5 daqiqada öqiladi

886 marta körilgan

Himoyaga çiqqanning hammasi ham olimmi?

Obidjon Şofiyev
  1. Zamon özgarmoqda. Şu bilan birga, badiiy tafakkur ham, adabiyot ham yangilaniş yölidan borib, tamoman özgaça ifoda şakllarini taqdim eta boşlaganiga ança vaqt böldi. Xöş, adabiyot özgarayotgan ekan, uni örganuvçi soha – adabiyotşunoslik va uning metodlari ham özgardimi? Yangi ijodkorlar avlodiga mos ravişda tanqidçilarning ham yangi avlodi şakllanmoqdami?
  2. Baʼzilar adabiyotşunoslik tanazzulga yuz tutdi, katta olimlar avlodining aksar vakillari olamdan ötib ketdi, hozir sanoqli adabiyotşunosni aytmaganda, çinakam olimlar qolmadi hisob, degan gaplar quloqqa çalinadi. Lekin OAKning saytiga kirib, ilmiy işi himoyasiga çiqayotgan yoş olimlar­ning sanoğini körib taajjubga qolmay iloj yöq. Oldinlari qanday bölgan, bilmadig-u, lekin doktorlikni himoya qilgan adabiyotşunoslar bugungidan kam bölgan bölsa kerak. Lekin qani ular? Nega yoş fan doktorlarimiz adabiy jarayonda faol emas? Yoş olimlarning vakili sifatida mazkur holning asl sabablarini nimada körasiz?
  3. Talabalik vaqtlarimizda domlalari­mizning biri akademik ilmning tanazzuli haqida söz yuritar ekan, bunga tabiiy jarayon sifatida qaraşini aytgandi. Domlamiz, jumladan, adabiyotşunoslik ham sekin-asta çuqur ilmiy tahlillardan voz keçib, sodda, ommabop tahlil şakllariga ötişini aytgan öşanda. Xöş, adabiyot soddalaşyaptimi? Umuman bugungi ilmiy işlar, adabiy-tanqidiy maqolalarning saviyasi, ularning öqişlilik darajasi haqida qanday fikrdasiz?
  4. Siz hozirda ilmiy-pedagogik faoliyat bilan maşğulsiz. Ayting-çi, faoliyatingiz uçun mavjud şaroitlar sizni qoniqtiradimi? Sohada öz yeçimini kutib turgan muammolar bormi?
  1. Davr özgarar ekan, ada­biy jarayon ham, badiiy tafakkur ham yangilanib boraveradi. Har bir avlodni öz aytar sözi, ovozi böladi. Inson doimo yangilikka intiladi. Çölpon “Köngil yangilik qidiradir” deb bejizga aytmagan bölsa kerak.

Bugun badiiy asarni örganişga bölgan yondaşuv özgardi. Bu nafaqat hozir yaratilayotgan asarlar, balki özbek mumtoz va XX asr adabiyoti namunalarini tadqiq, tahlil, talqin qiladigan yangiça mezon va usullarni talab qilmoqda.

Adabiyotga yangi, yoş avlod vakillari kirib kelmoqda. Ammo adabiy tanqidçiligimiz hamon uyquda. Tanqidçilarimizning yangi avlodi şakllandi, deya olmayman. Bu fikrimga köpçilik qöşilmas, balki. Adabiy tanqidçilik adabiy jarayondan orqada qolmoqda. Yangi-yangi badiiy asarlar yaratilmoqda. Lekin matbuotda biron munosabat, tanqidiy-tahliliy tadqiqotni kam köramiz. Borlari ham örta va katta avlod vakillari hissasiga töğri kelmoqda. Bugun adabiyotimiz D.Quronovning “Şeʼrda mantiq ke­rakmi?” maqolasi singari tanqidiy-tahliliy munosabatlarga muhtoj.

Bugungi adabiy tafakkur rivoji, kitobxonning badiiy saviyasi va didini östirişda tanqidçilikning örni juda muhim. Agar 70–80-yillar matbuotini kuzatsak, adabiy tanqidçilik ança faol bölganli­gini körişimiz mumkin. Biron yangi asar yaratilsa, darhol unga munosabat bildirilgan. Bahs va munozaralar, davra suhbatlari taşkil etilgan. Fikrlar­ning qarama-qarşiligi, tanqidiy-tahliliy munosabatlar ijodkorning şakllanişi, öz ustida tinimsiz işlaşiga undagan. Afsuski, bugun matbuotimizga bu anʼanalar deyarli kuzatilmaydi. Nazarimda, bugun adabiy tanqidçilik sohasiga eʼtibor, rağbat kerak. Köpgina oliy öquv yurtlarida adabiyotşunoslik muta­xassisligi böyiça magistratura yönalişlari faoliyat yuritmoqda. Ammo adabiy tanqidçilik yöna­lişi mavjud emas. Bugungi talabdan kelib çiqib, bu sohada ham alohida magistratura yöna­lişi oçilişi lozim. Qolaversa, adabiy tanqidga bağişlangan alohida nomdagi ilmiy jurnal taʼsis etiş maqsadga muvofiq deb öylayman.

  1. “Adabiyotşunoslik tanazzulga yuz tutdi”, degan fikrga qöşila olmayman. Özbek adabiyotşunosligining katta maktabi şakllangan. Qolaversa, ustoz-şogirdlik tizimi ham yaxşi yölga qöyilgan. Töğri, köpgina ustoz adabiyotşunos­lar ötib ketişdi. Lekin ularning işini davom ettirayotgan şogirdlari köp. Umarali Normatov, Naim Karimov, Ibrohim Ğafurov, Ibrohim Haqqulov, Nömonjon Rahimjonov, Baxtiyor Nazarov, Hamidulla Boltaboyev singari katta avlod vakillari hamon ilmiy faoliyat bilan band. Qolaversa, Dilmurod Quronov, Suvon Meli, Bahodir Karimov, Uzoq Jöraqulov, Nurboy Jabborov, Islomjon Yoqubov, Abdulla Uluğov, Sanobar Töla­ganova, Marhabo Qöçqorova singari isteʼdodli olimlarimiz adabiyotşunosligimizning turli muammolari böyiça öz tadqiqotlarini olib borişmoqda. Bu röyxatni yana uzoq davom ettiriş mumkin. Şuningdek, respublikamizning turli hududlar­dagi oliygohlarda faoliyat yuritayotgan adabiyotşunoslarimiz ham bor. Bugun yoş adabiyotşunoslar avlodi ham şakllanib kelmoqda. 

Töğri, bir yilda adabiyotşunoslik sohasida önlab falsafa doktori va fan doktori ilmiy darajasini oliş uçun dissertatsiyalar himoya qilinmoqda. Nega ular jarayonda faol emas? Buning köplab sabablari bor, albatta. Ilmiy daraja olişni davrning özi talab qilmoqda. Agar professor-öqituvçi oliy taʼlim muassasasida faoliyat olib bormoqçi bölsa, u ilmiy daraja olişi lozim. Ilmiy daraja unga köp imkoniyatlarni taqdim etadi. Albatta, uning maoşi oşadi yoki lavozimi kötariladi. Bu ham inkor etib bölmaydigan sabablardan. Lekin dissertatsiya himoya qilganlarning barçasini olim deyiş töğrimikin? Menimça, ularning sanoqlilarigina ilm yölini tanlaşadi. Ilm yöli esa doim oğir va maşaqqatli bölgan. Yoşlar orasida öz taqdirini adabiyot ilmiga bağişlaganlari ham talaygina.

  1. Adabiyotşunosligimiz çuqur ilmiy tahlillardan voz keçgani yöq. Aksinça, sodda uslub, esseistik qaraşlardan köra, akademik uslub ustuvorlaşmoqda. Bugungi adabiyotşunosligimiz tahlil va talqin jarayonida anʼanaviy hamda dunyo adabiyotşunosligining yangiça metodlariga tayanmoqda. I.Haqqul, D.Quronov, S.Meli, B.Karim, U.Jöraqulov, I.Yoqubov, S.Tölaganova, M.Qöçqorova kabilarning tadqiqotlarida badiiy asarga yondaşuvda zamonaviy özbek adabiyotşunosligining yangi prinsiplari öz ifodasini topgan.

Bajarilayotgan ilmiy işlarning saviyasi bir xil emas, albatta. Yuqorida javobla­rimizdan birida taʼkidlab ötganimizdek, adabiy-tanqidiy maqolalar kamdan-kam. Ilmiy jurnallarimizda tanqidiy maqolalarga ham keng örin beriş, soha mutaxassislari iştirokida davra suhbatlari, bahs va munozaralar taşkil etiş lozim.

  1. Ayni paytda Termiz davlat universiteti özbek adabiyotşunosligi kafed­rasida ilmiy-pedagogik faoliyatimni olib bormoqdaman. Bugun yurtimizda ilmga, olimlarga yuksak eʼtibor qaratilmoqda. Yaqin-yaqingaça vaziyat, şaroit boşqaça edi. Majburiy mehnat, kam maoş va tizimdagi boşqa köplab muammolar isteʼdodli ilm ahli vakillarining boşqa sohalarga ötib ketişi yoki xorijiy mamlakatlarga öz faoliyatini davom ettirişiga sabab bölganini yaşirib ötirişning hojati bölmasa kerak. Bugun Prezidentimizning taşab­buslari, islohotlari ölaroq ilm ahliga keng imkoniyat va şaroitlar yaratilyapti. Xorijiy mamlakatlardagi köplab vatandoşlarimiz yurtimizga qaytib, yana öz faoliyatlarini davom ettirmoqda. Çunki u yerdagi mavjud şaroit va imkoniyatlar vatanimizda ham yaratilmoqda.

Pedagog, bir adabiyotşunos sifatida ayrim muammolarni sanab ötmasam bölmas. Avvalo, bu bugungi adabiyotşunoslik sohasini öqitiş bilan boğliq. Yaratilayotgan öquv fan dasturlari tayanç oliy öquv yurti mutaxassislari tomonidan tuziladi. Biz dasturga kiritilgan mavzular doirasida dars maşğulotlarini olib boramiz. Belgilangan mavzu böyiça öz işçi dasturlarimizni şakllantiramiz. Masalan, biz dasturga “Hozirgi Surxon adabiy muhiti” degan mavzuni qöşa olmaymiz. Dasturlarni tuzişda mahalliy hudud imkoniyatlari, ularga xos mavzular ham eʼtiborga olinsa, maqsadga muvofiq bölardi.

Obidjon Şofiyev,

filologiya fanlari böyiça falsafa doktori

“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822

Obuna haqida

Izohlar

Hozirça izoh yöq. Birinçi bölib fikringizni yozing.

Siz nima deysiz?

Izoh tahririyat körib çiqqaç, eʼlon qilinadi.

Şu ruknda köp öqilganlar

Barçasi (73)

Şeʼr ham, şoir ham millat uçun oyna

XX asr özbek şeʼriyatidagi mavzularning turfaligi, taşbehlarning ohorli ekannida ustoz şoirlarning çuqur bilim va saviyasi körinib turadi. Bu şeʼriyat tarixiy voqealarga, uluğ şaxslarga murojaat etdi, şuning barobarida…