48 daqiqada öqiladi

740 marta körilgan

Xapamat

Hamid Elxon

(Hikoya)

Rang-barang mayda munçoqlardan ötovning qör va tizmalariga öxşaş gul va naqşlar solib töqilgan kaştali taqinçoq XAPAMAT deb atalardi. Qasaba, setira, latiba, baldoq kabi özbek ayollarining qadimiy bezaklaridan biri. Janubiy viloyatlarda yaşovçi qönğirot momolari uni hali-hamon selpillatib kökraklariga taqib yurişadi. Lekin men “xapamat” atamasi ötmişdagi suğdiylar maʼbudasi Onaxitaga uyqaş bölgani uçunmi, aynan uning köksini bezab turgandek tasavvur etardim. Ana, qadim Marokanda! Suğdiyonaning gullagan boğlari, uzumzorlari, olmayu anorlari ğarq pişgan hosildor zamini uzra saxovat ilohasining porloq çehrasi, böynida tillarang şokilali xapamat jivir-jivir mavjlanib turibdi!

Bu antiqa taqinçoqning alohida xosiyati borligini bilmadim-u, ammo uni taqqan ayollar çehrasiga özgaça fariştalilik, ziynat va tamkinlik baxş etardi. Bola emizayotgan çoğda yoş onaning oppoq köksini xapamat yarim tösib turar, gödagi jajji qölçalari bilan şokilalarini silkitib öynaganda ajib manzara zohir bölardi. Uning ğaroyib nusxasini ilk bor enamda körgan edim. Ilgarilari men tuğilib ösgan toğli ovullarda ança urf bölgan, yangalarim rangdor suvmunçoqlardan turli xillarini töqişar edi. Eski xapamat ham ularga öxşardi-yu, ammo zehn solib qaralsa osmon bilan yerça farqi borligini payqaş qiyin emasdi. Munçoqlarining rangi u qadar yorqin emas, balki unda olmos, ametist, feruza, Badaxşon laʼlisi yöqdir, ayni çoğda, ulardan-da noyobroq toşlardan tizilgandek ğoyatda jozibador. Eng qiziği, almisoqdan qolganiga qaramay nafis iplari hanuz pişiq, biror çoki ham sitilmagan.

Albatta, fetişiylik – narsalarga topiniş zarduştiylikdan ham oldin yaralgan ilk eʼtiqodlardan. Qadimda kişilar osmon yoritqiçlariga, rangdor toşlarga va boşqa noyob buyumlarga siğinişgan. Kohinlar ular yordamida fol oçib turli marosimlar ötkazişgan, hatto odamlarni qurbonlik qilişgan. Tangridan yomğir, rizq–röz tilaş, darddan foriğ böliş, balo-qazolarni daf etiş vositasi sanalgan. Bu kabi irim-sirimlarning ayrimlari, buyumlarni muqaddaslaştiriş, tuvdona, tumor, közmunçoq taqiş odatlari hozir ham saqlanib qolgan. Menga kelsak, ularda heç qanday ilohiylik körmasdim. Xapamat haqidagi xotiralarimning ham fetişiylikka sira aloqasi yöq, faqat doimo ongimda nelarnidir akslantirgandek tuyulardi, xolos. Bolaligimda ançagina xayolçan, mutaassir bölganimdanmi, har safar enamning böynidagi zarhal xapamatga qarasam qandaydir jimirlagan tölqinni his etardim. Göyoki sirli olamlarni, keçmişlarni körayotgandek jimjimador naqşlariga uzoq tikilib qolardim. Köhna bitiklarga öxşaş kaştalari, rangdor şokilalari nelarnidir söylab ğaroyib manzaralarni namoyon etayotgandek: mahobatli toğlar, sovut kiygan jangçilar, daralar içra bazm qurgan devu parilar…

* * *

Bir neça yil burun tarixiy yodnomalardan birida makedoniyalik Aleksandrning Osiyoga yurişlari va sirli vafoti haqidagi qiziqarli tafsilotlarga nigohim tuşdi. Kitobda ayni ölimning bir talay izohlari, taxminiy sabablari bayon etilgan: bezgakka çaliniş, forsiylar yoki öz xotini Ravşanak suiqasdi, Vatanga qaytişni istagan sarkardalar fitnasi, Govgamilla jangida hayotini saqlab qolgan inisi Klitni öldirganidan norozi aʼyonlar qasosi, saroyda uyuştirilgan bazmda haddan ziyod köp şarob içib bökib ölgani va hokazo…

Qiziği şundaki, tarixçining özi ayni taxminlarning qaysisi rost, qaysisi yolğon ekanini aniq körsatmagan. Iskandar Zulqarnayn ölimida butkul nomaʼlum sabab ham mavjudligini va aynan şunisi haqiqat bölişi mumkinligini qayd etgan. Xususan, Strabon, Klitarx va boşqa tarixçilarning tasvirlaridan ayonki, u Hindiston yurişidan qaytgaç, Bobildagi şarobxörlik bazmidan söng roppa-rosa 10 kun ötgaç vafot etgan. Şunisi bor, safarda u bilan birga bölgan, bezgakka çalingan jangçilaridan birortasi Bobilga yetib kelmagan, u esa soppa-soğ bölgan. Forsiylar esa Doro III ning qotili, Suğd hokimi Besni öldirgani uçun Aleksandrdan minnatdor edilar. Klitning döstlari, vatanga qaytişni istagan laşkarboşilar (Aminta, Kaynos va boşqalar) Marokandada oldilarini tösmagani, möl-köl öljalar tortiq qilgani bois jahongirga sadoqat bildirişgan. Xotini Ravşanak eriga şu qadar vafodor ediki, uning vafotidan söng ham Suğdiyonaga qaytmagan, Pellaga ketib öşa yoqlarda ruhini yodlab ötgan. Şarobdan zaharlanib yoki bökib ölganligi töğrisidagi taxminlar ham haqiqatdan yiroqligi ayon edi. Negaki, bazmdan keyin roppa-rosa 10 kun yaşagan, tabiblar uning kasalini aniqlay olişmagan. Alalxusus, yer yuzining yarmini zir titratgan yoş jahongir ölimining asl sababi oradan qariyb ikki yarim ming yil ötsa hamki, pinhonligiça qolgan.

Oçiği, avvaliga tarix qatlarida bu kabi mubhamliklar köpligi bois Iskandar Zulqarnaynning qazosi sirlari xayolimni u qadar band etmagandi. Tasvirlamoqçi bölganim xapamatga ham aloqasi yöqdek edi. Biroq keyinçalik negadir bevaqt ölimning asl sababi nima ekanligi miyamdan nari ketmay qoldi. Bu keçmişda meni tamoman boşqa jumboqli holatlar qiziqtirib qöygandi. Masalan, navqiron jahongir nima uçun Bobil, Marokanda, Usruşonada gözal malikalardan birortasiga köngil qöymasdan baland toğlar orasidagi saklar boşliği Oqsartning 16 yoşli qizi Ravşanakni yor qilgan? Uni bu qadar aqldan ozdirgan qandayin xilqat edi u? Va nihoyat, nima sababdan tuğmas bölgan u? Nazarimda bular zamirida qandaydir afsun, pinhoniy boğliqlik bordek edi. Göyoki öşa köhna taqinçoq – XAPAMATning sirli munçoqlari kabi!

U asli amirlik zamonida bobokalonim Şermergan olis toğlar ortidan olib kelgan Parixotunga tegişli bölgan. Uzun böyli, çözinçoq yuzli, közlari porlab turguvçi toğ kiyigiday öynoqlagan kelinning asl ismini bilmaganlari yo boşqa ayollarga öxşamagan parivaşligi uçunmi şunday nomlaşgan. Zero elda u yaşagan moviy qirlar ortida rostakam parilar hali ham bor degan uzun-quloq gaplar yurardi.

Bolaligimizda parilar haqida ertagu dostonlar öqib, taʼrif-tavsiflari, sehr-jodularidan rosa hayratlanganmiz. Biroq neçuk jonzotligi, makonlari qaydaligini röy-rost tasavvur etmasdik. Köhi-qof, Boği-eram, Göröğli qirgan devlar, Yunus-Misqol parilar kim edi, buni ham bilmasdik. Kattalar ham: “E, nimasini söraysizlar, hammasi ötirik,” deb qöya qolişgan. Ğaroyib jihati şuki, dostonlarda emas, hayotda, odamtopmas manzillarda qönim topgan parilarni körgan-bilganlar ularni afsonaviy emas, göyoki har kim sözlaşsa, uşlab körsa böladigan zohiriy tarzda işonarli taʼriflaşgan. Faqat aynan qayerdaliklari töğrisida yakdil fikr yöq edi. Bir xillar Sangardak, Qizilnahr, Kengtola (Surxondaryoga qaraşli) daralari oraliğida, desa, boşqa birovlar Hisorning Pomirga çegaradoş Aspiduxtar,Iskandarköl, Şotrud degan qişloqlari atrofida, deya uqdirişgan. Öşa joylarda yaşovçi toğçilar bilan azaldan muloqot qilib kelgan, sehr-jodularini biladigan oxun (kohin)lari bormiş, duo öqib xizmatlariga hoziru nozir qilarmiş, degan ertaknamo gaplar ham yöq emasdi.

Toğçilar qatağonlar, kiyikçilar kabi asli qadimiy saklarning avlodi bölib ota-bobolari suğd tilida sözlaşişgan, vaqt ötişi bilan turklaşganlar. Katta öradagi qönğirot-özbeklar bilan azaldan bordi-keldi qilib köpkari çopişgan, oşna-biliş, quda-andaçiligi bor, sinaşta odamlar. Ilgarilari Vori, Qiziltom, Zarmasdan töylab kelişganda uyimizga qöşxonaga tuşgan böydor, örkaçburun, çağir közli çapdast çavandozlarini körganmiz. Saman polvon Zarmasdagi kuraşda otam bilan olişib yiqilgan ekan, şuni eslaşdi. Naşir degani kalta böyli, ğölabirdan kelgan qorabarang çavandoz, Yonğoqlining Bözadiridagi katta köpkarida boş zotni ayirgan. Öşanda qönğirotlarning çetkirlari surdovlaşib qamab quvişdi. Qarangqöllik Mengliboy Eşmat: “Qöyma ukkağar toğçini”! deya malang bersa ham foydasi bölmadi – Naşir qora qaşqa otda havorni ikki marta aylanib oxiri uloqni yakkaladi. Bakovul: “Yaşa, haloling bölsin!” deya uni olqişlab, zotga qöyilgan jiyron toyni yetaklatdi.

Boşqa safar Qiziltomga özimiz töylab bordik. Ularning tirikçilik tarzlari bizga öxşasada, farqli tomonlari ham bor edi. Jin köçalar aro tiğiz qurilgan sinçkori uylari, gugurt qutilaridek bolaxonalari, ayvonlar roviga örnatilgan sernaqş ustunlari, öymakor eşiklarini körib angrayib qolganman. Mol-holi kam, qöproq ovçilik, dehqonçilik, hunarmançilik bilan tirikçilik qilişarkan. Odamlari ança omilkor, ğayratli, biroz jizzaki, sergap, ammo baçkanaroq. Xotin-qizlarini aytarli çiroyli deb bölmasdi. Yuzlari u qadar tölin va tiniq emas, raftorlarida nedir nomutanosiblik yaqqol sezilsada xiyla jozibali körinişardi. Gap faqat noz-karaşma, pardoz-andozda emas, balki çindan sal afsungarliklari borligida edi. Biz qöşxonaga tuşgan uyning 14 yoşli çağalay közli nozik-nihol qizçasi bir zumda meni öziga şaydo qilgan. Toğ kakligiday durkunligi, çopqillab ketayotib töxtab qiya qaraşlari, tezda ğoyib bölib yana tösatdan yonimda paydo bölişlari hamon yodimda. Biroq köpkariga rosa işqiboz öspirinligimdan oşiqligimni ertasigayoq unutganman.

Teraklilik Şodi bilan kökbuloqlik Ibroyim çavandozlar avji uloq çopib dong taratgan kezlar edi. Qiziltomning Novqot degan joyida çopilgan katta köpkarida sovrinlarning köpini şular olişdi. Toğçilar qiy-çuv kötarib qança surdovlaşmasin, qöllaridan heç narsa kelmadi. Ertasi kuni rosa janjal kötarildi. Şodi bilan Ibroyimga taşlanişdi. Ikkovi boşlarida vizillayotgan qamçinlarga doş berolmay oxiri köpkarini taşlab qoçişdi. Ortlaridan Xonimqaşqagaça quvib bordilar. Janjalning sababini turliça şarhlaşar edi. Bir xillar qönğirotlarning maşhur çavandozlari öktamlik qilib ularni zotlardan quruq qoldirgani uçun, deyişsa, boşqasi: “Buning tagida bir gap bor. Şodi bilan Ibroyim keçasi qöşxonada jononlari bilan rosa ayş qilgan, toğçilar şunga oriyati kelib ur-sur qilişayapti. Hammasiga Naşir bilan Saʼdulla buyruq bergan,” deb tuşuntirişardi. Yana: “Qiziltomlik boyvaççalar otlarini çoptiriş ilinjida özlari “pari” qizlarini polvonlarning qöyniga solgan, endi yengilganlari uçun jirillaşayapti”, deguvçilar ham yöq emasdi…

Burungi zamonlardan qolgan hikoyalar bulardan-da qiziqroq. Naql qilişlariça, bobokalonim Şermerganning uç xislati bor ekan: Biri – maşhur yoğoçyönar ustaligi, ikkinçisi – osmonda uçib ketayotgan qirğiyning közidan uradigan merganligi. Bu hunarlar qonida bölgan. Rivoyat şulki, qönğirotlarning boş bobosi Jurluk mergan bir kuni inisi Qoboy Şirodan aççiqlanib unga tomon öq uzadi va quloğidagi halqadan ötkazib yuboradi, lekin öziga qilning uçiça ham ziyon yetkazmaydi…

Şermerganning oxirgi xislati – valiyligi bölgan. Bir safar butun amirlikda dong taratgan Yaşin laqabli uloqçi otini boylovdan öğirlab ketişadi. Qançalik izlaşmasin olis-yaqin yerlardan daragi çiqmaydi. Oradan olti oyça ötganda uning qayerdaligi öziga ayon bölgan. Birinçdan yasalgan kamonini yelkasiga osib kunçiqar tomon yöl olgan. Uyoqdan esa…Tulpori qanjiğasiga bir pari qizni mingaştirib qaytib kelgan. Tabiatan kamgapligidanmi yo boşqa siri bormi, har qalay boşidan keçganlarni batafsil aytmagan. “Şermergan öşa tomonlarda pariga zarangdan kovuş yönib beribdi, hunariga qoyil qolgan sohibjamol otiga mingaşib kelibdi”, degan gap-sözlar qolgan, xolos.

* * *

Samo bağridagi toğlar goho kişini sehrlab qöyadi. Köz öngingizda nomaʼlum olamlar, ötmiş manzaralari jonlanadi, göyoki tuş körayotgandeksiz. Şunga öxşaş holatni kakliklar armonsiz sayraşgan Keragatov yuzida Şermergan ikki asr burun yöngan yoğoç novlarga tikilib öy surayotgan çoğimda boşdan keçirganman. Göyoki kimsasiz toğda ğaroyib olamlaru, ularda qaynayotgan hayotni körardim.Eng qiziği, bularning bari menga tanişday, oldin qayerdadir körgandayman. Ha, esladim: qadimiy xapamatda! Hozir yana undagi ğaroyib manzaralar, jivir-jivir mavjlangan rang-barang munçoqlar, naqşlar aro pinhoniy olam va keçmişlar xuddi oynada aks etayotgandek edi. Avvaliga sokin tumanli borliqda allaqanday kölankalar, olislarda esa ovulga öxşaş manzillar, bolaxonali uylar, şarşaralar, haşamatli ayvonlar, oq libosli parivaş ayollar közga elas-elas çalingandek…Biroz vaqt ötib hammasi aniq-tiniq körina boşladi. Ana, zovlar orasidan oyoqlariga çoriq kiygan qil çakmonli yigitlar – yelkasiga kamon osgan alp qomatli Şermergan, yöl boşlab borayotgan katarlik oşnasi! Sirli xapamat ularning sarguzaştlari, parilar va boşqalarni röy-rost va batafsil tasvirlar edi…

Ular uzoq yöl tortişdi, Hazrati Sulton qadam joyini ziyorat qilgaç, atrofga nazar solişdi. Olisda qalin arçazor orasidagi havordan quyuq çang kötarilardi. Yölovçilar xaltalaridagi talqondan yeb, buloq suvidan içib bir oz tin olgaç, möljal olib yana yölga tuşdilar. Peşin çoği Iskandarkölning havorida çopilayotgan katta köpkarining ustidan çiqişdi. Şermergan yoyini çakmoni içiga yaşirib gazadan turib tödaga razm soldi. Közlari qirğiyning köziday ötkir emasmi, ming otli surdovning içida zar kokillari yarqirab, u yoqdan bu yoqqa ağdarilib uloq ayirayotgan Yaşinni darrov tanidi.

– Köpkari tarqalişini kutamiz, –  dedi hamrohiga. – Közingni ayirma, ot kimda, qaysi qöşxonaga boradi, şuni kuzat.

– Oşnam, meni desang, oting Ğaznavolik Oropning qölida.

– Oroping kim?

– Toğçilar boşliği, oxun ham deyişadi.

– Mening Yaşinimni ham afsun bilan öğirlagan dersan.

– Kinoya qilma. Boylovda Yaşinning pölat kişani öz-özidan yeçilgan, deysanmi?

Katari adaşmagan edi. Uloq tarqab, bakovul: “Xuş kördik!” degaç, Yaşinning jilovini Oropning qöşxonasiga burişdi. Qunduz yoqali oq bosma çakmon kiygan sur telpakli burni öroqday kişi otning böyniga şappatilab urgança, maqtab qöydi. Yaşin esa boşini tölğagança havoni hidlab kişnar edi. Davangir yigitlardan biri ustiga ğojari digilni solib ustidan taroqi xurjunni taşladida, abjirlik bilan beliga mindi. Yölga tuşdilar. Yaşin bugun zotlarning teng yarmini ayirgan bölsa-da, çarçoq nimaligini bilmay öynoqlagança havoni hidlab irğişlab borardi. Şermergan bilan katari arça şoxlarini panalab qorama-qora izlaridan tuşdilar. Uç-tört çaqirim yöl bosişgaç otliqlar ikki yoqqa ayrilişdi. Orop boşçiligidagi katta töda unga, keng darada ayqirib oqayotgan daryoning kungay betidagi qişloqqa qarab ravona bölişdi. Yaşinni mingan qizilköz barzangi esa beş-olti nafar hamrohi qurşovida söl tomondagi quyuq çangalzor bilan qoplangan zovlar tomon ot solişdi. Orop ularga qamçin öqtalib körsatmalar berardi.

Şermergan oşnasiga yuzlandi. U “jim,” deganday barmoğini labiga bosib piçirladi:

– Otning oyoğiga kişan solinglar, deyapti. Yana allaqanday sim qoplarni oğizga olayapti.

– Bu nimasi yana ?

– Quzğun Orop isingni olganmi, deb qörqaman.

– Yöğ-e, nafasingni issiq qil. Bu yoğini gapir, endi nima qilamiz ?

– Endi gap Qilqoyadan eson-omon tuşişda. Xotirjam böl, buning uddasidan çiqamiz, – dedi katari hid olgan toziday uyoq-buyoqqa alanglarkan.

Şermergan esa quloğini qayçi qilgança Qilqoyadan hakkalab-hakkalab enayotgan tulporidan köz uzmas edi. Biroq tezda çakalakzor orasida közdan ğoyib bölişdi. Ular ham labirintga öxşaş aylana tik qatovlardan amal- taqal enib zaranglarning singan şoxlari va tökilgan uçqat barglaridan nişona olib boraverişdi. Otliqlar tezoqar daryoni keçib ötişgaç yölni çap solib kunçiqarga burilişdi. Ular borgan joy çinakam Boği Eram – osmonning parçasi körinadigan toğ öngiri, botayotgan oftobning qon tusli şafaği urgan baland zovlar bilan qurşalgan yam-yaşil sayxonlik, gullar, qumrilaru bulbullarning çax-çaxi, naqşinkor ayvonli sörilar, atrofda sayr etib yurgan, şarşaralarda çömilayotgan parilar… Hammasi ertakka öxşar edi !

Davangirlar zovning adoğidagi kamarga yetib töxtaşdi. Yaşinni örtadagi gulmixga boğlab oyoğiga kişan urişdi. Belini böşatib kalta qantarib qöydilar. Şundan söng bir töda qizlarga otga qaraşni buyurib ayvonlar tomon yöl olişdi. U yerda ularni boşqa parilar qarşilab, yuvib-tarab şohi körpaçalar töşalgan sörilarga olib bordilar. Qizilköz barzangilar şu taxlit parquv bolişlarga yonboşlab qizlar uzatgan gulobu şaroblardan içib hordiq çiqarişga kirişdilar. Boşqa sörilarda ham bazm , qöşiq, musiqa , raqs, kayfu safo avjida edi.

Yaşinni sayis qizlar parvarişlardi. Biroz vaqt ötgaç suvliğini çiqarib ayil-puştanini yeçişdi. Egar-jabduğini olib yalanğoçladilar, badanidagi ter va changni obdon artişgaç, ustiga qalin julni yopib, baxmal bellik ustidan töşayilini tortişdi. Toşdan yönilgan baland oxuriga köm-kök beda va olqorötlardan solişdi. Ot bedani qasir-qusir çaynarkan, hamon uyoq-buyoqqa irğişlab, havoni hidlab pişqirar edi.

– U sening hidingni oldi – deya oşnasini turtdi katari.

– Ha, sezganga öxşaydi,  lekin anavilar bilmasa bölgani.

Ular qoya orqasidan barisini kuzatib turişardi.

– Bu qanday joy, neçuk jonzotlar, sen bilasanmi? – söradi hayrati oşgan Şermergan.

Katari şop möylovlarini silagança öyga toldi, söngra hardamxayol sözlandi:

– Bularni Sulaymon payğambar davridan qolgan deyişadi. Toğlarning eng ovloq göşalarini makon qilişgan. Birov köradi, birov körmaydi. Sehr-jodu bilan erkaklarni rom etib, kayfu safo qilişadi, lekin bola tuğişmaydi. Gözallikda ularga teng keladigan ayol uruği yer yuzida yöq emiş. Bir yomon tomoni, ular bilan yaqinlik qilgan odam bedavo dardga çalinib vaqti soati yetgaç tayin ölar ekan. Bu sirni qadimiy saklar bilişgan, oxunlari afsun bilan yoğiylarni özlariga oğdirib, parilarning qöyniga solib, şu tariqa daf qilişgan. Bu gaplarni afsona deguvçilar ham bor. Yana bir xillar: bular hur ham, pari ham emas, toğçilarning “uffori” degan köhna jamoasidan, duo bilan pari qiyofasiga solingan qizlar, qonlari eskirganidan rangsiz, puştsiz tuğilişadi, badanlari öta nozik, quvvatga taşnaligidan hirslari baland, kuçli erkaklarga zulukdek yopişarmiş, hatto qon söruvçilari ham böladi, deyişadi. Yana kim bilsin, özim ham birinçi bor körib turişim.

– Anavi qizilköz davangirlar kim?

– Erkaklari bölsa kerak. Ularga kasallari dorimas emiş. Eh, qani endi men ham şu keça ular bilan bi-ir ayş qilsam, ölsam armonim yöq edi, oşna.

– E, hozirgina özing taʼriflading-ku. Nima, ajalingdan burun…

– Meni yomon domlariga tortişayapti, oppoq siynalaridan quçgim kelyapti, oşna.

– E, valdirama! Sen otni qanday opqoçişni öyla, – deya tanbeh berdi Şermergan közlari alang-jalang öynayotgan oşnasiga. Katari gapni boşqa yoqqa burdi:

– Yaşinning oyoğidagi kişan zalvorliga öxşaydi.

– Bundan taşviş qilma, qulfni köz oçib yumgunça kesaman. – Şermergan qöynidagi pölat keskirga işora qildi.

– Orop ham anoyi emas. U sim qoplarmi-yey, bir balolar deyotgandi. Yana anavi “devlar”…

– Ularni özim saranjomlayman, faqat közim ilinsa, sahar payti uyğotsang bas. Tağin Xudo urib parilarga doxillaşib qolma.

– Yöğ-e, ölibmanmi.

– Aytdim-qöydim-da.

Ular xaltaçalaridagi talqonni kapalagança tamaddi qilişdi. Uxlab qolmaslik uçun katari xanjari dastasini, Şermergan yoy-öqini peşonalariga tiragança ötiraverişdi. Saharga yaqin Yaşin guldirab kişnadi. Şermerganning közi yarq etib oçildi. Yonida katari yuq! Tong yulduzi şuʼlasida kördiki, oşnasi yaqinroqdagi sörida – tört nafar parining quçoğida yotibdi. Undan umidini uzib dov-daraxtlarni panalab kamarga tomon yurdi. Atrof zim-ziyo sukunat, göyoki zoğ yöqday. Orqa tarafdan otga yaqinlaşdi. Yaşin uni sezib yengilgina ixrab quydi. U qöynidan pölat keskirni çiqarib otning old oyoqlariga engaşgan edi hamki, tösatdan “şart” etgan tovuşni eşitib boşini ilkis kötardi, va… Özini yöğon simlardan töqilgan tör qop içida kördi. Atrofida esa haligi qizilköz barzangilar söyloq tişlarini irjaytib turişibdi. Yotgan joyidan katarini ham turğazib kelişdi-da, ikkovini oyoq-qöllarini zanjirband qilib közlarini boğlagança kamar içkarisiga haydab jönaşdi. Zulmat ğor içra qança yurganlari nomaʼlum, nihoyat bir öyiqdan çiqarib közlaridan boğiçlarini yeçişdi. Tong yorişgaç, etakda qadimiy Ğaznavoning qorasi yaqqol körindi. Kungay betda bir-biriga mingaşgan sinçkori uylarning son-sanoği yöq. Ularni jin köçalar oralatib örtadagi baland peşayvonli uy oldiga keltirişdi. Poda haydab yurgan çağir közli bolalar, hovli supurayotgan oq çorsi yopingan suvilonday xotinlar ularni tomoşa qilişardi. Ulkan öymakor darvozadan içkariga olib kirişdi. Baland haşamatli ayvonda qavat-qavat şohi körpaçalar ustida yastangan örkaçburun, közlari ilonning köziday çaqçaygan örta yoşli kişi qaddini kötarib tutqunlarga gap qotdi:

– Ha mergan, kepsan-da. Buyoqlarda iting adaşdimi-a?

– Itim emas, otim, – deya javob qildi Şermergan zarraça tap tortmay.

– Bir toyni deb şunça yöl bosib halak böpsan-da. Ana uyurimdan xohlaganingni olib ketaver.

– Uyuringdagi behisob çöbirlaring Yaşinning bir qiliga arziganida uni öğirlab kelarmiding, Orop?

Qatağonlar oxuni sukut saqladi. Haqiqat baʼzan har qanday ğaddorni ham gung qilib qöyadi deganlariça bor.

– Ötgan işga salavot, – nihoyat tilga kirdi u, – Özing körding, oting soğ-salomat, ardoqda, ayqirib uloq çopayapti. Sening qönğirotlaring köpkarini ğirrom chopadi. Senga uyurimdagi eng sara Dönanni beraman, galadan özing tanlaysan.

Şermergan lom-mim demadi. U hamon doğda qolgani, oşnasi parilarga ilakişib pand berganidan alami ziyoda edi.

– Otni ber! – dedi Oropga qattiq tikilib, – Yaşin senday jodugar tulkiga hayf, uni menday loçin minadi.

– Maqtanma, gov qönğirot! Hali mehmonim bölasan, köhna urfimizni ado etaman.

Orop bolaxona tomonga iyak qoqqan edi, u yerdan ikki nozanin çiqib ayvon panjarasiga suyangança ularga köriniş berdilar. Kaştali ok köylak kiygan, uzun böyli, qirmizi soçlari nozik beliga çulğangan sohibjamol qiz tim qora közlarini suzib unga qaradi. Böyniga taqqan, qöş kaptarday kökka talpingan kökraklariga şaloladay enib turgan xapamati toğdan yarqirab çiqqan quyoşning zarrin şuʼlasida jivir-jivir tovlanar edi. Şermergan unga ang-tang bölib tikilib qoldi.

– Mergan, – deya unga yuzlandi Orop. – Eşitganman, unça – munça qizlarni nazaringa ilmay, uylanmay yuribsan. Ayvonda turgan oq köylaklisi yolğiz qizim. Yonidagi kanizi husnda undan qolişmaydi. Şu qizni senga beraman. Dönanning qanjiğasiga qöndirib ol-da ket. Yaşin uning qalini bölsin.

Çindan Orop körsatgan qizning husndan kami yöq edi. Ammo Şermergandan tağin un çiqmadi. U hamon xapamat taqqan oq köylakli sohibjamolga mahliyo tikilib turardi. Qiz ham çöğday nigohini undan uzolmas edi.

– Sendan sörayapman, rozimisan ? – dedi Orop.

– Yöq – dedi Şermergan huşini yiğib olib. – Yaşin qalinga berilmaydi. Qönğirotlar heç qaçon otni xotinga alişmagan.

– Endi özingdan kör. Olib borib qamab qöyinglar. Kunjara va suvdan bölak ovqat bermanglar, – buyurdi Orop.

Ularni hovli adoğidagi öraday qop-qoronğu kulbaga qamab orqasidan tönkadan yönilgan eşikni tanbalaşdi. Oradan uç kun ötgaç çaqirtirib yana söroqqa tutdi:

– Qani mergan, öylab böldingma? – Tutqundan sado çiqmagaç, davom etdi. – Bölmasa eşit, birinçi şartimga könsang qizni sepi bilan otingga mindiraman. Elinga eson-omon bor. Agar könmasang ota-bobolarimizdan qolgan udumni ado etaman. Özing körgan joydagi parilar malikasi bilan bir keça işrat qilasan. Söngra tört tomoning qibla, paymonang tölib ölasan. Javobingni aytişing uçun senga ön kun muhlat beraman. Olib boringlar.   

Ularni yana yertölaga qamab qöyişdi. Katari parilar bilan tunagan oqşomdan beri özini majolsiz sezardi. Rangi zahil tortib kun sayin sölib borar, ora-sira isitmalab tişlarini takillatgança qilmişidan afsuslanib nola qilardi:

– Birinçi şartga rozi böl, oşnam. Men ham bola-çaqamni körib ölayin. Ahvolim oğir, odam bölmayman şekilli. Bu dardning muddati yöq, ertami-keçmi olib ketadi.

Şermergan ne deyarini bilmay unga hayronu lol boqardi. Muhlat bitişiga bir kun qolganda katari tirişib jon taslim qildi. Barzangilar uni yelkalariga kötarib olib çiqib ketdilar. Şermergan döstining jasadini qayerga dafn etişganini bilmasa-da, ruhiga qurʼon tilovat qildi.

Ertasi kuni uni Oropning huzuriga olib borişdi.

– Sönggi qaroringni ayt, mergan, – dedi toqçilar boşliği unga qahr bilan tikilib. – Ana, parilar bilan ayş qilgan katari oşnangni holini körding.

Şermergan olisda köringan Göbalayning oq qorli çöqqilariga boqdi, ammo toğlar sas bermadi. Söngra ayvonda sollanib turgan sarvinoz qizlarga qaradi. Xapamatli qiz unga nim tabassum qildi-da, ikki barmoğini xiyol kötarib söngra ğunçadek labiga bosdi. Şermergan bu işorada ne sir borligini bilmasa-da qizning közlariga sinovçan tikilib turib tavakkal javob qildi:

– Ikkinçisini tanlayman.

Toğçilar bir guvlab tinişdi. Orop boşini ğolibona kötardi:

– Qismatingni özing belgilading, mergan. Endi mendan gina qilma. Azaliy udumimizni ado etaman. Parilar bilan kayfu safo qil, armoning qolmasin. Omin!

Tumonat toğçilar guvlaşib “omin”, deya takrorlaşdi. Oropning oq köylakli erka qizi dalda bermoqçidek qölidagi şohi römolçasini u tomon silkitib, miyiğida kulib qöydi…

Oqşom çökib toğlarni şom qoronğusi qoplagaç uni yertuladan olib çiqişdi-da, közlarini boğlab zim-ziyo ğor içidan olib jönadilar. Narigi tomonga çiqqanlarida boğiçni yeçişdi. Dastlab u heç narsani körmadi, keyinroq atrofini qurşagan parilarning oqarişgan vujudlarini ilğadi. Uni Gulhovuzda çömiltirgaç, oppoq liboslarga örab bardor-bardor kötargança gulzor içidagi eng bahavo, tört tomoni harir pardalar bilan tösilgan söriga olib borişdi. Örtadagi xontaxta ustiga yozilgan dasturxon ustida yetti uxlab tuşiga kirmagan noz-neʼmatlar, anvoyi maylar tölatilgan közalar turardi. Parilar unga va yonidagi malikaga navoziş ila xizmat qilişar, turli lazzatli taomlar keltirib maylardan uzatişardi, ud yoki arfaga öxşaş ajabtovur sozlarda musiqa çalib, gözal qöşiqlar kuylaşar, nozik harakat-la raqsga tuşişardi. Havoda mayin şabboda ila jannatiy muattar hidlar ufurar edi.

U rohatu faroğatdan, yonidagi huru ğilmonning tabassumidan mutaassir bölib jonbaxş tuyğular oğuşida mumday erigan kuyi ötirarkan, elu yurtini, sevimli otini, yoruğ olamdagi jamiki narsalarni unutganday edi. Mayxörlik va tanovvul tugagaç, malika qölidagi şohi römolini silkitgan edi, parilar bazmni nihoyalab ikkisini gullar bilan bezalgan xobgohga olib kirişdi-da, mastu mastona Şermerganni malika bilan holi qoldirdilar. Şunda ular ilohiy işq böstonida bir-birlarini oğuşlab tanlarini va ruhlarini bösalar ila bağişladilar, samoviy visol ming asrlar davom etganday tuganmas muhabbat va lazzatdan masrur böldilar. Badanlaridan oqqan ter yetti qavat körpadan ötib tagidagi guldor gilamni ham şalabbo qilgan ekan. Sahar-sahar mast uyquda yotganida Şermerganni kimdir uyğotdi.

– Turing, begim, vaqt böldi, ketaylik.

– Qay… Qayoqqa ketamiz, Köhiqofgami? – ğöldiradi uyqusi rosa oçilmagan Şermergan.

– Keragatovga, – dedi malika jaranglagan ovozda aniq-tiniq qilib.

U közlarini katta oçib qaradi: ajabki, tepasida parilar malikasi emas, safar kiyimini kiyib, beliga futa boğlagan, böyniga xapamat taqqan Oropning oq köylakli sohibjamol qizi çaros közlarini çaqnatib turardi.

– Sen?!

– Ha, menman. Körgan paytimdayoq sizga oşiqu beqaror böldim. Öşanda siz bilan qoçib ketsam bölardi, ammo otingizni közingiz qiymasligini bilardim. Şu bois, boşqa reja tuzdim, ikkinçi şartni tanlang, deb işora berdim. Otamdan parilarni xizmatga şaylaydigan duolarni ozroq örgangan edim… Sizni bu yerga keltirişlaridan oldin kelib, parilar malikasi qiyofasiga kirib siz bilan visol qurdim. Oldindan hammasini öylab qöygandim. Parilar va qizilköz davangirlar xizmatimda hoziru nozir. Endi meni yurtingizga olib ketasiz, sizga vafodor xotin bölaman, otingiz ham tayyor. Tezroq yölga otlanaylik, tong yorişsa afsun yeçilib, böysunmay qöyişadi. U yoqda otamning ayğoqçilari…

– Hammasiga tuşundim. Meni otimning yoniga boşla, – deya Şermergan yotgan joyidan qoplonday sakrab turdi.

Parilar allaqaçon otning kişanini yeçib, egarlab qöyişgan ekan. Davangirlar sodiq mulozimlardek boşlarini egib taʼzim qilib turişardi. Şermergan Yaşinning manglayidan öpti-da, ayil-puştanini qaytadan tortib uzangiga oyoq qöydi, Oropning qizini bilagidan tutib otning sağrisiga qöndirdi,“Hayt!” deya Qilqoya tomon yeldirib ketdi …

* * *

 Etak şamoli toğ boşini çalgan bulutlarni, daralarda çökib yotgan tumanni tarqatib yubordi. Men hamon ğaroyib manzaralar asiri bölib ötiribman. Qadim Novtakaning toj yangliğ çöqqilari etakka oqqan oftobning yorqin nurlarida kumuşday yarqirardi. Xapamat endi butunlay özga tarix, özga odamlar keçmişini söylar edi… Tevaragi yönilgandek tik zovlardan iborat mahobatli qoya ustida qörğon, şinaklardan öq uzişga şay kamonçilar, pastda esa toğu toşni töldirgan nayza tutgan behisob laşkarlar, boşlari uzra Iskandar Zulqarnaynning olovrang yalovi !

Uning özi qöşinning oldida qora tulpori ustida osmon ila söylaşgan qoyaga şaxt bilan tikilgança turibdi. Soqoliga oq oralagan yöğon gavdali sarkarda Parfenon unga gap qotdi :

– Nima, Busefaling qanot boğlab saklarning tilsimli qalʼasiga uçib çiqadi, deb öylaysanmi?

Jahongir nigohidagi şiddatni söndirmay javob qildi:

– Busefal qanot çiqarmasa, askarlarim uçib boradi. Axir kelib, körib , olmay qaytgan qalʼam borligini körganmisan, ey qariya?!

– Nega oqilalikda va gözallikda tengsiz Usruşona malikasini olmay, izinga qaytding? – böş kelmadi keksa sarkarda.

Jahongir sukut saqladi. Yusuf talʼatli navqiron Gefestion dösti uçun javob qildi :

– Yengilmas Aleksandrning xotini samoviy parilardek gözal bölmoği kerak-da.

– Ha, saklar boşliği Oqsartning afsonaviy huru ğilmonlari bor, deb eşitganman, – dedi Ptolomey Lag gapga aralaşib. – Iloha Onaxitaning duosini biladigan kohinlari ularni afsun bilan xizmatga şaylaşar ekan. Yoğiylarni esa…

– Böldi, bas! – deya ökirdi Aleksandr. – Biz saklarning sönggi qörğonini olgani kelganmiz. Unga çiqişni öylanglar. Antikatr! – U Parfenonning yonida nayza tutgan panjalari burgutnikiday, közlari yonib turgan jangçiga murojaat qildi :

– Qoyadagi qalʼaga çiqa olasanmi?

Antikatr sarosimaga tuşmadi, bir muddat tik zovlarga ötkir közlarini qadagaç, javob qildi:

– Ilojini topaman, sarkardam.

Ptolomeyy Lag, “Qanotli quş uça olmaydigan joyga qanday çiqasan?” demoqçi böldi-yu, ammo Aleksandrning qahrli nigohini körib fikridan qaytdi. Antikatr esa tunda, yetti kunlik yarim oyning yoğdusida yuz çoğli askari bilan zovlar yoriğiga ötkir uçli nayzalarini qadab, pişiq arqonlarga osilib qörğon tepasiga çiqişga muvaffaq böldi. Ularni körgan kamonçilar ötakalari yorilib qalʼa içkarisiga, Oqsartning qarorgohiga qoçişdi.

– Yoğiy bosdi, yoğiy!

 Oqsart toşdan yönilgan taxtida ötirgança ularga baqirdi:

– Qanaqa yoğiy? Nima, makedoniyaliklar maxfiy yölni topişibdima?

– Yöq, qotlardan uçib çiqişdi.

Oqsart yonida ötirgan, böyni va beliga devlarning tişlari osilgan kohinga yuzlandi:

–- Yunonlarning kohinlari askarlarni uçira oladigan duoni bilişadimi?

Kohin qoq suyak qölini siltadi:

– Yöq, Arastu ularga afsun emas, faqat harbu zarbdan ilm-hunar örgatgan.

– Siz bilasiz-ku, afsun bilan ularni qaytaring, muhtaram kohin, – yolvordi Oqsart çağir közlarini yoşlab.

– Endi foydasi yöq.

– Taslim böl, demoqçimisiz ?

– Ha!

– Axir butun Novtaka qöldan ketadi-ku.

– Ularga saxovat körgazib Iloha Onaxitaning udumini ado et! Qadim Suğdiyonani mahv etgan, olamdan nomu nişonini öçirgan Aleksandrga ölim! Saklarning öçi şu! Parilardan eng gözalini qizing Ravşanak timsolida unga tortiq qil. Unga ham yor, ham “ajal parisi” bölsin. Omin!

Kohin afsunkor duolarini öqiş uçun toğ önguridagi otaşkadaga kirib ketdi. Bu orada taşqaridagi kamonçilarni saranjomlagan Antikatr ham saroyga kirdi. U tördagi toşdan yasalgan taxtida ötirgan Oqsartning qarşisiga borib nayzasini öqtalgan edi, u qölidagi oq tuğini uning oyoqlari tagiga taşladi. Örnidan turib taʼzim qilgança qiroat qildi:

– Biz buyuk jahongir Iskandar Zulqarnaynga tobe bölgaymiz. Unga ayt: barça aʼyonlarim, askarlarim bilan taslim bölib huzuriga boraman. – Söngra yordamçilariga ögirilib buyurdi. – Kohinga aytinglar, maxfiy yölni oçadigan duoni öqisin.

Hammalari ğadir-budur devorlariga maşʼalalar yoqilgan, labirintga öxşaş ğordan pastga tuşa boşladilar. Duoning kuçi bilan ikki yoqqa surilgan ulkan qoya yoriğidan taşqariga çiqişdi. Antikatr mağlub saklarni baland havozada Gefestion bilan şarob içib ötirgan Aleksandrning huzuriga olib bordi. Oqsart aʼyonu akobirlari, askarlari, xotinlari, hisobsiz öğil-qizlari bilan yoş jahongir qarşisida taʼzim qildi, söngra oqsoç boşini adl kötargança ğolibni qutladi. Biroq yunon arsloni uni körmas, sözlarini eşitmas edi. U eng oldinda quyoşday porlab turgan 16 yoşli Ravşanakdan közlarini uzolmay tikilib qolgan, qizning közni qamaştirgudek jamoliga asir bölib bamisli yaşin urgandek işqida yonib ruhi köklarga ravona bölgan edi.

– Gefestion – deya bazör ğöldiradi, söngra közlari çaqnagança xitob kildi. – Ana mening xotinim. Boşiga gulçambar taqib yonimga keltir. Yöq, şoşma, özim boraman!

U havozadan öljasiga taşlangan yölbarsday otilib tuşdi-da, közlaridan şaşqator yoş tökilayotgan döstining qölidagi gulçambarni olib parivaş Ravşanakning boşiga qöndirdi. Qilqoya ustida yolğiz qönqayib ötirgan kohin qah-qah urib kuldi, kulgusi toğu toşlar aro aks-sado berib, köhna Bobilning fusunkor Semiramida boğlarini epkinlaganday olislarga taralib ketdi…

Oftob allaqaçon botgan edi. Etak şamol töxtagaç, toğlarni yana tuman qoplab oldi. Endi barçasi pinhon bölgan: köhna manzaralar, Şermergan, toğçilar, parilar, Ravşanak, iloha Onaxitaning öçi ila qazosini topgan Iskandar Zulqarnayn, nayza tutgan jangçilar va ularni röy-rost jonlantirgan möjizakor xapamat ham!

Darvoqe, rivoyat qilişganidek, bobokalonim Şermerganning tutqunlik çoği yoğoçdan antiqa kovuş yasab Ğaznavolik gözalni öziga rom etgani çinmi – ötirikmi bilmadimu, Yonğoqliga olib kelgaç, u bilan köp farzandlar körib, baxtli hayot keçirganini eşitganman. Parixotunning sirli taqinçoği esa momomga, undan enamga meros qolgan. U ham vafot etgaç, sodda singillarim qişloqqa kelgan lölilarning yaltiroq, sunʼiy marjonlariga almaşib yuborişgan. Hozir öşa köhna buyumni ham, parilar haqidagi gurunglarni ham butkul unutib yuborişgan. Yana qaçonlardir, Keragatovda bahor çoği çakamik va uçqatlar gulga kirib, kakliklar mast bölib sayraşganda boşqa xotiralar kabi XAPAMATni va uni taqqan parilarni qayta eslaşar, balki…

ŞAMĞALAT

Bu ğaroyib hikoyani bir vaqtlar Sangardak toğlarida sayohat qilib yurganimda eşitganman.

Buyuk Pomir bilan Hisor tizmalari tutaşgan eng baland çöqqida turibman. Atrofni qurşagan mahobatli zovlar, oppoq şarşaralar, yam-yaşil qöriqlar, zangori zarangzorlar orasidagi köhna qişloqlar, hökiz bilan qöş haydayotgan kişilar, öroq örayotgan qiz-juvonlar. Uloq-qözi boqayotgan bolalarning qiy-çuvi… Naqadar ibtidoiy va sirli! Göyo bunda biz ilğay olmaydigan nedir olamlar yaşirindek. Aniqroği, ayni bokira manzil, insonlar, billur şarşaralar, nabototu jonivorlar yerda emas, qaylardadir olislarda, samo qatlarida zohirdek. Men daxlsiz borliqqa mahliyo bölib quyoş allaqaçon botganini sezmay ham qolibman.

Pastga enişda yöldan adaşib Şarğun yaqinidagi konçilar qarorgohi ustidan çiqdim. Şu joyda tunab qolişimga töğri keldi. Ajabki, menga öz palatkasidan joy bergan muhandis afsonaviy taassurotlarimga yanada tizginsizlik baxş etdi. Bir qaraşda unda heç qanday ğoyibiylik asari yöqdek, aksinça, sodda, tiniq fikrlaydigan zamonaviy, öqimişli odam. Faqat… Zohirida va botinida boşqalarda uçramaydigan intihosiz joziba bor edi. Yoşi ellikni qoralagan bölsa-da, qaddi raso, navqiron, xuşsurat, baayni qadimiy Xitoy qölyozmalari sahifalariga çizilgan Laotszining suratiga quyib qöygandek öxşardi. Ayni çoğda, bolalarça beğubor, ğoyat ifodali çehrasi, butun borliği yetti uxlab tuşga kirmagan hikmatu maʼnolarni namoyon etardi göyo! Tarzini bir körgan kişi yana körişni, sözlarini bir marta eşitgan yana eşitişni orzulaşiga aminman. Aytişlariça, bir umr gözal ayollar uni sevişgan, yoş qizlar visoliga yetişni orzulaşgan. Eng hayratlanarlisi, noyob xislatli bu odam juda faol, qizğin hayot keçirganiga qaramay, şu damgaça oila qurib xotin, bola-çaqa orttirmagan ekan. Boisini özgalar tugul, özi ham anglab yetmagan çoği, söraganlarga: “Könglimdagi ayolni hanuz uçratmadim, şekilli“ deya gapni qisqa qilarkan.

Men unga öz taassurotlarimni gapirib berdim. Naq bulutlar orasidagi toğ ovullari afsonaviy tuyulganini, oçiği, sirli hayotning çinakam namunasini körib keçirgandek bölganimni, ularning kitoblarda tasvirlagan yondoş olamlarni eslatişini tölqinlanib sözladim.

U menga biroz hayratlanib qaradi-da, söngra zulmat qaʼriga tikilib uzoq sukut saqladi. Ançadan keyin menga ögirilib biroz özgargan ovozda söradi:

– Siz ularga işonasizmi?

Nazarimda savolining asl maʼnosi sal boşqaçaroqday, yaʼni: ”Tuşuna olasizmi?” demoqçidek edi. Şu bois biroz taraddudlanib, ammo qatʼiy javob qildim:

– Ha, yaralişi sirli bölgan borliqda neçun sirli dunyolaru jonzotlar, biz ilğamaydigan hodisotlar mavjud bölmasin? Özga olamlarga ruhiy yo moddiy tarzda köçib ötiş, yoki aksinça, ularning bizga, bizning anglaş doiramizga kirişlari kabi holatlar…

Sözlarim unga boşqaça taʼsir qildi.U xuddi uzoq davom etgan letargiya uyqusidan uyğongandek menga tikildi. Mutaassir çehrasi, közlari yolqinlanar, butun borliği yangi voqelik ila yuzlaşgandek hayrat va hayajon oğuşida edi. Uning holati baayni tuşdagi şodlikka öxşab ketardi. Şundagina men yuragi tubida çökib yotgan, sözlarimdan qözğalib, sirtiga toshib çiqqan söngsiz armon va soğinçni ilğadim.

 Uzoq sukutdan söng xitob qildi:

– Ğoyibiy makonlarga moddiy köçib ötiş! Qaçonlardir aynan şunga öxşaş sinoatlar boşimdan ötgan. Salkam yigirma yillik jumboq, sözlab bersam işonarmikansiz…

– Bajonudil eşitardim, – dedim men tinglaşga şaylanar ekanman.

* * *

– Asli Bobotoğlikman, – deb hikoyasini boşladi u. – Otam maşhur polvon, dömbiraçi, oz-moz baxşiligi ham bor edi. Onam dindor oiladan çiqqan taqvodor ayol bölgan. Otamning qiziqişi tufayli uyimiz dostonu termalar, rivoyatlaru qadimiy qöşiqlar ixlosmandlari bilan gavjum bölardi. Ular orasida eng aşaddiy muxlis men – beş yoşli bolakay edim. Keyinçalik maktabga borganimda doston kitoblarni şarillatib öqib berganimni körgan birinçi muallimim taxtaday qotib qolgan va birdaniga ikki sinf sakratib uçinçi sinf öquvçilariga qöşib qöygan. Qahramonlarning devu ajdaholarni qirib, parilarni qutqarişi va boşqa sarguzaştlari meni butkul rom etgan, keçayu-kunduz mard bahodirlarga hamroh bölib zolimlarni, yalmoğiz kampirlaru jodugarlarni mahv etib, adolatni qaror toptiriş yölida javlon urardim. Husni jamoli qoronğu keçani yoruğ qiladigan parilar xotiramda öçmas iz qoldirgan. Ösmirlik çoğimda ular haqidagi xayollaru keçinmalarimning çeki yöq edi. Öz “parim“ ham bor edi! Xoniya! U hali yoşgina, tim qora soçlarini selpillatib zilol buloq suvi kabi toşdan-toşga sakrab yurardi. U bilan goh urişib, goh yaraşib kapalaklar misoli quvlaşib öynardik. Lekin çeçalarimiz uyat sanaydigan öyinlarni hali bilmasdik. Bu – armonsiz, taʼrifga siğdirib bölmas masrurlik edi. Şu qadar şuurimga joylangan ekanki, öşa öyinqaroq qizning şabnamdek tiniq yuzini, şalola soçlarini, şöx kulgusini bir umr unuta olmadim. “Parim“ ning muhabbatiga erişiş uçun ne kuylarga tuşmadim, deysiz. Hamişa, hamma yerda birinçi böliş tuyğusi öşanda qonimga singgan bölsa ne ajab!

Biroq omad mendan yuz ögirdi. Raqiblarimdan özaman deb çiranganlarim asar qildimi yo boşqa böldimi, har neçuk böyim ösmay pakanagina bölib qoldim. Allaqaçon böylari çözilib, yuzlariga husnbuzar toşgan tengdoşlarim ovozlarini dörillatib ustimdan kulişardi. “Parim“ning köziga köriniş esa ölimdan-da oğir. U bölsa panalab yurganimdan ajablanib yiroqdan ğalati qaraş qiladi, baʼzan uçraşib qolganimizda oldingidek oçilib-soçilib gaplaşgisi kelar, ammo mening qarayolmay nuqul tundlanişimdan hayratlanib jilmayib qöyardi .

Şu orada qişloqda tuman markazidagi olti oylik kurslarda öqib kelgan muallimçalar köpaydi. Ularning ixçam kamzul-şimlari, böynidagi guldor galstuklari, bilagiga taqqan yaltiroq boğiçli soatlari, tillarini burab şaharça gapirişlari barçaning havasini keltirar edi. Şunda men ham öqişga boriş, pörim kiyiniş, hammani qoyil qiliş istagi bilan yona boşladim. Men hatto Xoniyaning işqiniyam, pakanaligimniyam unutgan edim. Maktabni bitirib köm-kök jildidan böyoq hidi kelib turgan yap-yangi attestatimni qöynimga solib yurgan orzumand kezlarimda omad quşi boşimga köngandek böldi. Otam qöşni qişloqdagi bir töyda institutda dars beradigan ukaxonini uçratib qolibdi…

Alalxusus, oradan bir yil ötib men haqimda qişloqda: “Rayimberdi polvonning öğli Azamat öqişdan taʼtilga kepti, juda ketvorgan, bilgir yigit, bilagida tilla soati bor emiş”, degan ovoza tarqaldi. Bunda mubolağa talay, ammo mening kibri havoyim, saxtu sumbatim bulardan-da balandroq edi. Rost-da, qandaydir tuman markazidagi kurs emas, naq poytaxtu azimdagi institut talabasi! Eng quvonarlisi, böyim ham ança çözilgan, qaddi raso, zarang tayoqday yigitga aylanganman.

Ilgari qizlarning hozirgidek yuz-közlariga böyoqlar, ösma-yu surmalarni obdon surib, kökragi oçiq, yengsiz köylaklar kiyib yigitçalar oldiga zinğillaşi odat tusiga kirmagan. Nikoh keçasi “vakil söratar“ga yiğilgan qizlar, kuyov jöralarning qorasini körişmagan. Hatto kelin boyaqiş ham kuyovini çimildiqda tanigan, xolos. Lekin mening taʼrifimni eşitgan böy qizlarning patagiga qurt tuşdi. Uzun yengli adras köylak kiyib, soçlarini qirqta örib uyimiz oldidan tinmay guzarga, suvga qatnaşar, dalaga yoki maktabga borişda atayin bizning köçadan gurra-gurra ötişardi. Ovullarga borsam, ötovlarining japsaridan qaraşar, men esa xuddi oyparastdek ularni payqamasdim. Ayonki, birgina özimning “parim”ni körişni istayman. Uyi ança uzoqda, ataylab borişga istihola qilaman. Xoniya ham arazlagan şekilli, sira köriniş bermaydi. Yozgan xatlarim, singlimdan tayinlagan gaplarim javobsiz qoldi. Yiroqdan alvon köylagini, quyoş nuri tuşgan lahzada yarqiragan yuzini körardim, xolos. Şuning özidanoq quvonçdan yuragim toşar, özimning yerdami-kökdami ekanimni bilolmasdim. Göyo olam lolazorga aylangandek, Xoniya ular içra lovullab yonib turgandek. Ajabki, qançalik toqatim toq bölmasin, pinhoniy muştoqlik, sirli hijronu bölğusi visol xayoli, şodlaniş va iztirob, – barisi menga benihoya masrurlik bağişlar edi.

Şu asnoda tabiatimda va feʼl-atvorimda ançayin özgariş yuz berdi. Endi men oldingidek botir öğlon bölib “parim“ning yoniga çopib borişdan, jamalagidan tortqilab öynaşdan istihola qilar edim.Uçraşganda qizarib-bözarib bazör salomlaşardim. U şunçalar afif, andişali ediki, men ham özimni unga munosib, mard, olijanob yigitdek tutişim, Avazxondek qahramonliklar körsatişim lozim, şunda u meni çinakam seva oladi, deya öylardim. Biroq şoirona xayollarim meni zamindan ham, sevgilimdan ham asta-sekin yiroqlaştirib taqdiri azalim – mangu hijron va xayoliy oşiqlik sari havolantirdi. Men olam möjizalarini kaşf etiş, hayot sirlarini oçiş va zafarlar quçiş sari oşiqardim. Özimni ilmga urdim. Samoviy sevgim öşa-öşa qalbimda-yu, sevgilimni butkul unutdim. U allaqaçon erga tegib ketgan bölsa kerak, deb öylardim. Adaşgan ekanman, oxirgi kursda öqiyotganimda singlimdan xat keldi: Menga Xoniyani unaştirişibdi! Heç işongim kelmasdi. Otam dostonlar aytişning piri bölsa-da, hardamxayol odam edi. To u qizga boşqa qişloqdan sovçi kelib fotiha töyi belgilanguniça beparvo yurgan, keyin eşitib heç kimdan sörab-netib ötirmay töylik mollarni va böxçani olib borgan. “Ha”, deyişsa: “Öğlim şu qizga bolalikdan köngil qöygan, uni men kelin qilaman. Narigilarni yaxşilikça qaytarib yuboringlar”, deya gapni çört kesgan. Qizning otasi noiloj, aytganini qipti. Oldingi qudalar bu gapdan rosa darğazab bölişsa ham otamning nomini eşitgaç, şaştlaridan tuşib, aşqol-daşqollarini kötarib izlariga qaytib ketişibdi.

Mening quvonçim çeksiz edi. Axir endi “parim” bilan birga bölaman, intizorliklarim, iztiroblarim poyoniga yetadi, sevgim, sevgilim va men mangu baxtiyorlikda yaşayman! 

Töyga hali ikki yil bor edi: Men öqişimni adoqlaşim, Xoniya gilamu böğjomalarini, ötovining boğiçu kaştalarini, zebu ziynatini tayyorlaşi zarur. Nihoyat töy böldi.Toğli qişloqlarda köhna udumlar, har xil irim-sirimlar hali-hamon saqlanib qolgan. Bir qaraşda jön, eskirgan, keraksizdek tuyulgan ayni urf-odatlar aslida teran maʼnolarni anglatadi. Bolaligimda ularni tomoşa qiliş jonu dilim edi. Buni bilgan qudağaylar töy keçasi öşa irimlarni bekamu köst ado etişdi. “Vakil söratar” çoği ikki öspirin kelin va dugonalari ötirgan ötovga qatnab qizning inon-ixtiyorini tinglab, Vakil otaga yetkazişdi. U ham rizoligini aytgaç, mulla nikoh öqidi. Şundan keyin meni jöralarim bilan ötov ostonasida taʼzim qildirişdi, oldimga dasturxon yozib behisob qatlamalar tuzaşdi, yangalaru ammalarga sarupo tarqatdilar. Şu damgaça töy risoladagidek, ğoyat tantanali va qiziqarli ötayotgan edi. Hamma şod-xurram, bir yonda qöşiq, bir yonda öyin-kulgi! Dömbira sadolari ostida ötovga qadam qöydim. Turli-tuman rangdor boğiçlar, naqşli qurlar, tizmalar, son-sanoqsiz popuklar taqilgan ötov içi qora chiroqning xira yoğdusida afsonaviy qasrga öxşardi. Ayni taassurot ongimda nelarnidir akslantirgandek, boşim aylanib oz-moz zamon va makon hissini yöqotgandek böldim. Bu holat kutilmagan sinoatlarni boşlab kelişini xayolimga ham keltirmagandim, albatta. Jöralarim qurşovida şodu masrur edim. Içkari ayollarga liq töla, yonlarida bolakaylar va qizaloqlar tizilişgan. Ammalarim boşimdan tanga va şirinliklar soçişdi. Şunda hammalari qiy-çuv bilan uymalaşib ularni terişga tuşdilar. Zavq-şavqlarining çeki yöq. Şu payt bösağada ötirgan alvastiga öxşaş qari momo beöxşov oğzini katta oçganiça, yakkam-dukkam söyloq tişlarini körsatib menga qarab göyo qari itday hura ketdi. Men hazarlanib orqaga tislangan edim, orqamdan itarişdi:

– Kiraver, qörqma, “it irillatar” irimini bajarişayapti, – deyişdi jöralarim.

Ular kampirga pul berişdi. U darhol irillaşni bas qilib ortga çekindi. Şunda uning paytavadek patak soçlari orasidanmi, ğorday oğzidanmi, jimitgina qora narsa uçib çiqdi-da, çanğoroq atrofida aylanib-aylanib çimildiq tomonga ötib közdan ğoyib böldi. Uning körşapalakliginiyam, kapalakliginiyam, nedir şarpaliginiyam bilolmadim. Meni yana olğa boşlaşdi, ammo kampirning jirkanç başarasi va öşa qora şarpa qoraçiğimda örnaşib qolgan, aʼzoyi badanimda nomaʼlum titroq sezardim. Çindan ham ğalati: heç narsadan tap tormaydigan böz bola bölsam-da, yuragimni allaqanday vahima egallagan.

– Qörqma, – deya jöralarim yana dalda berişdi – hali marosim tugagani yöq, dadil bölaver, kuyov töra!

Çimildiqqa yaqinlaşdik.Endi bizni yoş, şöx-şaddod juvonlar örtaga olişdi. “Ipak tikiş”, “Oyna körsatar”, “Soç siypatar”, “Qöl uşlatar” kabi bir talay udumlarni ado etişdi. Jöraboşi ularga pul va römolçalar ulaşib turdi. Ayollar, kam berayapsizlar, deya talaşib-tortişardi. Men bu irimlarning tugaşini sabrsizlik bilan kutardim. Oradan göyo ming yillar ötganday edi…

Nihoyat qiy-çuv tindi, ötovni tark etişdi. Çimildiqda ötiribman, röparamda oq çimmatga burkangan kelin… Biroq ötovda bizdan bölak yana kimdir bordek. Neçundir yuragim şuvillab ketdi: öşa kampir bölmasin tağin, degan xavotirli öy keçdi xayolimdan. Nazarimda qora şarpasi meni taʼqib etişdan bir zum ham töxtamasdi. Ayni damda özimni qölga olişim lozimligini his etardim, sabr-kosam tölgan edi: kelinning yuzidagi çimmatni olib uloqtirdim. Dimoğimga gupillab ötkir muşki anbar hidi urildi. Qora çiroq şuʼlasi xira bölişiga qaramay “Parim”ning közni qamaştirgudek jamolini kördim. Ilgari ohuday toşdan-toşga sakrab yurgan şöx qizçaligida ham nihoyatda gözal edi. Endi! Ruxsorida barq urgan chiroyni taʼriflaşga söz ham, xayol ham ojiz. Porlagan közlarida inson ongi, tasavvuri qamray olmaydigan husn-malohat, intizorlik va şodlik, abadiy işq va baxtiyorlik zohir. Men uning oq bilagiga momomdan qolgan kumuş bilaguzukni taqdim. U ohista oğuşimga kirdi. Böynimdan quçib, yuzimdan söngsiz soğinç va muhabbat bilan öpdiki, azoyi badanim jimirlab ketdi. Balki menga şunday tuyulgandiru, erkalaşlari, mehr va ardoği butkul şahvoniylikdan holi, göyo qaçonlardir, qaylardadir oşiq-maʼşuq bölganmizu uzoq ayriliqdan yurak-bağrimiz xun bölib ming yillardan keyin yana topişganmiz. Közlaridan şaşqator yoş quyilardi. Men bahor yomğiri yuvgan lola yangliğ tozargan yuzidan bösa olardim. Ikkimiz ham ilohiy baxtdan sarxuş edik. Bora-bora yovvoyi, telbavor ehtiros bizni öz zabtiga oldi…

Oradan qança vaqt ötgani nomaʼlum, qayerdaligim ham… Bosinqirayotganimni, yonimdagi zil-zambil gavdani va xirillagan ovozni ilğadim. Dimoğim kuçli badböy hiddan yorilar darajada edi. Uyğonib ketdim: çimildiq uzra qora şarpa çarx urardi. Qörqib ketib, közimni katta oçdim va dahşatdan qiçqirib yubordim. Quçoğimda qoqşol qöllari bilan menga mahkam yopişgança alvasti yotardi. Ne köz bilan körayki, u öşa “it irillatar” irimini bajargan kampir edi! Umrimda bunaqa jirkanç başarani uçratmaganman. Yarim-yalanğoç badani şalviragan, patak soçlari qat-qat böyni va börtilgan taram-taram çakkasiga yoyilgan. Qölansa hid ğorday oğzidan, möyi oqargan qöltiğidan anqir edi. Mening qiçqiriğimdan uyğonib çağir közlarini hayrat-la oçdi-da: “Ha, sizga nima böldi, begim”, deya xirilladi. Aqli huşimni yiğib olgunimça qança muddat ötgani menga qoronğu. Nihoyat yurak yutib söradim: “Siz?! Ötovda edingizmi?” “Ha, bölmasa-çi”, dedi u menga qattiqroq yopişib. Men uning kosovday bilagini böynimdan olib taşlab öşqirdim: “Bu yerga nega kirdingiz?” U közlarini çaqçaytirgança menga daşnom berdi: “Nega baqirasiz, begim, sizga bir balo böldimi? Çimildiqqa kirmay qora yerga kirayinmi? Nikoh keçamiz-ku…”

“Kelin qani?”, deya gapini şart kesdim. Sabrim tugagan edi. U çinakam hayratlanib suradi: “Yana qanday kelin?!”

“Xoniya!” – deya qiçqirdim men.

“Ha menman, şu yerdaman. Közingizni oçib qarang, begim”, deya men tomon intildi. Oxiri, bu ahmoqona savol-javobdan foyda yöqligini anglab yetdim-da, alvastini nari itqitib örnimdan sakrab turdim, çimildiqni kötarib ötov içiga qaradim. Heç zoğ yöq. Taşqariga çiqib atrofga razm soldim. Jimjitlik. Xoniya heç qayerda yöq. Ötovga qaytib kirdim. Yarim kötarilgan çimildiq ortida isqirt kampir hamon yalpayib yotardi. Şu asnoda sarosar turaversam, aqldan ozişim mumkinligini fahmlab tezgina kiyimlarimni egnimga ildim-da taşqariga çiqib narigi ötovga yöl oldim. Ukalarim enamning atrofida tizilişib uxlaşardi. Otam mehmonlar bilan katta ötovda. Oldiniga jigargöşalarim yoniga çözilişni, tong otgaç ne sinoat yuz berganini aniqlaşni möljalladim. Nazarimda bu qandaydir hazil yoki anglaşilmovçilik, tez orada hammasi oydinlaşadi, degan öydan xotirjam edim. Şunda orqamdan past, mungli çorlaşga öxşaş ovoz kelganday tuyuldi. Ögirilib qaradim. Çimildiqli ötov ostonasida endigina toğ ayrisidan möralagan yarim oyning sönik yoğdusi içra oq libosli kelinçak turardi.

”Xoniyam!” – quvonib şivirladim men.

”Ha,“ – deganday zaifgina sas keldi.

Qaytipti-da! Yuragim dukurlagança u tomon çopdim. Lekin… Uç qadamça qolganda hafsalam pir bölib taqqa töxtadim. Ne köz bilan körayki, isqirt kampir söyloq tişlarini irjaytgança menga taʼnaomuz baqrayib turardi.

”Sizga nima böldi, begim? Qayoqqa ketdingiz, men qörqayapman,” dedi u gina aralaş noz bilan. Sözlari va beöxşov karaşmasi Xoniyamning abadiy ğoyib bölganiga işoradek yuragim orqamga tortib ketdi. Qora şarpa tinmay boşimda ğujğon öynardi. Aqlu huşimni yöqotgandayman, miyamda birgina öy: tong yorişgunça bu yerdan ketiş kerak, yöqsa aqldan ozişim heç gap emas, meni aslo şu jirkanç taʼviya bilan birga körişmasin! U bilan bu yerda bir zum ham qololmasligimni his etardim…

Çorak soatlardan söng tuman markaziga eltadigan toş yölda ketib borardim. Ortimga bir marta bölsin qayrilib qaramadim – oqarib kelayotgan tong ham qalbimga dalda berolmasdi. Qora ŞARPA toğlar uzra çarx urib meni tinmay taʼqib etardi… 

* * *

Öqişni bitirib iş faoliyatimni boşlaganimga ham ança böldi. Hayot bamisoli tegirmon çarxi, tinimsiz aylanaverardi, aylanaverardi. U elakdan ötkazmaydigan narsaning özi yöq. Hatto samoviy jismlar ham özgaradi, vaqt ularni tözdiradi, ranglarni öngdiradi, sadolarni sukunatga aylantiradi, borliqni yöqlikka mahkum etadi, yangi mavjudligu mohiyatlarni yaratadi. Men ham şu taxlit hayot tegirmonida tinmay çarx urardim – ulkan rejalar, orzularu kuraşlar, taşvişu quvonçlar bilan andarmon bölib. Zarradan zar izlab, zaminu samo qatlaridan möjizalar kaşf etiş şavqi bilan masrur edim. Hayotim bamisoli pörtana dengizni eslatardi. Göyo men zabt etolmaydigan çöqqining özi yöqdek. Ammo hamişa, hamma yerda öşa qora ŞARPA – azaliy hamrohim. U bir umr meni taʼqib etişdan töxtamaydi. Men esa hamon nurlarga yöğrilgan nomaʼlum olamim sari talpinib, çimildiqda yöqotgan “parim”ni – baxt quşimni izlab-izlab, soğinib-soğinib yaşayman…

Qaçonlardir boşimdan keçgan sirli voqeani dahşatli tuş yo şunçaki bölmagur sarguzaştdek xayolimdan çiqarib yuborgan edim. Biroq inson boşqa-yu, qismati boşqa, deganlari rost ekan. Öşa nikoh keçasidagi hodisot xotiramdan kötarilib mendan nari böldi-yu, ammo qoldirgan asorati yöqolmagan, taʼbir joiz bölsa, taqdiri azalimga aylangan edi. Men bir umr xotin zotidan irganadigan bölib qolgandim. Har safar ularda gözallik örniga irkitlikni, sevgi örniga nafratni körardim. Yigitlik çoğim, çimildiqqa ilk qadam qöyganimda yöliqqanim har ikki timsol: sohibjamol pari va jirkanç alvasti borliğimda mudom hoziru nozir. Men unutsam-da, ular meni unutmasdilar. Yölimda uçragan gözal jononlarga neça bor şaydo bölib uylanişga jazm qilsam-da, sönggi pallada köz öngimni qora şarpa zulmat kabi tösardi…

Oradan köp yillar ötdi. Bobotoqqa qaytib qadam bosmadim. Kindik qonim tökilgan ota makonimni, içgan buloqlarimni, birga öynagan jöralarimni, jigargöşalarimni tark etib ketdim. Ança ulğaydim şekilli, xayolot va oşuftaliklarim, olis bolalik xotiralarim ham endi mendan yiroqlaşdi. Ilk muhabbatim, Xoniya, töy oqşomi ötovda yuz bergan hodisa, çekkan iztiroblarimga qaytadan doxil bölişga menda xohiş ham, biror sababu alomat ham yöq edi. Kunlarning birida xizmat safari bilan Hisorning quyi tizmasi – Qöytanga borişimga töğri keldi. Işdan böş paytlarimda toğ manzaralarini tomoşa qilişni xuş körardim. Bolaligimdan bir rivoyat çala-çulpa esimda qolgan. Emişki, qaroqçilar bir çöponni tutib özlari makon qilgan ğorga keltirişipti. Qaroqçiboşi undan: “Qöytantovda neçta dara bor, – deb sörabdi. – Aytsang qöyib yuboraman, qöylaring ham özingga siylov. Aytolmasang boşing ketadi.” Çöpon ne deyarini bilolmay tavakkaliga: “360-ta” deb javob qilibdi. “Buni qanday isbotlaysan”, deganda: “Yuring men bilan, özingiz bilasiz-qöyasiz, qizil tulki aytadi”, debdi. Bu gapdan hayron qolgan qaroqçi: “Qani örmonga boşla, gaping yolğon bölsa öldim deyaver,” deb qiliçini qöliga olganiça uni haydab yölga tuşibdi. Örmonga borgaç çöpon özining va qaroqçining salla çoponini yeçib ikki ayri tönkaga yaxşilab kiydiribdi. “Bu nima qilganing” desa: “Boş ikkita körinsa tulki tilga kiradi. Siz tönka ortiga yaşirinib gaplarini eşitasiz“ debdi-da, tulkini buyoqqa jönatiş uçun toqqa yöl olibdi. Oradan bir oş pişirim vaqt ötgaç, qip-qizil tulki terisini yopingança emaklab kelibdi-da “pang-pang”lab qiçqira boşlabdi: “Qöytantovda körib edim 360 darani, heç körganim yöq edi ikki boşli baloni!” Qaroqçi ötakasi yorilib ura qoçibdi. Şu-şu buyoqlarga yaqin yölamabdi. Men neçundir könglimda öşa tilga kirgan tulkini uçratib qoladiganday qiziqsinib daralarni kezardim.

Bu yerda mahobatli zovlar ham, şarqiroq daryolar ham yöq, ammo qizil va kök tuproqli qirlar, quyuq çakalakzorlar bilan qurşalgan daralarning adoği yöq. Atrof kimsasiz, meni bokira tabiatning daxlsiz olami sehrlab qöygandi. Quyoş terak böyi kötarilgaç, zarrin nurga çömilgan borliq afsonaviy ranginlik kasb etgan. Şuʼlalar zaranglarning zangori yaproqlari-yu köm-kök uçqat gullarida akslanib şudringlardan kötarilgan yengil hovurni kamalakdek tovlantirardi.

Bir payt şuʼlalar va ranglar aro yastangan böm-böş daraning kungay betida bir-biriga mingaşgan peşayvonli uylar tuman pardasi ortidan ğira-şira köringandek tuyuldi. Közlarimni uqalab yana qaradim. Ha çindan ham ğaroyib! Darada ovul bor edi. Hovlilar adoğida pastak molxonalar, tomorqalar, ularda işlayotgan odamlar, ayvonda dömbira çalib ötirgan çollar, örmak töqiyotgan ayollar, urçuq yigirayotgan momolar, eşak mingan ötinçi bolalar, uloq-qözi boqib yurgan jamalak soçli qizaloqlar, soçi belida tölğongan, dömboqqina böy yetgan opalari… Ahyon-ahyonda qişloqning örtasidagi çang yöldan barzangi çavandozlar ot minib ötib qolişar, qizlar oppoq bilaklarini lömbillatib ularga qaraşardi. Yölovçilar: “Nimaga qaraysilar, odam körganlaring yöqma?” deya yolğondakam qamçin öqtalişardi. Qizlar nozlanib: “Boring-e, sizga qarayapmizma?” deya lab burişardi.

Bu ibtidoiy turmuş, osoyişu oroyişga boqib esim oğib qoldi. Negadir ismsiz hayajon, olis va qadrdon tuyğu iç-içimdan toshib kelardi. Yuragimni örtab yuborgan bu tuyğuni taʼriflaşga söz yöq. Men olis Bobotoğda tuğilib ösganman. Jonajon qişloğimni, yaqinlarimni soğinganim rost, ammo hozirgidek jonbaxş hislarni sira boşdan keçirmaganman. Körgan narsalarim aqlimni şoşirib, vujudimni larzaga soldi. Göyo bu zamin qaçonlardir yaşagan joylarim, odamlar esa mening qadrdonlarim. Yuragim uzilib-uzilib, uvişib-uvişib atrofga boqaman, hozir yonlariga çopib boramanu ular bilan diydorlaşaman. Enam keng köylagining uzun yengi bilan közlarini arta-arta kelib meni bağriga bosadi. Keyin otam, ukalarim, jajji singilçalarim, ammayu-xolalarim…

Ajabo! Çindan ham hammasi şu taxlit keçdi. Men qirdan enib ular bilan topişdim. Tödalaşib meni eski peşayvonli uyimizga olib borişdi. Singillarim soçpopuklarini pirillatib uyma-uy çopqillab “akam keldi!” deya hammadan suyunçi olişdi. Odamlar kelib men bilan quçoqlaşib körişdilar. Közlaridan sevinç yoşlari oqar edi. Şunda aqlga siğmas, qiziq bir holatning şohidi böldim: bu qişloq, odamlar, qarindoşlarim ikki tomçi suvdek öxşasalar-da, Bobotoğdagidan sal boşqaligini his etib turardim. Albatta, men tamoman özga makon va zamon, özga insonlar izdihomi içra hozir edim. Ayni çoğda menga ming karra yaqinroq, aslroq va azizroq! Boşqaça aytganda, aynan şular mening çin tuğişganlarimday edi. Göyo ular bilan qaçonlardir, Bobotoğdan oldin hayot keçirganmanu keyin tark etganman. Sevinçimni, hislarimni taʼriflaşga söz yöq. Ular ham çinakamiga quvonişar, meni yaxşi körişar, berilib hol-ahvol söraşar edi. Heç qanday notabiiylik, anglaşilmovçilik yoki xatolik sezilmasdi. Hovlida mol söyildi, qozon osildi. Yangalarim men yaxşi köradigan yupqa, ğilmindi, patirlardan pişirib berişdi. Ziyofat avjiga mindi. Umrimda bu qadar şod va masrur bölgan emasdim.

Ertasiga öynab ösgan joylarimni köriş uçun qirga yöl oldim. Balandlikda qulayroq örnaşib olgança atrofni zavq bilan tomoşa qildim: nomaʼlum hayot, ğaroyib tafsilotlaru manzaralardan iborat keçmişlarim xuddi kinotasmasiday köz oldimdan ötardi. Oçiği, buning nimaligini izohlay olmasdim. Nahotki hammasi Bobotoğda keçmayotgan bölsa?! Bu qandayin olam, qaçon va qaylarda zohir: yerdami, kökdami, ötmişdami, hozirmi, kelajakdami?!

Sayxonlikdagilar beixtiyor eʼtiborimni tortdi. Atrofi şox-şabba bilan qurşalgan hayatda guldözi qalpoq kiygan dumaloq yuzli, qisiq közli pakanaroq bola kartoşka çopiq qilardi. Ketmoni özidan katta bölsa ham puştaga çapdastlik bilan urardi. Yon tomondagi çakamuğzorda bir qizça uloq-qözi boqardi. Hali ön oltiga tölmagan bölsa-da juda gözal, şöx-beğubor, binafşa yaproğiga qöngan şabnamning özginasi. U atrofda çaman bölib oçilgan uyurtmaklarni terib quşboşi yasardi-da, qop-qora soçlariga taqardi, kulib-kulib bolaning yoniga borardi. Ikkisi beğam-bearmon öyinlariga andarmon bölardilar. Şodliklarining, zavq-şavqlarining çek-çegarasi yöq edi. Ulardan nariroqda esa bir böyçan yigit sayr qilib yurardi. U juda kelişgan, egnida qimmatbaho kiyim, böynida tilla zanjir, bilagida antiqa soat, oyoğida oq krossovka! Beğubor çehrasidan şijoat, tiyrak nigohlaridan orzumandlik yoğiladi. Yigit lolazorda kezarkan, nigohini soçlari şaloladek dömboq qizçadan uzolmas edi. Gohida kökalamga çözilib kitob öqir, qöl telefonidan musiqa tinglar, gohida tögarak oynaçasiga tikilib soçlarini tarardi. Keyin hammasidan bezor bölgandek homuza tortardi-da muşaklarini şişirib maşq bajarişga kirişardi. Qizça bilan bola esa unga sira parvo qilişmas, öz öyinlariga berilib dunyoni unutişgan edi.

Bu manzara meni yanada sehrlar olamiga ğarq etgandek, ular yoniga yugurib borgim, armonsiz öynagim, qaçonlardir boşimdan keçgan zavq-şavqlarga tölgim kelardi. Nazarimda, men ham ularga evrilgandayman. Göyo bular qişloq bolalari emas, menman!

* * *

Qança xayol surganimni bilmayman. Bir payt tiniq osmonda osuda suzib yurgan oq bulutlarga adoqdan qora bulutlar hamla qilgaç, birdan çaqmoq çaqdi va momaqaldiroq gumburladi. Yomğir şarros quyib yubordi. Men panalaş uçun yon tomondagi kamarga şoşildim. Uning içi men öylagançalik yuza va yoruğ emas ekan. Bamisli toşdan yasalgan ulkan ötov, deysiz. Oğzi bösağa yangliğ kun çiqarga oçilgan, girdi keragadek gir aylana, usti ham uvuqlar qadalgan çanğoroqqa öxşaydi. Men törroqqa ötdim, çunki taşqari vahimali ğurumotga aylangan, tinimsiz çaqayotgan çaqmoq qora bulutlarni yalt-yult tilimlardi. Göyo ertaklarda tasvirlangan yer osti qasrida ötirgandayman… Kamarga bir talay uloq-qözi tapir-tupir yopirilib kirib yondagi burçakka töda böldi. Hayal ötmay ularning egasi – haligi qizça oq kaştali nimçasini boşiga soyabon qilgança çopib kirdi. Yuzini aniqroq körolganim yöq, nozikkina qomatidan, soçiga taqilgan jamalagidan tanidim. Qariyb u bilan izma-iz, yigit bilan bola ham kelib kamardan joy olişdi. Momoqaldiroq tağin kuçliroq gumburladi…

Nazarimda, huşimni yöqotgandayman, bir lahza köz oldim qoronğulaşib yana yorişguniça oradan ming yillar ötgandek tuyuldi. Ğor içi unçalik qoronğu bölmasa-da, közlarim faqatgina qizçani ilğardi, öspirin bilan bola çiqib ketişganmi,körinmasdi. Ajabo! Qiz ham endi tamomila boşqaça: ança yoşamol, husndorgina juvonga öxşaydi, lekin hamon qizlardek nozik-nihol, harakatlari yengil va nafosatli. Undan muşk-anbar aralaş qandaydir taniş hid taralar edi. Şunda…Allaqaydan paydo bölgan körşapalakka öxşaş qora şarpa tepamizda çarx ura ketdi. Navbatdagi yaşin çaqnab ğor içini bir lahza yoritganda juvonning yuzini aniq-tiniq körib, hayratdan qiçqirib yuborayozdim. Yo alhazar! Bu – öşa alvasti kampir edi! Nikoh keçamda “parim”dan judo etib hayotimni ağdar-töntar qilgan taʼviya! Nahotki hammasi qaytadan takrorlansa! Ajablanarlisi şuki, endi u qari ham, jirkanç ham, xunuk ham emas, aksinça qora zulflari tol-tol eşilgan, oq yuzli nozanin. Çehrasi biroz sölğin, ammo tengsiz husn-malohat izlari yaqqol sezilardi…

U bir söz demay, quvonçdan porlagan közlarini mendan uzmas edi. Men esa ayni mavridi kelgani uçun undan öşa tundagi qiliği boisini, Xoniyani qayerga yaşirganini söraşni istardim. Biroq endi menda unga nisbatan nafrat emas, nedir ğamgusorlik tuyğusi qaror topgan, göyo yana sehru jodusi bilan aqlu huşimni olib qöyganday, nafasimni çiqara olmasdim. Oxiri özi söz qotdi:

– Meni taniyapsizmi?

– Yö-ö… Ha, sal-pal. Siz öşa…

– Yöq, yana adaşdingiz. Men Xoniyaman.

– …

– Işonmasangiz, mana köring. – deya u bilagidagi taqinçoqni körsatdi.

 Men uni darhol tanidim: ilon tasviri tuşirilgan kumuş bilaguzuk! Qaçonlar, kim tomonidan işlangani nomaʼlum. Uni menga hayotligida momom bergan: “Nikoh keçasi yoringning bilagiga taqasan”, deb. Men uning vasiyatini bajargan edim. Endi esa… Bilaguzuk “alvasti”ning qölida! Balki u çindanam…Hayratdan tilim kalimaga kelmasdi. Nahotki, men bir umr yöqotgan, izlab-izlab orzulagan xilqat röparamda bölsa! Ha, u Xoniya edi.

– Sen? Parivaşim!

– Oradan yillar ötdi, unutgandirsiz… Men esa unutmadim. Bir lahza ham sizsiz ötgan kunim yöq.

– Axir sen… Öşa tunda men seni yöqotib qöydim. Çimildiqda boşqa birov…Sen esa ğoyib bölding.

– Men heç qayoqqa ketganim yöq, yoningizda edim. Tuyqusdan sizga bir balo urdi. Meni tark etdingiz… Bir umrga!

– Haligi qörqinçli kampir?! Çimildiqdagi…

– Bilaman, hammasi öşa quşnoçning işi.U töyi qaytgan yigitning xolasi edi. U sizni sehr-jodu qilgan. Közingizni şamğalat tutdi. Quşnoçlar azaldan şu taxlit jodulaş sirini bilişadi. Öşa tunda meni öz qiyofasida sizga körsatdi. Maqsadi – sizni mendan bezdiriş edi, niyatiga yetdi. Siz joduni yengişga kuç topolmadingiz. Şu bois, baxtingizdan judo böldingiz.

– “ŞAMĞALAT” degani nima?

– Ola-qoronğuda közning tutilişi. Tumonat yiğilganda, kuçli hayajon çoği jodu kişining butun borliğini egallaydi.

– Ha, demak şamğalat! Bu joduni oçsa böladimi?

– Ha, faqat öşa kampirning özi oçadi. U esa allaqaçon narigi dunyoda!

– Sen unga hozir ham öxşaysan . ..

– Ha. Sizga şunday körinyapti, çunki hamon jodu taʼsiridasiz. Men Xoniyangizman.

– Şu damgaça… Boşqa er qilmadingmi?

– Yöq. Bir kun qaytib kelişingizni bilardim .

– Anavi yigit bilan bola…

– Ularni tanimadingizmi? Ikkalasi ham özingiz-ku! 

– Uyurtmakzordagi qizça? Bu yerga kirgan…

– Menman! Xoniya! Mana oling. – U uyurtmakli quşboşisini menga uzatdi. Hayratdan dong qotib qoldim: bahor çoği Bobotoğ daştlariga çeçaklar yoyilganda armonsiz öynab yurgan kezlarimizda tergan uyurtmaklaridan xuddi şunday çiroyli quşboşi tizib menga berardi. Men çeçaklardan gulçambar yasab boşiga taqardim.

– Nahotki, sensan?! Xoniya!

U bağrimga xuddi osmonda çaqnagan yaşin şuʼlasiday uçib kirdi-da böynimdan quçib mislsiz soğinç va ehtiros-la öpa ketdi, közlaridan oqayotgan qaynoq yoşlari yuzimni kuydirardi. Ğorni muşk-anbar hidi tutib ketdi. Taʼriflab bölmas, intihosiz, mangu visoldan sarmast edim. Qaysi dam, qay manzilda, samodami, yerdami ekanimiz nomaʼlum…

Şu asnoda qança vaqt ötganini bilolmadim. Balki bir neça lahza, balki ming yillar…Kuçli momoqaldiroq gumbirlaşidan özimga keldim. Közlarim yarq oçilib ketdi. Kamar içi böm-böş edi! Hamrohlarim allaqaçon çiqib ketişipti, qözilar ham. Kamarni tark etdim. Yomğir tingan, atrof çaroğon, yon bağirlar oftobning zarrin yoğdulariga çömilib ming alvonda tovlanardi. Momoqaldiroq esa toğning naryoğida gumbirlab, bu yerga aks-sadolarigina kelardi, xolos. Darani puştirang tuman pardasi qoplagan, ortida qandaydir şaffof manzil elas-elas közga çalinardi… 

* * *

Tongga yaqin kon qidiruvçi hikoyasini tugatdi. Tuni bilan mijja qoqmay uning ğaroyib sarguzaştlarini tingladim, biroq ming afsuski, davomini bila olmadim.Töğriroği, nihoyasiga kelganda meni qattiq uyqu bosdi…

U sahar turib işiga ketgan ekan. Men ham şu kuni şoşilinç şaharga qaytişimga tuğri keldi. Yana körişmadik. Oradan juda köp yillar ötdi. Balki u hamon hayotdir, Bobotoqqa qaytib uzoq ayriliqdan keyin Xoniyasini uçratgandir, yaqinlari bilan diydor körişgandir. Yana… Qöytanda körganlari! Oçiği, meni bu insonning boşidan aslida ne siru-sinoatlar keçgani, bularning barisi borliqning qay zamon va makonida, qay yösinlariga köra sodir bölgani köproq qiziqtirardi. Neçundir ularni uydirma, “şamğalat” yoki xayoliy narsalar deyişga işonçim komil emasdi. Balki ğoyib olamlar çindan-da mavjuddir, sirli voqeliklar bizning anglaş doiramizdan taşqarida keçib, bizdagidan-da realroq bölsa-çi, degan öy xayolimda tinmay aylanardi. Bundan taşqari muhandisning hikoyasidagi ğayri-tabiiy hodisotlar içra uning özi, ajib sevgi qissasi yanada sirliroq va ğaroyibroq edi…

Hamid ELXON (Mallayev) 1953-yilda Qaşqadaryo viloyatining Dehqonobod tumanida tuğilgan. Oliy maʼlumotli. “Zuryod”, “Şaffof odam” kabi kitoblar muallifi. Özbekiston Yozuvçilar uyuşmasi aʼzosi.

 

“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822

Obuna haqida

Izohlar

Hozirça izoh yöq. Birinçi bölib fikringizni yozing.

Siz nima deysiz?

Izoh tahririyat körib çiqqaç, eʼlon qilinadi.

Şu ruknda köp öqilganlar

Barçasi (375)