Tilimdi kesib taşlasayam aldayberaman, – dedi.
Ular kelgusi rejalarini kelişib olgaç, ikki tomonga qarab ketdi. Şodiyor betartib ösgan pattazor yoqalab uylari tomon, Qobil aka esa boşqalarda daryoga ters tomondan kelayotganday taassurot qoldiriş uçun qişloq tepasiga qarab yöl tortdi. Qobil aka ovul uylarni aylanib, tepaliklar tomondan uyiga qarab kelar ekan, özidan sal narida keça Öktamni çaqirib kelgan Şoberdini kördi. U behuda yurmaganini, bilʼaks Toşqul şöroning topşiriği bilan poyloqçilik qilişga çiqqanini angladi. Qobil aka Şoberdiga qorasini körsatmay şu yerdan burilib, uyiga narigi tomondan ketmoqçi böldiyu ulgurmadi. Qobil aka noiloj yölida davom etib Şoberdining yoniga bordi.
– Tong saharlab buyoqlarda adaşib yuribsan? – dedi Qobil aka uning köziga tik qarab.
– Qor bemavrid tuşdi, quşlar köpayib qolgan bölsa kerak, deb ovga çiqibedim, – dedi u qölidagi palaxmonni körsatib.
– Menam ov dardida huv qirgaça borib keldim, – dedi Qobil aka. – Bittayam quş yöq. Bunday paytda kaklik, çil degani serob bölardi.
– Çin aytasiz. Heç balo yöq.
Qobil aka yölida davom etib uyi tomon ketdi. Şoberdi esa sir bergisi kelmay qişloqdan olisladi. U Qobil akani Boysun yölida körganini aytib şörodan suyunçi oliş uçun şoşilardi. Ayni damda Toşqul şöro Tangriqul boboni va keça qoçib ketgan Öktamni uşlaş uçun Şörçiga boradigan yölga poyloqçi qöygan edi. Özi esa keçagi askarlardan ikkovini ergaştirib, Şörçiga – Tangriqul boboni qölga oliş uçun ketib borardi.
* * *
– Haliyam bölsa keçmas, Tangriqul bobo bolalari bilan qayerga ketganini aytsangiz, özingizga oson böladi, – dedi Toşqul şöro qöli boğliq turgan Qobil akaga tik qarab.
– Özbekçalab aytdim, Toşqulboy, bilmayman. Toğa meniki, lokin ixtiyori özida. Qayerga ketganini nima bilaman.
Toşqul şöro alam bilan tufladi. Ğazabnok nigoh ila Qobil akaga tik boqdi. Qobil aka ham kiprik qoqmay şöroga qarab turaverdi. Toşqul özini qöyarga joy topolmas, Tangriqul boboni qöldan çiqarib, şu bilan birga Oydinning ham izsiz yöqolgani unga alam qilayotgandi. Nima bölgan taqdirda ham şöro Oydinni yöqotib qöyaman deb öylamagan edi. Bu uning barça rejasini çippakka çiqargandi. Xolbuki, Toşqul şöro avval boboni, undan söng Öktamni qölga olib, bu oilaning erkaklarini tag-tubi bilan yöqotib, alaloqibat Oydindan qasd oliş va… yuragining tub-tubida yaşirinib yotgan hayvoniy hissiyotini qondirişni istardi. Şöro agar Oydin öğli va qaynonasi bilan yolğiz qolsa, istalgan payt uyiga kirib, u bilan öynaşib yuraman, deb öylardi. Endi Oydin izsiz ğoyib bölgani uçun şöroning köksiga in qurgan şaytoniy hirs uni tobora vahşiy qilib yuborayotgan edi. Şöro qonga taşna yirtqiçday Qobil akaga qaradi va:
– Oxirgi marta sörayappan, ular qayerga ketdi? – dedi oğzidan tufuk otilib. Qobil akaning ham joni halqumiga keldi. Bir tomondan taqdiri hal bölganiga aqli yetib, endi rost sözlasa ham omon qolmasligini tuşungan edi. Qobil aka Şodiyorga buyoğini özim boplayman, deganida iş bunçalik çigal bölib ketişini bilmagandi. U öşanda Toşqul şöroga, biz bilmaymiz, şu keça uyga qaytgandik, degan gap kifoya qiladi, u ming yomon bölgani bilan odam bolasi-ku, deb öylagandi. Hozir şöroning ğazabiga uçrab, nafsning nuqsi urgan köziga tik boqar ekan, qattiq adaşganini his etdi. Qobil aka Mengziyoning izidan qamoqqa ketişiga şubhasi qolmadi. Taqdirga tan berdi. Ayni çoğda bundan xörligi keldi. Dunyo faqat va faqat razolatdan iboratdek körindi. Mana şu voqealar boşlanganidan buyon şöroni sizlab, unga mulozamat qilib yurgani alam qildi. Haq böla turib Toşqulning gaplarini maʼqullab, uning qarşisida qöl qovuştirib turiş Qobil aka uçun ölim bilan barobar edi. Oxiri bunga ortiq bardoşi yetmay, bor alam va ğazabini jamlab, şöroning yuziga tufurib yubordi.
* * *
Mengziyoning surgun bölgani haqida bilib qişloqqa qaytayotgan Tangriqul boboga oilasining ahvoli haqida xabar kelgaç titrab ketdi. U ança vaqtgaça özini yöqotib qöydi. Xabar bermiş möysafidning ahvoliga qarab ança joygaça hamroh bölib keldi. Söng ular daryoning ikki sohili böylab yöllarida davom etişdi.
Tangriqul bobo otni öz ixtiyoriga qöyib xayoloti bölib qolganday ketib borarkan, köz öngida Mengziyo zanjirband holida dömbira çalib, Toşqulga tik qarab qöşiq aytayotgani gavdalandi:
“Sirting odam bolasi
Içing – jayra yo ilon,
Sensan odam olasi
Nima tirik sen bilan.
Keng dunyoni sen betak,
Yaxşilarga tor qilding,
Odamzot bolasini,
Ne sababdan xor qilding?!
Öylab tursam sotibsan
Ham elingni, yurtingni,
Pölat bilan tildirsa,
Kamlik qilar urtingni…”2
Tangriqul bobo şu kabi xayol bilan Xöjamulkiga yetib kelganida qor allaqaçon erib bitgandi. Bu orada osmonni qora bulut qoplab, yomğir yoğib ötdi. Endi havo ança yumşab qolgan bölsa-da, keçqurun va ertalab qiş nafasi sezilib turardi. Havoning bunday tez özgarişidan qordan omon çiqqan va unça-munça sovuq taʼsir qilmaydigan gulu giyohlarning ham tusi özgargan edi. Tabiatning bu taxlit turlanişi Tangriqul boboning vujudida ham röy bergan, yöl davomida ança toliqib, yuzi sovuq urgan yaşillik yangliğ sölğin tortgandi. Ayniqsa, Şodiyorning katta akasi uyidan xabar yetkazib, qöşni qişloqqa borişni aytganidan söng ahvoli yanada ayançli tus oldi. U aytilgan manzilga yaqinlaşgani sari köngli qişloğini qömsay boşladi. Şu bois ham daryodan bir-ikki çaqirim naridagi qişloqqa qarab emas, sohil tomon yöl oldi.
U daryoning bu sohili böylab qişloq röparasiga kelar ekan, uyi tomonga uzoq termilib qoldi. Tangriqul bobo qançalik istamasin, tuğilib ösgan qadrdon göşasiga qayta borolmasligi va, ayniqsa, ota-onasi qabrini yana bir bor ziyorat qiliş imkoni yöqligi unga şu qadar oğir iztirob berardiki, bundan möysafidning eng sönggi umidi ham sönib borardi. Tangriqul bobo qişloğiga qarab turarkan, uyiga bir qadam bölsa ham yaqin bölişni istab, daryo labi tomon ot jilovini burdi va sohildagi keksa tol daraxti yoniga borib töxtadi. Tolning tarvaqaylab ösgan şoxlari osmonga qöl yoyib turar, ammo quçoqqa siğmas tanasiga qurt tuşib yemirilgan va daryoga tomon engaşib ösganidan hozir yiqilib ketadiganday taassurot uyğotardi. Uning yonida ot ustida egarga suyanib ötirgan Tangriqul boboning hozirgi ahvoli keksa tolga nihoyatda uyğunligidan ikkalasini bir-biridan ayri tasavvur etib bölmasdi. Uzoq vaqt bir joyda turib qolganidan toliqqan jiyron qattiq pişqirib yer depsindi. Bu tovuşdan tolga qöngan ilgir quş çöçib qanotlarini keng yoyib, havoga kötarildi. Röparada uçib kelayotgan çumçuqlar galasi uni körişi bilan tözğib ketdi. Ammo ilgir ularga parvo ham qilmay, ohista qanot qoqib, boşqa daraxtga borib qöndi. Xayoli çalğigan Tangriqul bobo sergak tortib, otga dam beriş uçun egardan tuşdi. Lekin oyoği uvişib qolganidan tuşgan joyida turib qoldi. Möysafid qamçining sopi bilan etik qönjiga urdi. Şu payt tinimsiz u yoqdan bu-yoqqa urilayotgan kiçik zarraçalar butun tanasi böylab tarqaldi va bunga bardoşi yetmay ötirib qoldi.
Tangriqul bobo qişloqqa qarab öy surib çakmonining içki çöntagidan xaltaçaga tugilgan bir siqim tuproqni qölga oldi. Möysafid tuproqni mahkam siqarkan, közidan yoş sizdi va piçirlab: “Bu dunyoda tirik ayrilgan yomon-a”3, dedi.
Keç tuşib, qişloq odamlarining oyoği tiyilmagunça yaqin atrofda tentirab yurgan Tangriqul bobo tun qoronğisida Xöjamulkining narigi burçida yaşaydigan Omon polvonning uyiga bordi. Polvon katta xonani Tangriqul boboning oilasiga böşatib bergandi. Ularning bu yerdaligini uy egalaridan boşqa birov bilmasdi. Mehmonlar uzoq vaqt xonaga qamalib, ovozsiz ötirişdan joni halqumiga kelgan, ayniqsa, Elmurodning bardoşi butkul tugab bitgan va tez-tez xarxaşa qilayotgan edi. Momosi bilan onasi uni imkoni boriça bosiqlik ila yupatişga urinar va Tangriqul boboning tezroq yetib kelişini intiq kutardi. Göyo oila boşi kelsa, barça dard-sitamlar tugaydiganday edi. Ammo möysafid Mengziyoning surgun qilingani haqida şumxabar olib keldi. Ularning dunyosi yanada qoronğilaşib ketdi. Maryam momo ham, kelini Oydin ham baralla yiğlab yubordi. Öktam esa köz yoşini yaşirib, burçakda boş egib ötirardi. Elmurod allaqanday musibat röy berganini fahmlasa-da, hali uning gödak qalbi bu kunlarning dahşatini butkul anglab yetmagandi.
– Böldi-da endi. Bir-eki yil ötmay qogan joyi yöq! Ha, deb köz yoş qilmay, eson-omon kesin, deb duo qilinglar, – dedi Tangriqul bobo.
Uning sözlaridan söng kelin-qaynona köz yoşlarini artdi. Maryam momo endi Tangriqul boboning holidan qayğurib:
– Jurt kezib kelişdi özi bölama?! Bir moydongina dam oling, – dedi.
– Ay, – deya qöl siltadi Tangriqul bobo. – Özimizga qora joy topayik, söng qogani bir gap bölar.
– Biz-ku qayerda bölsak könib ketaberamiz, bu gödaklar nima qiladi, bobosi?! Kunning şu sovuğida uy tiklaşdi özi böladima?
– Qiziq gaplardi gapirasan, kampir. Xudoyim bir uloqdi, tört şuvoq4di yaratgan. Bu yerda qolsak, polvonga aziyat berib qöyamiz. Ertaroq yölga çiqqanimiz maʼqul.
– Öktamjon, – dedi Maryam momo öğliga yuzlanib, – polvon akangga ayt, biz qaytamiz.
Öktam Omon polvonni çaqirib keliş uçun taşqariga çiqdi.
– Kelin, siz tugunlardi tayyorlang, – dedi Tangriqul bobo Oydinga yuzlanib.
– Hamma narsa-ku tayyor turibdi, – deb gap boşladi Maryam momo. – Polvondan qora uyini sörasak bermasmikin?! Borib bizdi ötovdi olib kelaberardi. Joyiga-joy desak-da!
– Bömaydi, – dedi Tangriqul bobo. – Uni olib ketişdi öyla.
– Esa, sovuqda qayerda jon saqlaymiz, bobosi?!
– Bobotovga yetsak, ğorda bölsayam yaşayberamiz.
Şu payt eşik oçilib, avval Öktam, söng Omon polvon kirib keldi. Polvon baland böyli, buğdoyrang va jiddiy boquvçi nigohi odamni sergak torttiradigan kişi edi. U möysafidga:
– Nimaga darrov qaytaman, deb qoldingiz?! Yo bizdan biror kamçillik ötdima? – dedi.
– Sira unday demang, polvon!
– Unday bölsa, bemahalda qayerga borasiz?
– Endi, polvon, sizgayam, bizgayam şunisi maʼqul. Tulki qirq hunarim bor, yaxşisi, körinmaslik, degan ekan. Siz bergan non-tuzingizga rozi böling! Nasib qilsa, yaxşi kunlarda xizmat qilayik.
– Ajab gaplaringiz bor-da! Şönday paytda kuningizga yaramasak, qaçon poydamiz teyadi. Rozi böling, deb uyaltirmang-ey! Otam rahmatli bölganlarida şu gapingiz uçun xapa bölardi.
– Ha, jöramiz köp yaxşi odam edi. Umri qisqa ekan-da, – deb dösti – Omon polvonning otasini xotirladi Tangriqul bobo. – Oriyatli, izzat-nafsni biladigan şermard edi rahmatli.
– Çin aytasiz, – dedi polvon otasini köz oldiga keltirib. – Otamga öxşaşga bizdi kuçimiz jetmadi… Ha-yey, boş omon bölsa, döppi topilar, deb bekor aytişmagan. Öktamboy ham boşqalarga eş bölib, qöltiğingizdan kirib qanotingizdi kötarib tursa, bu kunlaram ötadi, – deb gap ravişini özgartirib yubordi u.
– Bori umidim şulardan. Bömasa, jonim şirinlik qib eldan boş olib ketayotganim yöq. Bolalardi ertasini öylab, – dedi möysafid. Söng mezbondan izn söradi. – Bizga duo bering, polvon!
– Duo sizdan.
Tangriqul bobo qölini keng yoyib duo öqidi. Söng barçasi baravar örnidan turib, taşqariladi. Omon polvon butun oilasi bilan ularni kuzatib qöydi. Tangriqul bobo oilasi bilan tun yarmidan ötganida Bobotoğni möljal olib jönadi. Möysafid ot bilan oldinda borar, uning izidan Maryam momo bilan kelini özlarining uzunquloq jonivorida, Öktam va Elmurod esa Omon polvon inʼom etgan hangida hammadan orqada borardi. Zimiston keçada notaniş yöldan yuriş qiyinligi bois jonivorlar imillar va kattaroq kesak yoki toşdan hurkib, arzimas çuqurdan ham sakramasdan aylanib ötardi. Bu yurişdan, ayniqsa, Elmurodning sillasi qurib uyqusizlik quvvatini sörib olgandi. Uni endi uyqu eltganida eşakning qaltis harakatidan uyğonib ğingşir, şamol urayotgan yuzini akasining köksiga bosib yana uxlaşga urinardi. Har bir tepalik avval kunlarga, söng yillarga ulanib borayotganday, vaqt imillab ötardi. Ular şu tariqa tong yorişmagunça qirma-qir, soyma-soy ötib bordi. Nihoyat, Tangriqul bobo ot jilovini tortdi. Ular jar içidan – şamolpanadan joy hozirlaşdi. Öktam otasi bilan yuklarni tuşirib, ötin qarab ketdi. Maryam momo esa kelini bilan körpa-töşak yoydi. Köp ötmay ota-bola qurib qolgan yontoq sudrab keldi. Öktam:
– Bu yerda ötin yöğakan, – dedi.
– Çöl bögandan söng şu-da, – dedi onasi qumğonga suv quyar ekan.
– Suvdi tejaş kerak. Yöl uzoq. Çölda buloq bömaydi. Öktam, ötni özing yoq, çeçang qiynalib ketdi, – dedi Tangriqul bobo.
Öktam olov yoqdi. Oydin yemak uçun narsalarni hozirlab, dasturxon yozdi. Elmurod olov taftida lanj bölib qölida bir tuyur non bilan uxlab qoldi. Boşqalar deyarli gap-sözsiz tamaddi qilişardi. Bir zamon:
– Şu joylardayam odam yaşaydima? – dedi Maryam momo huvillab yotgan yaydoq çölga işora qilib.
– Bobotovdi etagida odam bor. Buloqdi girdida. Undan bermoğon bahorgi jurt, – dedi möysafid.
– Tovgaça boramizma? – dedi Öktam olisda çöqqisi yaltirab turgan Bobotoqqa qarab.
– Nari borsa, eki kunlik yöl, – dedi Tangriqul bobo yölni nazarga ilmaganday xotirjamlik bilan.
– U yaqda şöro yöqma? – deb söradi Maryam momo soddalik bilan.
– Ay, şöroni bormagan joyi borma? Lokin bizdi birov tanimasa böldi. Tinç yaşayberamiz, – deb Tangriqul bobo Termizga borayotganda uyidan joy bergan Töra akani esladi. Şundagina u bilan taqdirlari bir-biriga öxşaş ekanini payqadi va:
– Xöroz bari joyda birday qiçqiradi, – dedi.
Bu gapdan söng ular borayotgan manzilning siri yöqolib, Bobotoğ ham munğayib turganday körina boşladi.
Şu payt Tangriqul bobo jar tepasidan enib kelayotgan tulkiga közi tuşdi. Boşqalar ham ögirilib unga termildi. Tulki ularni endi kördi, şekilli, joyida toşday qotdi. Söng xavfni tekşiriş uçun oldinga ikki qadam taşladi. Şu payt Öktam aksa urib yubordi. Tulki qörqqanidan ortiga qaytib yugurdi. Ammo sal nariga borib töxtadi. Bir muddat ötib öşa yerda çönqayib ötirdi-da, odamlarni kuzata boşladi. Tulki qörqib uzoqqa ketmagani uçun Tangriqul bobo nimanidir sezib atrofga alangladi. Keyin ötirgan joyidan ön qadamça naridagi çuqurdan tulki bolasi tumşuq çiqarib turganini kördi.
– Ey, bolasi borakan-da! Biz tinçini buzib qöyippiz. Aytdim, bu nimaga qörqmay turibdi, deb. Uyini, bolasini qörigan jonzot qörquvdi esdan çiğaradi-da!.. Ha, esa omin, – deb qölini duoga oçdi möysafid. – Gertak dam oldik. Endi yölga tuşsagam bölaberadi. Elmurodni uyğotinglar. Elmurod, otajon! Qarang, tulki keldi…
Elmurod istamaygina uyquli közini oçdi. Ammo oromi buzilganidan ğingşib, xarxaşa qila boşladi. Bobosi uni zörğa yupatib, otga mingaştirib oldi. Ular tağin ulovning tebranişiga mos holda çayqalib, adoqsiz çöl bağrida çumoliday örmalab borardi. Ular şu ketgança tuşgaça tinim bilmadi. Tuşdan söng qulay joy topib keçga dovur dam olişdi va yana tuni bilan yöl yurilgaç, ertasi kuni peşinga yaqin toğ etagidagi qişloq tepasidan çiqişdi. Bungaça ular bölariça bölgandi. Jonivorlar esa yölda duç kelgan kölmak suvdan qoniqib içib-içmay sillasi qurib, oyoqda zörğa turardi. Şu bois ön-ön beş çoğli uydan iborat qişloqni körişganida sevinib ketişdi.
Qişloq etakdagi tekislikda quyuq joylaşgandi. Çor tarafi tekis toşloq bölgani bois uylar supada ötirgan çollarday taassurot uyğotardi. Toğ bağrida daraxtlar kökka böy çözgan, aftidan, u yerda buloq bölib suv qişloqqaça yetib kelmagandi. Tangriqul bobo oilasi bilan turgan tepalikdan esa yolğizoyoq yöl ilon izi hosil qilib örtadagi soydan ötib, söng qişloqqa çiqib borardi. Ularga ayni damda mana şu masofa ham juda olis bölib körinmoq edi.
Ular soydan ötib, qişloqqa yaqinlaşgaç, böribosar köppaklar yöl tösdi. Itlar juda yaqin kelmagan bölsa-da, ular öşa joyda töxtab qoldi. Bundan xabar topgan qişloq ahli mehmonlarga peşvoz çiqdi. Kelayotgan kişi tez yurib tayoq bilan itlarni quvib soldi. Tangriqul bobo mezbonning yetib kelişini kutib turiş odobsizlik bölmasin, deb otdan tuşdi. Möysafid jiyronning jilovidan tutib odimladi. Öktam ham otasining izidan yurdi. Ularning orasida beş-olti qadam qolganda Tangriqul bobo mezbonga salom berdi. Ular körişib, hol-ahvol söraşişdi va boyagi kişi möysafidni uyga taklif etib, yöl boşladi.
Qişloq ahlini Tangriqul bobo va uning oilasi qiziqtirib qöygan edi. Zero, ularning yuzi ter va changdan şörlab, uyqusiz közlari qizarib kirtaygan, ust-boşi ham yorilgan lablari yangliğ bir ahvolda edi. Boz ustiga yuz-közlarida söngsiz iztirob zuhur bölib kişida allaqanday açiniş hissini uyğotar edi. Yöl azobi Tangriqul bobo va oilasini holdan toydirgandi.
Toğlik aholi ularning boşiga oğir musibat tuşganini payqab turar va buning qandayin köngilsizlik ekanini bilişga oşiqardi. Illo, ularning ayrimlari umri bino bölib şu toğ-toşlardan nari çiqmagan, unda-bunda ötib qaytadigan yölovçilarni hisobga olmaganda begona odamga duç kelişmagandi. Bozor uçun şaharga boradiganlar ham oyda bir uydan çiqardi. Şu bois yangilikka öç qişloqdoşlar mehmondan köz uzmasdi. Ularga tomoşagoh bölib qolganidan özini noqulay sezgan Tangriqul bobo toqatsizlanib kelini va Maryam momoni begona nigohlardan gavdasi bilan tösişga urinardi. Nihoyat, qişloq kayvonisi kelib, ayollarni nari olib ketdi. Özini biroz erkin his etgan möysafid mezbon bola olib kelgan çoygumdagi iliq suvga yuz-qölini çaydi. Söng röparadagi xonadon ostonasidan hatladi. Uy törida özi tengi çol ötirardi. Uning moşguruç soqoli çiroyli kuzalgan, çehrasidan hamon yoş yigitlarday ğayratli bölib körinardi. Çol – Toşboy bobo epçillik bilan örnidan turib salom berib, Tangriqul boboga uy töridan joy körsatdi. Ular baravariga çordona qurib ötirar ekan eşikdan Öktam körindi. Toşboy bobo örnidan jilmay u bilan salomlaşdi. Boya kutib olişga çiqqan mezbon Öktam bilan yonma-yon joylaşdi. Mehmon va mezbonlar bir-birlari bilan söraşişarkan, eşik qiya oçilib, Elmurod içkariga boş suqib qaradi. Tangriqul bobo uni körişi bilan:
– Bor, Elmurodjon, momongga bor, – dedi.
Uning gapi tugamasdan Elmurodning ortidan boya qölga suv quygan mezbon bola körinib:
– U yaqda jilayapti. Siz bilan ötirarkan, – dedi.
Bu gapdan söng Toşboy bobo Elmurodga qarab:
– Ke! Kel-ey bu yaqqa. Öt bobongdi oldiga. Ha, yaşa! Polvon jigit ekan-da bu, – dedi.
Elmurod begona odamlardan uyalib, qimtinib, bobosining oldiga keldi. U Tangriqul boboning tizzasiga boş qöydi. Mezbonlar oldida özini noqulay sezgan möysafid nabirasiga:
– Turib ötir, ulim. Uyat böladi, – dedi.
Bunga javoban Toşboy bobo:
– Qöying, yoş bola yölda çarçagan… Yot, yotib damingdi ol. Eh-he, senga bir suruv oşna bor. Bir uxlab tur, keyin şular bilan öynaysan, – dedi.
Elmurod ğujanak bölib yotib oldi. Tangriqul bobo u kelişidan oldin çala qolgan gapini davom ettirdi:
– Bu kenja ulim Öktam. Bunisi nebara, – dedi Tangriqul bobo Elmurodni körsatib. – Katta ulimdi bolasi. Özi birovgina…
Tangriqul bobo şu tarzda butun oilasini taniştirib çiqar ekan, qayerdan kelayotganiyu ne maqsadda tentirab yurganigaça röy-rost aytib berdi. Toşboy bobo va öğillari bularni ötkinçi yölovçi deb öylagandi. Endi ularga muqim joy kerakligini bilgaç, noqulay ahvolda qoldi. Çol buni sezdirib qöymaslikka urinib, özini va öğillarini taniştira ketdi.
– Bu Panji, – dedi boya itlarni quvib solgan kişini körsatib. – Kenja ulim. Oldingizda ötirgan akasi Çori. Boşqalari haydovga ketgan. Hökumatdi bir suruv qöy-eçkisi, beş-olti qora moli bor. Şulardi aylantirib keladi…
Toşboy boboning aytar gapi tugab qolganidan söng bir muddat öylanib turdi-da:
– Sizlarga qora uy tikib bersak böladi, – dedi. – Lokin sovuqlik qiladi… Çori, uying loysuvoq böganma? – deya öğliga murojaat etdi çol nimadir yodiga tuşib.
– Ha, suvaganmiz. Eşik-derazasi yöq, – dedi Çori.
– Unga kigiz tutib qöysa böladi, – dedi Toşboy bobo va gapida davom etdi. – Özi şönisi maʼqul, – u endi Tangriqul boboga yuzlanib sözlardi. – Qora uy torlik qiladi. Uyimizdan joy bersak, erkin yaşolmaysiz. Özingizga bir uy bösa, bemalol oyoqdi uzatib ötirasiz-da, töğrima? Ha, yaşang! Çoriga uy qurgandik. Troma5 erta kelib, taşviş köpayib, köçib ötolmadi… Xöş, gap bunday. Öktamboy bilan bular borib uydi körib, kamini töğirlasin. Bugundan qoldirmay. Ertaga işonç borma?! Qor tuşama, boşqa bölama, bilmaymiz! Supur-sidiriga kelinlar borib qaraşadi. Ha, jigitlarga omin, – deya Toşboy bobo qölini duoga oçdi.
Mezbonlarga qöşilib Öktam ham taşqariga çiqdi. Tangriqul bobo esa tizzasiga boş qöyib uxlab qolgan Elmurodni yerga yotqizib, çoponi bilan ustini yopdi.
Öktam mezbonlarga ergaşib borar ekan, Bobotoqqa sinçkov nazar taşladi. Yaqiniga kelib qaralganda yanada haybatli körinadigan toqqa mahliyo bölib hamrohlarning gapini eşitib-eşitmay kelayotgan Öktam Bobotoqqa bir paytlar derazadan qarab ötirganini esladi. Uning hozir turgan yeri – çöqqi etagidan daryo sohilidagi uyi va hatto uning derazasi körinadiganday ortiga ögirilib qaradi. Ammo havoning tundligidan uzoqni körib bölmasdi. U bahor kelib, osmon tiniqlaşsa, bu yerdan uyimizni bemalol tomoşa qilsa böladi, deb öyladi va bu xayol unga oz bölsa-da taskin berdi.
Ular şu kuni keçgaça yangi qurilgan uyning atrofida kuymalanib, ikki xonali toşdevor boşpanani odam kirsa böladigan holga keltirişdi. Deraza va eşikka gulsiz qora kigiz tutib, ayniqsa, dariçani oçib bölmaydigan qilib mahkamlaşdi. Uzun xonaning örtasida sandal qilindi. Şundan söng Panjining ayoli bilan Oydin kelib, xonaga körpa-töşak taşladi. Aka-uka mezbonlar öçoq uçun qiy, çalma, sandalga olov qalaşga arça ötinidan olib kelib, yondagi kiçik xonaga joyladi. Yana ötinxonaga qarab ketgan Çori çelak kötarib kelib:
– Öktamboy, bunda yer moyi6 bor, tutantiriqqa yaxşi. Agar yana zurur bölsa, tumanda qora köldan olib kelaberasiz, – dedi.
Bu vaqtda bir tarafdan Maryam momo, narigi tomondan esa Tangriqul va Toşboy bobolar uyni köriş uçun keldi. Ularning barçasi jam bölib içkariga kirdi. Oydin va toğlik kelin esa taşqaridagi öçoqqa ötin qalab olov yoqdi. Söng lovullab turgan çöğni yangi qazilgan sandalga soldi.
Toşboy bobo Tangriqul boboga yuzlanib:
– Qani torting! Jurt qulli bölsin! – dedi. Tangriqul bobo rahmat aytib, yöl boşladi. Ular devorning nami ketmagan va odam tafti urmagan zax xonaga kirib, sandal atrofida çordona qurdi. Maryam momo esa xurjundagi narsalarni titkilab, qoraçiroqni topib yoqdi. Şundan söng eşik-derazasiga kigiz tutilgan qoronği xona biroz yorişdi.
Endi ular qadim qadrdonday suhbatlaşib ötirişardi. Bir mahal Toşboy bobo özining ikki öğli, kelini va Tangriqul boboning oila azolari jam bölib ötirganidan foydalanib, könglidagi gapni tökib soldi.
– Endi, oşna, şu jurt sizga. Saraton kelib, havo toq bösa, özingizga uy tiklaysizma yo Çoriboyga boşqadan qurib beramizma, kelişib ketaberamiz. Hali ungaça köp gap bor. Lokin uyga begonasiramay, bovurdi bosib yaşaybering. Xö-öş, endi Öktamboyam, kelinam yoş. Uyda qamalib ötirib nima qiladi? Töğrimi?! – uning gapidan Tangriqul bobo muddaosini bildi va diqqat bilan quloq tutdi. – Gapdi qisqa qisak, Öktamboy Panji oşnasi bilan kelişib mol haydovga borsa. Kelingayam iş köp. Ana, sigir soğadi. Juda bekor bölib qolsa, qözilardi boğişadi. Işqilib qoronği xonada qamalib ötirişdan yaxşi-da!
– Bömasam-çi, – deya uning gapini maʼqulladi Tangriqul bobo. – Odam yaşaş uçun harakat qiliş kerak.
– Ha, yaşang! Siz zeriksangiz, – endi bevosita Tangriqul boboga xitob qildi çol, – yonimga gurungga borasiz. Ekovlaşib zerikib qolsak, bolalardi işidan xabar olamiz. Uni unday-buni bunday qi, deb turamiz-da. Xöp, qölida köp hunari bor odamga öxşaysiz. Bilmaganimizdi bizgayam örgatasiz. Bolasi tuşmagurlar özimizga öxşab qöpol, desangiz. Tunov kuni Çoriboydi katta akasi bir eçkini urib öldirib qöyibdi, – çöpon öz molini urib öldirişiga yoş bola ham işonmasa-da, Toşboy bobo nihoyatda nazokat va topqirlik ila Tangriqul boboga vazifa yuklamoqda edi. – Şularga urmay, sökmay suruvdi yölga solişni örgatib bersangiz, binoyi böladi… Ha, kelişib olgan bösak, bizga ruxsat. Sizlar bemalol dam olingizlar. Öktamboy ertalab Panji bilan podaning izidan ketsa, çarçab qolmasin. Qani, omin!
Toşboy bobo öğillari va kelini bilan çiqib ketdi. Tangriqul bobo oilasi ila yolğiz qoldi. Ular hujrani uyimiz deb bilişsa ham özlarini çölda duç kelgan joyda dam olayotganday his etardi. Bu xonaga yillar davomida uyida töşalib turgan körpa-töşak taşlangani bilan toşdevor ham, şiftda osilib turgan arça novdasi ham va hatto jonga ora kiryotgan sandal ham mutloq begona edi. Ular Xöjamulkida – Omon polvonning xonadonida yoki kimsasiz çölda tin olgan paytda ham özlarini bu qadar yolğiz his etişmagandi. Boz ustiga derazadan bir tola ham nur tuşmasligi va moyçiroqning ojiz yoğdusi ularning köngliga tun zulmatidan-da dahşatli qörquv solardi. Bu oğir sukutu zulmatni ilk bora Elmurodning titroq ovoz bilan bergan savoli yorib ötdi.
– Bobo, uyga qaçon ketamiz?!
– …
* * *
Ikki kundan söng toqqa qalin qor tuşdi. Baʼzi joylarda qor tizzaga urar, bunday vaqtda mol boqişning özi bölmasdi. Çöponlar qöy-eçkini sovuq urmasin, deb tinimsiz yurgizib turar, ayollar esa mol ozuqa olişi uçun piçan ğaramlarini soçib taşlardi. Bu yerda ham daryoning şamolidek izğirin sovuq jondan ötib ketar edi. Suruvga qarayotganlar qöy yoğini goh nonga bulab yer, goh issiq yoğni içib sovuqqa biroz bölsa-da bardoş berardi. Ammo köp ötmay izğirin öz işini körsatar, ularning madori qurib, uyda dam olayotganlarga navbat tegardi. Şu tariqa ular kun böyi navbat almaşib, ham özlarining, ham mol-holning jonini saqlardi. Buni yaxşi bilgan Toşboy bobo avval boşdan Tangriqul boboga ham yumuş borligiga işora qilgan edi. Şu bois Tangriqul bobo Öktam bilan örin almaşib çöponlarga kömak berardi. Yumuşlar möysafidga malol kelsa ham bundan sira özini olib qoçmasdi. Zero, uning va butun oilasining yemak-içmagi Toşboy boboning zimmasida edi va ular heç narsadan zoriqmasdi. Faqat qor qoplagan zaminday özgarmas kunlarning adoği körinmas, bundan Tangriqul bobo va oilasining diqqati oşardi. Qon-qarindoş va uy soğinçi içki dard kabi sezdirmasdan ularning madorini sörib olmoqda edi. Hammadan ham köproq Oydinning sillasi qurib borardi. Uni dard beayov ezar, şunga qaramasdan Oydin birovga bu haqda çurq etib oğiz oçmas, ötkinçi xastalikdir, deb jon boriça özini işga urardi. Oydin yumuş bilan çalğişga qança urinmasin bari behuda edi. Boz ustiga Toşqul şöroning sovuq nigohi köz oldidan ketmasdi. Şöro Mengziyoni olib ketayotganda va Tangriqul boboni izlab kelgan paytda Oydinga yeb qöyguday tikilgani uning köz öngida qotib qolgandi. Bundan Oydinning dili xufton bölib yoqimsiz narsa yeganday özini lohas sezardi. Tağin kölda çömilayotganda Toşqul uni poylagani esiga tuşar va köngliga soya taşlab turgan bu voqea endi Oydinning butun hayotiga qora böyoq çaplagandi. Oydin şular haqida öylaganida el oğzida doston bölgan çehrasini balçiqqa bulaşga yoki tiğ bilan nimtalaşga ham tayyor edi. Xolbuki, Oydin oilasining sarson-sargardon bölib yurişida özini aybdor sanardi. Ana şunday paytda şöroning nahs bosgan nigohidan qutula olmasligi uning dilini ayovsiz ezğilab taşlagan edi.
Yana tağin Oydin sevgidan sarxuş bölib yurgan çoğini eslar, öşa paytda könglini çaroğon aylagan tuyğu endi yuragiga burov solardi. U bu azobga bardoş berolmay goho:
– Yeryutsin seni, Toşqul! Közingdi qum töldirsin!.. Seni qoşingda şaytonam uyaladi. Axir, har qanday pastkaşlikdi çegarasi bor, lekin seni qiliğing… Xudoga soldim. Özi hisobingni qilsin! – desa, baʼzan:
– Agar şu qiliğing bölmaganda yaxşi odam eding-ku! …Könglimni sendan sovitgan Xudoyimga ming şukurlar bölsin! – der va bu gapni birov eşitib qolişidan çöçib tilini tişlardi. Keyin ğör va sodda yoşligiga laʼnatlar aytar, bu iztirobdan ozod böliş uçun Elmurodni bağriga bosib, bolaning köziga uzoq termular edi. Zero, uni musibatdan faqatgina gödakning maʼsum va beğubor nigohigina qutqara olardi. Mana şunday içikişlar uni ançayin holdan toydirdi. Bir oy ötar-ötmas dard kuçaygandan kuçayib, Oydin töşakka mixlanib qoldi.
Oydin tuni bilan isitmaning zöridan ingrab çiqar, tomoğidan suv ham ötmasdi. Maryam momo uning boşida girgitdon bölib yonidan bir qadam ham nari ketolmay qoldi. Tangriqul bobo ham, Öktam ham çöponlarga qaraşiş uçun çiqsa-da, öy-xayoli uyda – Oydinning qayğusi bilan edi. Uning ahvoli jiddiy ekanini körgan Toşboy bobo bu havoda toğ söqmoğidan yuriş xavfli bölsa-da, öğlini narigi qişloqdan tabib aytib kelişga yubordi.
Tabib Oydinning ahvolini körib dong qotdi. U qayta-qayta bemorning tomirini uşlab körib boş çayqar, ammo yonidagilarga biron söz demay, hammaning diqqatini oşirardi. Nihoyat:
– Tuşunmadim, – dedi tabib. – Dardi borga öxşamaydi. Ahvoli bölsa… Biron irim-amal qiliş kerakdir?
– Qilmagan amalimiz qolmadi. Endi bari umidimiz sizdan, – dedi Tangriqul bobo.
– Qölimdan kelsa, jon deb davolayman. Biz bir sababçi, – dedi tabib öylanib.
Oydinga qanday davo qilişni bilmay tabibning boşi qotgan edi. Söng giyoh xaltasidan tugun çiqarib, dorivorlarni saralab:
– Bular quvvat dori. Bunisi şamollaşdi yöqotib, issiğini tuşiradi. Narigisi iştahani oçadi. Bizdi bilganimiz şu. Davosini Ollo bersin! – dedi.
Tabib dorilarni qanday tayyorlab, qaysi mahal içiriş kerakligini tuşuntirgaç, ketişga izn söradi. Toşboy bobo uni kuzatib qöyiş uçun taşqariga çiqar ekan:
– Rustamboy, – dedi tabibga qarab. – Kelindi ahvoli tangmi?!
– Oçiği, bilmayman. Boyagi gapim gap. Heç bir dardi yöq. Irim-amaldan bölsa kerak.
– Siz bilmaydigan dard yöq edi-ku, Rustamboy. Qirq mamlakatdan kelib, sizdan davo topganlardi köp eşitganmiz, – dedi Toşboy bobo uning gapiga işonmay.
– Bizam bandamiz, bova. Bilganimizdan bilmaganimiz köp… Özi bular kim, ilgari bu yerda yaşaşmasdi?
– Kim bölardi, kun ötarga mol boqib yurgan çöliq. Ilgari tovning narigi tomonida yaşarkan. Arkar7 bilan sen-menga borib qolibdi. Uyam bölsa qişdi kunida quvib solibdi, – dedi Toşboy bobo, Tangriqul bobo haqidagi xabar hukumat odamiga yetib borişini istamay. Tabib ha deganday boş çayqadi-yu, yöliga ravona böldi. U qirdan oşib ketgunça Toşboy bobo tabibni kuzatib turdi. Söng Tangriqul boboning uyiga qarab yurdi. Eşik qarşisiga borib yötaldi-da:
– Öktam, – dedi.
Içkaridan Tangriqul bobo ovoz berdi:
– Keling, kelabering!
Toşboy bobo içkariga kirganida Elmurod onasining yoniga yotib olgan, Maryam momo kosada dori tayyorlayotgan edi. Tangriqul bobo uni xona töriga taklif etdi. Ular Oydin noqulay ahvolga tuşmasin uçun unga orqa qilib ötirdi. Bu orada Maryam momo iştaha oçadigan dorini tayyorlab keliniga içirdi. Ammo Oydin dorini qaytarib taşladi va qaynotasining ötirganiga ham eʼtibor bermay, oğir uh torta boşladi. Maryam momo uning boşida parvona bölib aylanar ekan, Elmurodga:
– Tur, bolam, bobongdi oldiga öt, – dedi.
Elmurod erinçoqlik qilib örnidan jilmadi. Borgan sari özini yanada behol sezayotgan Oydin bazör qölini kötarib, Elmurodning boşiga qöydi va öğlining isitmasi borligini bilib qoldi. Oydin buni Maryam momoga aytdi. Kampir Elmurodning issiğini körib bölariça böldi va ovozini baralla qöyib:
– Nima balo bölyapti senlarga?! – dedi.
Momoning bu hayqiriğidan söng Tangriqul bobo ögirilib qarab:
– Tinçlikma?! – dedi.
– Endi nebarangizdi issiği çiğibdi.
Bu gapdan söng Tangriqul boboning hafsalasi pir bölib:
– Bu nimasi böldi? – dedi.
Toşboy bobo bu savol öziga qarata aytilganday:
– Avvaldan-oxir bizda bunday dard bölmagan. Ana Rustamboy, heç bir kasali yöq, dedi. Esa, men sizlardan panalatib sörab kördim, – dedi.
Toşboy bobo bu mulohazalarni ajib bir mahzunlik bilan aytarkan, Maryam momo boşida yarq etgan fikrdan quvonib:
– Esayganda esimni jemay ölayin, – dedi. – Bularingiz yer oyinlagan-ku, bobosi!
– Ay, işlaring tuşsin… Tuproq bormidi?!
Mariyam momoning avzoyi özgarib, boyagi quvonçi yöqoldi va:
– Bilmayman! Şoşilganda esdan çiqqan bölmasin-da, işqilib, – dedi.
Çol-kampirning sözlarini tinglab ötirgan Toşboy bobo hayratlanib:
– Yer oyinlaşi nimasi? Qanday tuproq kerak? – dedi.
– Buyam bir kasallik, – dedi Tangriqul bobo. – Odam tuğilib ösgan joyidan uzoqlaşsa, havo özgarib, şunday dardga jöliğadi. Odam özi yaşaydigan joydi bir siqim tuproği bilan boşini yuvsa, dardi ariydi. Bölmasa, ming dori-darmon qisin, poydasi yöq.
– Ey, şönday demaysizma? Ilgari eşitganman. Pasdan olib kegan qöyimiz uç kun ötmay, heç narsa jemay qoldi. Şunda qança yöl yurib tuproq olib kebedik.
– Ha, ana şu-da! Bu özi odamdayam, moldayam böladi.
– Oydin, tuproq bormidi? – deb söradi ularning gapini bölib Maryam momo.
Oydin yotgan joyida boşini bazör kötardi. Xayolini jamlab olayotganday atrofga javdirab boqib:
– Kenja bilmasa, – dedi.
Maryam momo uning javobini kutmasdan, uyni ağdar-töntar qilib, buyumlar orasidan tugunga tugilgan tuproq izlay boşladi. U çor tarafga alanglab axtarinar ekan, öşa kuni özining tobi yöqligi bois Öktamning ham, Oydinning ham yurt tuproğidan bir siqim oliş xayolidan faromuş bölganini bilmasdi. Umuman olganda, ular öşa vaqtda öz jonlari bilan ovora edi. Ammo, şunga qaramasdan ular buni unutişi mumkin emasdi. Negaki, Maryam momo farzandlari uydan olisga, uzoq muddatga ketadigan bölsa, bir siqim tuproqsiz jönatmasdi.
Maryam momo tuproq topişdan umidini uzib borgani sari nafas olişi oğirlaşib, özini nihoyatda ojiz va notavon his qilmoqda edi. Bungaça Tangriqul bobo ham örnidan turib, axtarina boşladi. Möysafid uyidan çiqişda bir siqm tuproq olib ketgani aniq edi. Ammo uni qayerga qöyganini eslay olmasdi. Bir payt Tangriqul bobo daryo sohilida ötirgani, çöntagidan tuproqni olgani yodiga tuşdi. U şoşa-pişa çakmonining çöntagini qaradi. Tuproqning yöqlini bilgaç Tangriqul bobo uni sohilda qoldirib kelgani ayon böldi. Ammo çol-kampir umidini uzmay axtarinişda davom etardi.
Toşboy bobo noqulay ahvolga tuşdi. U ötiraverişni ham, turib ketişni ham bilmay, aro yölda qoldi. Bu orada Öktam ham sovuqdan qizarib ketgan qöllariga kuh-kuhlab kirib keldi. U körinişi bilan ota-onasi baravariga:
– Tuproq olganmiding? – dedi.
Gap nimada ekanini bilgan Öktam sovuq urgan qölini bir-biriga işqalab, uyidan jönash oldida va undan söng bölib ötgan hodisalarni xotirasida tikladi. Derazadan qoçib çiqqanini, tom ustida sovuq yeb yotganini, söng Toşqul şöro ketgaç, tomdan tuşib onasining tobi yöqligini körgani va sovuqda qaltirab daryo keçib ötganini. Bularning barçasi xuddi hozir sodir bölganday köz öngidan bir-bir ötdi. Ammo tuproq olganini sira ham eslay olmadi. Ular hafsalasi pir bölib, boşini egib, gardani bilan xonadagi oğir sukutni bazör kötarib turarkan, Toşboy bobo:
– Şu yerning tuproği bölmaydima? – dedi.
Unga javoban Tangriqul bobo oğir boş çayqab, yöq, işorasini qildi. Öktam esa:
– Qişloqqa borib, tuproq olib kelaman, – dedi.
– Bugun keç böldi. Qişloqqa borişdi ertaga öylab köramiz, – dedi Toşboy bobo. Uning gapi boşqalarga maʼqul tuşdi.
Oydin esa qişloq sözini eşitib, kelinlik uyini, Mengziyoni esladi. Söng daryodan keçib ötgaç, orqaga burilib qişloqqa sönggi bor qaragani yodiga tuşdi. Öşanda qorga burkangan qişloq, sohildagi jangalzor ortida xokisor va ğarib bölib köringan edi. Öşandan buyon uylari yodiga tuşganida beixtiyor şu manzara köz oldiga keladi. Qişloqni şunday manzarada eslaş Oydinga şöroning sovuq nigohiday azob beradi va qaynonasining: “Orqaga qaramanglar”, degan gapini eslaydi.
Keçaning bir mahalida Oydin oğir uh tortdi. Barça baravariga unga qaradi. Oydinning rangi sarğiştob bölib qolgan, yuz-közi yanada sölğin tortgandi. Oydinning oğir-oğir nafas olişini aytmasa, unda hayot alomati sezilmasdi. Uning ahvolini körib, şoşib qolgan Tangriqul bobo qiroat bilan oyat öqiy boşladi. Mayin va mahzun ohang bilan taralayotgan kalomni eşitgan Oydin alanglab atrofga qaray boşladi. Söng qaynonasiga közi tuşib aybdordek nigohini olib qoçdi. Tağin kaftini öğlining peşonasiga qöymoqçi böldi. Ammo qöli havoda titrab, öq yegan quşday tapillab tuşdi.
Oydin kalomni maroq bilan tinglab oroyiş olarkan, yuz-közida hayot alomati sezilmay qoldi. Buni körgan Maryam momo: “Bola-am!” deb dodlab yubordi. Uning ovozidan Elmurod çöçib tuşdi. Oydin esa közlari olayib atrofga alanglab qoldi. Tangriqul bobo çakki qilding, deganday boş çayqadi.
Maryam momo nabirasini turğizib:
– Bolajonim, enangdi betidan öp, – dedi.
Elmurod gödakligiga borib norizo ohangda ingrandi. Lekin momosining qistovi ila onasining yuziga lab tekkizdi. Şu tobda Oydin bazör közini oçib öğliga qaradi. Bu nigohda qişloğiga sönggi marta qaraganida könglida boş kötargan tuyğular jamlangan edi. Ayni damda köz oldidan eng gözal va baxtli damlari birma-bir ötdi. U avval beğubor yoşligini, daryo sohilida poda boqib yurgan ösmirlik çoğini, Mengziyo bilan töylarini va Elmurodning tuğilganini esladi. Oydin bularning barça-barçasini bir lahzada köz öngidan ötkazib maʼyus jilmaydi va yuzida özgaça oroyiş zuhr böldi.
Oydinning joni uzilgaç, Maryam momo va Öktam ovoz çiqarib yiğlab yubordi. Bundan Elmurod qörqib ketdi. Ular bolaning ahvolini körib, özlarini biroz qölga oldi. Şunda ham Maryam momo uni bağriga bosib, aytib-aytib yiğlar edi. Öktam hamon köz yoşi qilayotgan bölsa-da, özini qölga olib, otasiga yuzlandi:
– Men borib Toşboy bobomga aytib kelay. Qiş kuni qisqa, ertaroq urinaylik, – dedi ertangi dafn marosimini nazarda tutib.
Ammo Tangriqul bobo heç kutilmaganda qatʼiyat bilan:
– Yöq! – dedi. – Heç narsa kerakmas!
Uning bu gapidan ajablanib ona-bola möysafidga qaradi. Tangriqul bobo:
– Ertaga hammamiz ketamiz, – dedi.
– Qayerga ketamiz, bobosi? – deb söradi Mariyam momo.
– Qayerga bölardi, uyga-da!
– Qişdi şu sovuğida…
– Jonim şirinlik qilib uydi taşlab kemadim. Bolalardi ertasini öylab el-xeşdan ayrilib çiqqanman… Bular, – deya Tangriqul bobo bolalariga işora qilib gapida davom etdi. – qişloqdi bir siqim tuproğisiz yaşolmaskan, bu yaqda tentirab nima qilaman?!
Toşboy bobo va butun ovul ahli qança urinmasin, Tangriqul boboni yöldan qaytarolmadi. Axiri Toşboy bobo:
– Hammagayam tuvilib-ösgan joyi aziz. Kim bömasin, juragi uyga tortaberadi, – dedi. – Sizga duo beramiz… Panjiboy bilan Mavlon hamsoyamiz hamroh böladi.
Şu kuni ular mayitni olib yölga çiqdi. Ular ança yurib, toğ etagiga enib kelişgaç, Maryam momo bepoyon daştga qarab: “Dunyosi şunça keng ekan, bandalari nimaga yer talaşadi?” dedi. Söng Oydinning jasadiga közi tuşib dardi yangilandi. Toşqul şöroning ismini tutib laʼnatlay ketdi. Şu payt Tangriqul bobo:
– Jim! – dedi. – Birovdi bolasini bunçalik qarğama. Toşqul nima qisin? U özi Xudo urgan qorabovur8 banda bölsa! Özi bilgiçlardi gapi-gap: odam ğujurini jöğotsa, boridan ayrilişi çin ekan. Toşquldi nimasi qoldi? На мардлиги бор, на орияти! Ana, kimlardi orqasidan ergaşib, kimlardi poy-patagi bölib yuribdi. Ey-yey, u şörlikdi körgan kuni qursin!
Ular daryodan ötib qişloqqa kirib kelganida izğirin jon-jonidan ötib ketganidan na issiq-sovuqni va na oğriqni sezmay qolişgan edi. Quloq-burunlari sovuqdan qizarib, kökargan bölsa ham, çarçoq va madorsizlik sabab tanasida ter köpçigandi. Tangriqul bobo şamol pana deb Elmurodni xurjunning bir köziga solib, uning boşqa pallasiga bola vazniga teng yuk joylagan edi. Elmurod uzoq yöl davomida pöstakka öranib xurjun içida ğujanak bölib ötirgani bois qöl-oyoği uvişib qoldi. U mitti joni bilan şunça azobga bardoş beraman deb karaxt bölib qolgan edi…
…Elmurodning keyingi umri deyarli şu holatda ötdi. Zero, u özini jon saqlaş uçun xurjun içida pöstakka öranib ötirganday his etardi. Elmurod xurjundan boş çiqarib, adoği körinmas qorli söqmoqqa termulgani kabi yöl qarab umr ötkazdi. Xolbuki, vaqt ötgani sari u onasining ölimiga könikdi. Ammo şöro olib ketgan otasi va bobosini, keyinçalik uruşga ketib izsiz yöqolgan Öktam amakisini umr böyi kutib yaşadi. Şunday çoğlarda bobosi aytganiday Toşqulning şörlik bandaligiga şubha bilan qarardi. Inçinun, şöroga yugurdaklik qilib yurgan Şoberdi Öktam bilan bir paytda uruşga ketib, oyoqsiz bölib qaytdi-yu, uzoq yaşamadi. Ammo şu safda frontga jönagan Toşqul şöro jangu-jadal içida yurib ham biror joyiga tiğ tekkizmay omon qaytdi. Endi yana Toşqul şöro qişloq köçasida salmoqlanib qadam taşlar, özini bepoyon daştning va, hatto, asov daryoning ham hojasidek tutardi.
Vaqt ötib Tangriqul bobo va Mengziyo baxşi oqlangani haqida bir parça qoğoz qöliga tekkan Elmurodning dilida umid yolqinladi. U öziça: “Otam va bobom begunoh ekanini hukumat bilibdimi, ularni aybdor deganlar töhmatçiligi uçun jazosiz qolmaydi”, deb öylagandi. Ammo…
U doim oqlov qoğozini qöliga olganida otasini eslar va sovuq ölkaning şamoli yuziga urganday bölar, ayni çoğda dunyo nohaqlik va yovuzlikdan iborat deb iztirob çekardi.
Lekin uzoq yillar ötib, Elmurod tongda kunçiqarga qarab quyoşning boş kötarişini tomoşa qilib, şöroning aççiq qismatini eslab, bobom Toşqulga hukm öqigan ekan, degan xayolga borişini hali tassavvur qila olmasdi. Zero, yillar Toşqulga gard yuqtirmay asrab-avaylab kelgani bilan u keksayib, nafsning qora nuqsi urgan sovuq nigohi xira tortib, qabohatga töyingan vujudi şalvirab, mehrga muştoq bölgan çoğida qismatning aççiq qamçisi boşida öynay boşlaşini; Toşqulning quloğiga dod-fiğon qilayotgan odamlarning dahşatli ökiriklari eşitilib, bu tovuşlar borgan sari avj olib, çidab bölmas darajada çinqiriqqa aylanişini; oxir-oqibat şöroning asabi butkul işdan çiqib, savdoyi bölib qolişini; aqldan ozgan şöroni bolalari uyga qamab, obröli oila şaʼniga doğ tuşirayotgan çolga yemak-içmagini panjarali deraza ortidan berişini; soç-soqoli, tirnoği ösib, yovvoyi odamday bölib qolgan şöro kuni bilan deraza panjarasiga osilib dod solavergaç, öğli otasiga qöl kötarişgaça borişini; bundan battar jazavaga tuşgan şöroning tomoği buğilib, tobora holdan toyib borişini; buni körib-bilib turgan qişloqdoşlar şöroni qarğiş urganligini ovoz çiqarib aytolmasa ham özlariça şunday xulosa qilişini-da hali bilmasdi!..
Yillar şoşqin daryoday ötib ketdi…
Toşqul şöroning ayançli qismati nihoya topgani haqida xabar tarqalgaç, erta tongda uning janozasiga sanoqligina odam töplandi. Yiğilganlar mayit sönggi yölga hozir bölişini kutib turişardi. Eldan ajralib qolişni istamay, janozaga kelgan Elmurod bobo yovvoyi öt bosgan çoğroq hovlining bir çetida qişloqdoşlar gapiga quloq tutib ötirardi. Odamlar televizorda aytilgan yangilikni muhokama qilar, keça mustaqil bölgan yurtning kelgusi taqdiri haqida sözlaşardi. Bu gaplar orasida ötgan-qaytgan voqealar yodga olinib, gap daromadi Toşqul şöroga borib taqaldi. Ular ölgan odam haqida yomon söz aytib qöyişdan çöçişdi çoği, birdan jim bölib qolişdi. Elmurod boboning köz oldiga yana qorli dovon keldi. Keyin bu azobli xotiradan butkul qutulmoqçi bölgandek döppisini qölga olib tizzasiga urib qoqdi. Şu payt boş xotiralar duvillab tökilganday çor atrofini gard qopladi. Ammo zum ötmay gard havoga singib, ğoyib böldi. Elmurod bobo tağin Toşqul şöroning sönggi yillardagi ayançli taqdirini esladi. Keyin: “Bobom Toşqulga hukm öqigan ekan”, degan xayolga bordi. Ayni çoğda quloğiga Tangriqul boboning gapi eşitildi: “Tulki iniga qarab ulisa, qötir böladi!”
Tamom.
1 Gertak – ozgina (şeva)
2 “Oyçinor” dostonidan
3 “Kuntuğmiş” dostonidan
4 Şuvoq – ösimlik. Bu iborada har kim öz rizq-nasibasi bilan tuğiladi, degan maʼno bor.
5 Troma – Kuz (şevada)
6 Yer moyi – neftʼ. U vaqtlarda neftʼ yer yuziga qaynab çiqib kölmak hosil qilgan.
7 Arkar – boş çöpon
8 Köksi qora
(Oxiri. Boşi ötgan sonda.)
Bobo RAVŞAN
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


