- Zamon özgarmoqda. Şu bilan birga, badiiy tafakkur ham, adabiyot ham yangilaniş yölidan borib, tamoman özgaça ifoda şakllarini taqdim eta boşlaganiga ança vaqt böldi. Xöş, adabiyot özgarayotgan ekan, uni örganuvçi soha – adabiyotşunoslik va uning metodlari ham özgardimi? Yangi ijodkorlar avlodiga mos ravişda tanqidçilarning ham yangi avlodi şakllanmoqdami?
- Baʼzilar adabiyotşunoslik tanazzulga yuz tutdi, katta olimlar avlodining aksar vakillari olamdan ötib ketdi, hozir sanoqli adabiyotşunosni aytmaganda, çinakam olimlar qolmadi hisob, degan gaplar quloqqa çalinadi. Lekin OAKning saytiga kirib, ilmiy işi himoyasiga çiqayotgan yoş olimlarning sanoğini körib taajjubga qolmay iloj yöq. Oldinlari qanday bölgan, bilmadig-u, lekin doktorlikni himoya qilgan adabiyotşunoslar bugungidan kam bölgan bölsa kerak. Lekin qani ular? Nega yoş fan doktorlarimiz adabiy jarayonda faol emas? Yoş olimlarning vakili sifatida mazkur holning asl sabablarini nimada körasiz?
- Talabalik vaqtlarimizda domlalarimizning biri akademik ilmning tanazzuli haqida söz yuritar ekan, bunga tabiiy jarayon sifatida qaraşini aytgandi. Domlamiz, jumladan, adabiyotşunoslik ham sekin-asta çuqur ilmiy tahlillardan voz keçib, sodda, ommabop tahlil şakllariga ötişini aytgan öşanda. Xöş, adabiyot soddalaşyaptimi? Umuman bugungi ilmiy işlar, adabiy-tanqidiy maqolalarning saviyasi, ularning öqişlilik darajasi haqida qanday fikrdasiz?
- Siz hozirda ilmiy-pedagogik faoliyat bilan maşğulsiz. Ayting-çi, faoliyatingiz uçun mavjud şaroitlar sizni qoniqtiradimi? Sohada öz yeçimini kutib turgan muammolar bormi?
Qöyilgan savollar mohiyatan bir-biriga yaqin bölgani sabab, keling, ularga umumiy qilib javob berişga harakat qilaman. Adabiyotşunoslik fanining predmeti badiiy asar hisoblanadi. Şunday ekan, adabiy jarayonda bu ikki sohaning yonma-yon yangilanib, özgarib borişi bejiz emas. Aslida, adabiyotşunoslikning poetik qonuniyatlari badiiy asar mohiyatida nihon böladi. Şu maʼnoda har bir ijodkor va adabiyotşunos nazariy poetikaga oid ilmlarni puxta özlaştirmoği şart. Xalqimizda bir gap bor: “Sopini özidan çiqar”.
Aytaylik, hazrat Navoiyning ijodiga xos poetik qonuniyatlar uning badiiy asarlarida zuhur böladi.
Nazm anga gulşanda oçilmoğliği, Nasr qaro yerga soçilmoğliği.
Bölmasa eʼjoz maqomida nazm, Bölmas edi tengri kalomida nazm.
Nazmda ham asl anga maʼni durur, Bölsun aning surati harne durur.
(“Hayrat ul-abror”)
Demak, bugungi adabiyotşunoslik rivoji, uning yangilaniş tendensiyalari, tabiiyki, zamonaviy adabiyot bilan çambarças boğliq. Ammo hozirgi adabiy jarayonda yaratilayotgan badiiy asarlar adabiyotşunoslikning yangi tamoyillari uçun asos böla oladimi, degan savol kişini öylantiradi. Şu sababli aksariyat adabiyotşunoslar özining ilmiy-nazariy fikrlarini bayon etişda hazrat Navoiy yoki Qodiriy ijodiga tayanadilar. Şuningdek, adabiyotşunoslikning taraqqiyoti uning yangilaniş tendensiyalari hamma davrlarda badiiy adabiyot rivoji bilan belgilangan. Bizningça, hozirgi özbek adabiyoti ham, zamonaviy adabiyotşunosligimiz ham özining asl poetik özaniga yuz burib yangi yöl izlayotganga öxşaydi. Aksariyat yoş tadqiqotçilar adabiy jarayondagi asarlarni badiiy tahlil qilişda jahon adabiyotşunosligidagi mavjud tajribalarga tayanmoqdalar. Natijada faqat poetik şakl unsurlari eʼtirof etilmoqda. Vaholanki, badiiy asarlarni baholaşda uning badiiy semantikasidagi poetik qonuniyatlar birlamçi sanaladi. Biroq ayni paytda himoya qilinayotgan ilmiy işlarni varaqlaganda adabiy jarayondagi yangiliklar poetik qonuniyatlarni yorib ötganligi haqida ehtirosli fikrlarni uçratamiz. Illo, asarning badiiy mohiyati poetik qonuniyatlarga muvofiq taşkil etiladi. Qars ikki qöldan çiqadi, deganlaridek, aybni kimgadir tönkaş noörin. Faqat haq yölni topib, adabiyotşunosligimizdagi ayrim illatlardan qutuliş kerak. Buning uçun, avvalo, yoş adabiyotşunoslar ijodidagi kamçiliklarni bartaraf etiş lozim. Bizningça, uşbu kamçiliklar quyidagilarda körinadi:
Şarq mumtoz poetika ilmidan bexabarlik;
dunyo adabiyoti tajribalaridan kör-körona foydalaniş;
tizimli fikrlaşdagi noqislik;
yozma fikrni ifodalaşdagi kamçiliklar;
ilmiy uslubning noçorligi kabilar.
Xullas, yoş ijodkorlar nima haqida qanday yozişni, adabiyotşunoslar nimani qanday tahlil qiliş hadisini olmas ekan, bu sohadagi kamçiliklarni bartaraf etib bölmaydi.
Zamonaviy adabiyotşunosligimizning metod va yangilaniş tendensiyalarini belgilaşda Suvon Meliyev, Qozoqboy Yöldoşev, Dilmurod Quronov, Uzoq Jöraqulov, Bahodir Karimov kabi olimlarning ilmiy maqolalari va monografiyalari katta ahamiyatga ega. Qiyosiy-tipologik, struktural, germenevtik, psixologik tahlil usullarining poetik imkoniyatlarini zamonaviy adabiyotşunoslikka tatbiq qilişda va badiiy asarning yangiça talqin yösinini asoslaşda uşbu olimlarning faolligini taʼkidlaş kerak. Yoş adabiyotşunos va adabiy tanqidçilarni tarbiyalaşda, adabiy jarayonga yangi tahlil usullarini joriy etişda yuqoridagi olimlarning jonkuyarligi, ilmiy-nazariy konsepsiyalari mazkur sohadagi ilmiy maktablarning rivojlanayotgaligidan dalolat beradi. Masalan, bugungi va kelajak adabiyotşunosligimizdagi yangi ilmiy tahlil usullari sifatida quyidagi metodlarni eʼtirof etiş mumkin. Birinçisi, Şarq mumtoz adabiyotida qöllanilgan ilmi baloğat, ikkinçisi, dunyo adabiyotşunosligida rivojlangan poststrukturalizm metodidir.
Albatta, bu işlarni amalga oşiriş uçun filologiya sohasidagi muammolarni hal qiliş zarur. Alişer Navoiy nomidagi Toşkent davlat özbek tili va adabiyoti universitetining taʼsis etilişi, bölajak filologlarni saralab olişda inşo va diktantning joriy etilişi, ilmiy tadqiqot işlarining himoyasi jadallaşgani bu sohadagi islohotlarning deboçasi hisoblansa-da, quyidagilar filologiya rivoji uçun muhim sanaladi:
özbek tili va adabiyotining ijtimoiy hayotdagi mavqeyini oşiriş, ommaviy axborot vositalari va reklamalardagi imloviy, uslubiy xatolarning oldini oliş hamda nazorat qiliş maqsadida filologlar jamiyatini tuziş;
yoş filologlarni rağbatlantiriş va sohadagi ilmiy-amaliy izlanişlarni rivojlantiriş uçun turli grantlarni eʼlon qiliş;
yoş filologlarni tarbiyalaş, ularda milliy ğurur tuyğusini mustahkamlaş uçun öqilişi şart bölgan ilmiy va badiiy asarlarning röyxatini şakllantiriş;
adabiy jarayonda adabiy tanqidni rivojlantiriş, badiiy asarlarni keng yoritiş maqsadida yoş filologlar uçun yozma nutqni ifodalaş, ilmiy uslubni şakllantiruvçi kurslar taşkil etiş kabilar.
Komiljon Hamrayev,
filologiya fanlari böyiça falsafa doktori
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida

