8 daqiqada öqiladi

401 marta körilgan

Yevropani zabt etgan traktorçi

Mahmud Eşonqulov

Rang-tasvir sanʼati turlari orasida karikaturaçilik özining mavzu kölami, yaratiliş xususiyatiga köra boşqalaridan ajralib turadi. Sönggi yillarda yurtimizda rassomçilikning boşqa turlari qatori karikaturaçilik ham rivojlanmoqda. Karikaturaçi rassom, “Döstlik” ordeni sohibi Mahmud Eşonqulov hamkasblari orasida alohida öringa ega.

Rassomni “Muştum” jurnali va internet sahifalarida eʼlon qilingan köplab karikaturalari orqali yaxşi taniymiz. Ikki yuzga yaqin mukofotlar sohibi, bir neça davlatlarda ötkaziladigan turli tanlovlarga iştirokçi va hayʼat aʼzosi sifatida muntazam taklif qilinadigan katta rassom Mahmud aka qiyofasida sodda va kamtar, tanti va çapani insonni köramiz. U ijodiy safarlar bilan dunyoning yigirmaga yaqin davlatiga borib, özbekligimiz ramzi – döppini boşidan heç tuşirmaydi, ustoz şoir aytgani kabi boşda döppisi bilan qaddini ğoz qilib yuradi…

Uşbu suhbatimiz orqali siz ham Mahmud Eşonqulovni özingiz uçun kaşf qilasiz, degan umiddamiz.

 

– Assalomu alaykum. Xuş kelibsiz, Mahmud aka. Bugungi suhbatimiz, rasmiyatçiliklardan yiroq, samimiy ruhda ötadi, degan umiddaman. Odatga köra, avvalboşda özingiz haqda qisqaça gapirib ötsangiz.

– 1958-yil gözal Farğonaning Beşariq tumanida tuğilganman. Örtahol oila edik. Otamning xotiralaridan eşitganmanki, u kişi jadidlar oçgan yangi usul maktabida öqigan. Rasm çizişga nima turtki bölganini yaxşi eslolmasam-da, lekin uyimizdagi kitoblarni öqib, gazeta va jurnallardagi turli suratlarni körib, rasm çizişga iştiyoqim ortgani rost. Oçiği, rasm çiziş uçun qoğoz-qalam qidirib yurmaganman. Kömir yoki mix bölsa yetar edi – maktabimiz devori men uçun rassomlar taxtasi edi (kuladi). Devorlarni “ijodim” bilan töldirganim orqasidan, ota-onamga ustozlarim şikoyat qilişardi. Uyda esa akalarim va ota-onalarim iştirokida meni xonaki “sud” kilişardi… Boşqa foydali işlar bilan şuğullansang bölmasmidi, deb tanbeh berişardi…

– Şu örinda bir narsa esimga tuşib qoldi. Bolalarning sevimli yozuvçisi A. De Sent-Ekzyuperining “Kiçkina Şahzoda” falsafiy qissasida uçuvçi olti yoşida filni tiriklay yutgan ilonni çizadi. Rasm xuddi şlyapaga öxşaydi. Kattalar ham xuddi şunday öylab, yoş rassomni ranjitişadi. Bola esa öşa ilonni içki körinişi bilan ikkinçi marta tasvirlaydi. Kattalar esa unga “Bundan köra, algebga, juğrofiya, hisob-kitobni örgansang durust bölardi” deb tanbeh berişadi. Sizda ham şunday bölgan ekan-da?

– Ha, şunga yaqinroq bölgan. “Kiçkina Şahzoda”da bolaning atrofidagilar tasviriy sanʼatni tuşunmagan bölişi mumkin. Ammo men asardagidek falsafiy yoxud tuşunarsiz rasmlar çizmaganman. Oddiy, doim körib yuradigan predmetlarni tasvirlaganman.

Şu yerda bir nimani aytib ötgim keldi. Avval biz öqib yurgan paytda – 60–70-yillarda maktabda rasm darsi yaxşi ötilmasdi. Sabab, mutaxassis yöq edi. Hozir ham köp maktablarimizda şu ahvol. Bolaning estetik didini şakllantiriş uçun, uning köngliga ezgulik uruğlarini soçiş uçun tasviriy sanʼat, adabiyot, musiqa fanlari maktablarda puxta örgatilsa, maqsadga muvofiq böladi. Bularning hammasi – sanʼat. Sanʼat esa yomonlikka boşlamaydi, aksinça undan uzoqlaştiradi. Öşa paytlarda maktablarda yaxşi ustoz bölganida, hozir Özbekistonda rassomlar safi ança kengaygan bölardi…

– Mahmud aka, bundan 30-35 yil avval siz dalada javlon urib traktor haydab, şudgorning bağrini “tilib” yurardingiz. Taqdirni qarangki, bugun sizni nafaqat yurtimizda, balki dunyo miqyosida ham karikaturaçi rassom sifatida yaxşi tanişadi. Ayting-çi, traktorçi bölib yurganingizda qaçondir maşhur rassom bölaman deb öylaganmisiz?

– Yöq. Çunki otam rassomçilikdan naf yöq, undan köra yaxşi kasb örgan, derdilar. Rostdan ham, öşa paytda tevarak-atrofimizda rassomlik orqasidan nom qozongan, rözğor tebratadigan odam yöq edi. Keyin otamning nasihatiga quloq solib, traktorçilik kasbini tanladim. Öşa paytlarda qişloq xöjaligi ança rivojlangan bölib, traktorçilik orqasidan yaxşigina pul topiş mumkin edi. Lekin baribir rasm çizişga bölgan muhabbatim öşandayam sönmagan. Şunday qilib, 35-40 yoşlar oraliğida Toşkentga kelib, hozirgi Nizomiy nomidagi pedagogika universitetining tasviriy sanʼat fakultetiga öqişga kirdim. Bir muddat maktabda rasm va çizmaçilikdan dars berib yurdim, madaniyat uyida işladim. Keyin savdoga ötib ketdim, yaxşigina daromad topib, uy-joy qildim, moşina oldim. Lekin baribir ular könglimga rasmdek rohat baxş etmasdi. Şuning uçun karikaturalarimni gazeta-jurnallarga jönatib yurdim. 1996-yil “Muştum”dan işga taklif xati keldi. Şu-şu, Toşkentda ijod qilib yuribman.

– Boşqa özbek karikaturaçilardan farqli ölaroq, sizning rasmlaringizda umumbaşariy muammolar – terrorizm, giyohvandlik, irqçilik, ommaviy madaniyat, ekologiya kabi jiddiy mavzular qalamga olinadi. Rasmlaringizda şunçaki kulgi qözğamasdan, satira yoki yumor orqali ijtimoiy muammolarni körsatib, hajv qilasiz. Şuning uçun ham köplab nufuzli tanlovlarning mutloq ğolibi, maxsus mukofotlaru gran-prilarning sohibi bölgansiz. Siz karikaturalaringizga mavzuni atay axtarasizmi yo kutilmaganda xayolingizga keladimi? Umuman, rasmlaringizning yaratiliş jarayoni haqida sözlasangiz…

– Oçiğini aytaman, mavzu izlayman. Siz aytgan yönalişlarda rasm çiziş doimgi rejam desam ham böladi. Ammo uni qay yösinda çiziş, qanday detallardan foydalaniş uçun fikr yuritmasa bölmaydi. Mana, hozir internet rosa ommalaşgan. Internet saytlariga kiraman, televideniyedan yangiliklarni kuzatib boraman. Lof demang-u, dunyoga ovoza bölgan heç bir voqea eʼtiborimdan çetda qolmaydi. Har bir hodisaga munosabat bildirgim keladi, şuning uçun darrov qoğoz-qalam olib, rasm çizişga kirişaman.

Karikaturaçilikda bitta narsa muhim. Faqat kulgi uyğotib yoki mazax qilib obrö olaman deyiş xunuk iş rassom uçun. Yoki katta tanlovlarda ğolib bölaman deb, manfaat ortidan ijod qiliş ham yaramaydi. Yana bir yomon odat urçiyapti: karikatura oxirgi paytlarda adovat qözğaş, fitna yaratiş uçun dastak bölayapti. Xabaringiz bölsa kerak, Fransiyada Payğambarimiz (s.a.v.)ni kamsitib, karikatura çizişdi. Bu faqat payğambarimizga emas, u zotning ortida turgan butun musulmon ummatini haqoratlaş edi. Boşqa narsa emas! Şuning uçun men insonni uning millati yoki diniga boğlab mazax qilişdan özimni yiroq tutaman. Köpçilikni qiynayotgan muammolarni rang orqali baralla aytişga urinaman.

– Mahmud aka, şu örinda sal jiddiyroq savol beraman. Faqat meni töğri tuşunasiz, degan umiddaman. Özingiz taʼkidlaganingizdek, hammamiz musulmonmiz. Islomda rasm çiziş man qilingan, deyişadi. Şu holat sizni rassomlikdan qaytarganmi heç?

– Heçam xijolat bölmang, sizni töğri tuşundim. Xöş… savolingiz, rosti, jiddiy. Bu haqda köp öylab körganman. Haqiqatan ham, jonli yaratiqlarning şaklini yaratiş faqat Özigagina xos. Men şu holni rad etmagan holda, baʼzan fikr yuritib köraman, tarixga nazar solaman, ilmi bor odamlar bilan suhbatlaşaman. Nazarimda, rasm çizişning maʼlum davr man etilgani öşa paytdagi holat bilan boğliq. Yaʼni, yaxşi bilasiz, odamlar yagona Yaratganga emas, turli rasm va haykallarga siğinib turgan bir paytda rasm çiziş maʼqul iş sifatida qaralmagan. Ammo keyinçalik vaziyat, tasviriy sanʼatga munosabat özgargan. Tarixga bir nazar soling: Kamoliddin Behzod katta musavvir bölgan. Öz zamonasining maşhur kişilarining suratini çizgan. Örta asrlarda yaratilgan meʼmoriy obidalarda turli hayvonlarning rasmlari bor… Hozirgi zamonda köplab tanlovlarda arab dunyosidan ham rassomlar keladi. Eron Islom Respublikasi karikaturaçilari dunyodagi eng maşhur rassomlardan… Aytmoqçi bölganim, odamning amali niyatiga ham boğliq. “Amallar niyatga boğliq” degan hadis könglimga yoruğlik bağişlaydi…

– Karikaturalaringizni körgan kişi avvalboşda bir jilmayadi, keyin öyga toladi. Sababi, sizning rasmlaringizda kulgi emas, muammoni oçib beriş birinçi örinda turadi. Lekin tanqid ham, yumor ham omuxta. Söramoqçi bölganim, rasmlaringiz orqasidan kel(alyot)gan rahmatlarni sanamasam ham böladi, ammo ular orqasidan malomat ham eşitganmisiz?

– Yöq. Lekin bir-ikki kişi rasmlaringizda unday demoqçi bölibsiz, bunday demoqçi bölibsiz, deb pisanda qilgan…

Avvallari har bir jamoa yoki şirkat xöjaliklarida dalaşiyponlar bölardi. Bu yerda dalada işlaydiganlar ovqatlanib va dam olib ketardi yoki rahbariyat tomonidan ul-bul narsa aynan şu yerda tarqatilardi. Keyinçalik dalaşiyponlariga oşna-oğaynilar yiğilib, dam olişga borişlar köpayib ketdi. Soya-salqin joylar, hovuzlari bölardi-da. Men ham xuddi şu holatni – maişat bölayotgan holatni tasvirlab, karikatura çizdim. Qanday desam ekan, xullas, işçilar tuşlik qiliş uçun dalaşiyponga kelişsa, brigadir “Uylaringda ovqatlanib kel” deganday ularni haydayotganini çizganman, xolos. Rost gap, aynan bir kişi yoki aniq bir joyni  nazarda tutmaganman.

Kunlarning birida vodiyga borib qoldim. Bir brigadir tanişim “Muştum”dagi rasmingni kördim, yaxşimas unaqa qiliş”, deb qolsa böladimi. Men hayronman. Keyin bilsam, öşa karikaturamni brigadir körgan ekan. U meni çizgan deb öylab, hadiksirab qolgan. Men öşanda xursand bölganman, oçiği. Demak, bitta rasm bilan kimdir özini tartibga solib olibdi. Sanʼatning kuçi ham şu-da özi!

Yana bir gapni ham aytib ötmasam bölmas. Özimizdagi muammo va kamçiliklar  tuşirilgan rasmlarimni xalqaro körgazmalarga jöntamayman. Agar şunday qilsam, yurtimni, millatimni, davlatimizni boşqalar köziga yomon körsatib qöyişim mumkin, boşqalar nazdida özbeklar bunday xalq ekan, Özbekiston bunday davlat ekan, degan tasavvur uyğonişi mumkin. Ularni özimiz uçun, yurtdoşlarimiz körib bu nuqsonlardan xalos bölişlari uçun çizaman. Binobarin, bizda “Uydagi gap köçaga töğri kelmaydi”, degan naql bor…

– Mahmud aka, isteʼdod ham suyak suradi, degan gap bor. Ilm-fan ham buni tasdiqlab, qobiliyatlar muayyan darajada gen orqali avlodlarga  ötadi, deydi. Bu xususda nima deysiz? Sizning farzandlaringiz yoni nevaralaringiz ham rang-tasvirga qiziqadimi? Işingizni davom ettirişyaptimi?

– Bir öğlim rasm çizişga qiziqdi. Hatto rassomçilik kollejida ham öqidi. Qiziqişi söndimi, bilmayman, bir yildan söng öqişni taşlab ketdi. Hozir u yonimda – Toşkentda. Uning bolalari ham qiziqmadi rassomçilikka. Lekin qişloqda qolgan öğlimning uçta  farzandi rasm çizadi. Bittasi sal böşroğ-u, lekin ikkitasidan rassom çiqadi, deb umid qilyapman. Ularga mavzularni aytib turaman, borganimda rasmlarini körib, fikrlarimni bildiraman. Hatto ularning rasmlarini xalqaro tanlovlarga ham jönatib turaman. Şukr, kiçik bölsa ham mukofotlar olib turişibdi. Ular men egallamagan marralarni ham egallaşlarini istayman.

– Samimiy suhbat uçun sizga taşakkur, Mahmud aka. Ijodingizga rivoj, oilangizga tinçlik-xotirjamlik tilaymiz.

– Salomat böling. Men ham jurnal işlariga rivoj tilayman. “Yoşlik” doimo yoşlarga qanot bölsin!

Husan Maqsudov sauhbatlaşdi.

“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822

Obuna haqida

Izohlar

Hozirça izoh yöq. Birinçi bölib fikringizni yozing.

Siz nima deysiz?

Izoh tahririyat körib çiqqaç, eʼlon qilinadi.

Şu ruknda köp öqilganlar

Barçasi (73)

Şeʼr ham, şoir ham millat uçun oyna

XX asr özbek şeʼriyatidagi mavzularning turfaligi, taşbehlarning ohorli ekannida ustoz şoirlarning çuqur bilim va saviyasi körinib turadi. Bu şeʼriyat tarixiy voqealarga, uluğ şaxslarga murojaat etdi, şuning barobarida…