24 daqiqada öqiladi

351 marta körilgan

Bedor ruh

Zulfiya Qurolboy

(Hikoya)

“Zolujo aydi:

“Ey Jabroil, Izi azza va jalla Yunusni özga zindonga solur bölsa manda-öq tursun.

Man anga sandin bağirsoqman”

“Qisasi Rabğuziy”dan

Tongda dengiz sokin böladi.

Faqat uning siynasi qaʼrida ojiz bir şovullaş elas-elas eşitilar, göyo uyqusida alağ-çalağ tuş körib bezovtalanayotgandek, suv yuzi bexosdan titrab-titrab ketardi. Kirib kelayotgan tongning bözargan va tumanli jilosi miltillaşi bilan tunda, osmon çiroqlarining qizğiş şuʼlasida musallas rangiga ğarq bölgan dengiz yuzi asta-sekin özgara boşlaydi, goh oç yaşil, binafşa, goh zumrad rangda tovlanadi; baliqçi quşlar jimgina çarx uradi, oppoq tölqinlar şovqinsiz kelib qirğoq quçoğiga otiladi va yana şu zahoti dengizga qaytadi.

Özining naqşin ustunlar qad kötargan ayvonlari bölgan son-sanoqsiz uylari, yonma-yon joylaşgan qator-qator dökonlar-u qovoqxonalari, qubbalari yaltiroq gumbazli ibodatxonalari, tijorat kemalari heç arimaydigan bandargohlari, ayollardek körkam va mağrur, tillarang bargli daraxtlari bilan dengizga yorib kirgan dabdabali va serviqor körfaz ham odatda tong çoğida sokin böladi, hayajonga töla yuragi qotib qolganday, tiq etgan tovuş eşitilmaydi; göyo tungi ehtiroslar quyuni tinganidan yengil tortgan tabiat hordiq çiqarayotgandek, borliqda sukunat hukm suradi. Baland va keng qilib qurilgan, hafsala bilan turfa ranglarga böyalgan uylarning devorlarida, noz-karaşmali ayollarning şoyi liboslarida, yoqut közli marjonlariyu tilla taqinçoqlarida özini köz-köz qilgan çiroqlarning olovrang şuʼlasi ham endi körinmaydi.

Dengiz ortidan tong şafaği möralab, qu­yoşning ilk nurlari suv yuzini tila boşlagan mahal safardan qaytgan kemalar gudogi mudrab yotgan körfazni mast uyqudan uyğotadi. Eng avval qirğoqdagi omborxonalarda yotib yuruvçi hammollar uyquli, qizargan közlarini işqala­gança bandargoh oğziga sekin kirib kelayotgan kemalar sari yugurişadi. Keyin olibsotarlarning ötkir ovozlari yangraydi. Novvoyxonalar tepasida tutun örlaydi. Dengiz şamoli kuydirilgan zaytun yoği hidini olislarga olib ketadi. Bozorlarning son-sanoqsiz rastalari odamlarga töladi. Yuk ortilgan aravalar qöşilgan otlarning şiddatli tuyoqlari ostida yer titraydi.

Nozik qölçalarida çiroyli tuflilarini likillatgança oftobning ilk nurida erib ketayotganday mayin şitirlayotgan qumda ğovur-ğuvur qilib çiğanoq terib yurgan ayollar paydo bölişi hamon bandargohda işni tugatib, qöli pul körgan hammollar mamnunlik bilan kaftlarini bir-biriga urib qöyib, asalarilarday ğuvillagança qirğoq tomonga otilişadi…

Peşinga borib körfaz ahlining haşamatga öç tabiatlari ifodasi bölmiş – poydevori baland binolari, tundan tonggaça mast-alast kişilar arimaydigan qovoqxonalarning derazalari va sohilning noz-u işvaga usta jononlaridek solla­nib, suvdagi aksiga mahliyo bölgan daraxt­lar dengiz yuzida xuddi közguda aks etgandek tovlanib, lipillay boşlaydi, göyo barçasi bir lahzada izsiz yöq bölib ketadigandek…

Keç tuşib, qirğoqqa boğlangan qayiqlar tepasini moyga şimdirilgan olov-tayoqlar yorita boşlagan bir vaqtda ulkan baliq kökrak qanotlarini keng yoyib, ulkan quyruği bilan zim-ziyo qoronğilikni tilimlagança sohilga yaqin suzib keladi. U olam hali murğak pallada, dunyo faqat suv va jonzotlardan iborat bölgan zamonlardan buyon şu dengizni makon tutgan; uzoq yaşaganidan hatto neça yoşdaligini ham eslay olmas; mudom umrlarini harbu zarblarda ötkazadigan, nuqul uruş va hiylagarliklar öylab to­padigan, haşamatga öç odamlar paydo bölgaç tez-tez qirğoqqa yaqin kelib, suv ostida qimir etmay turgança otlar dupuri, suvoriylar hayqiriği, qiliçlar jarangidan tor­tib, aravalar­ning toş yölga urilib ğiçirlagan tovuşlari va bilyard­xonalardagi qah-qahalar-u, göşt çopilayotgan tönkalarning gursillaşlarini, doşqozonlar tagiga qalangan ötinlarning çirsilla­şi-yu tovuqlarning qoqoğlaşlarigaça eşitardi.

Unga odamlar hayoti sirli va qiziqarli tuyulardi.

Ulkan baliq şu qadar ehtiyotkor ediki, mavjud böla turib, nomavjuddek yaşardi.

Qirğoqda yaşovçilar qançalik aqlli, boy-badavlat, özlariga baland-baland qalʼalar qurib olgan, ziynatlagan, ustaxonalar qurgan, himoya aslahalari yasagan, heç kimni nazar-pisand qilmaydigan, özlariga haddan ziyod işonadigan kişilar bölmasin, şu vaqtgaça uning mavjudligini payqaşmagandi. Goh-gohida ulkan baliqning qiziquvçanligi, tabiatan sarguzaşttalabligi ustun kelib, odamlarga bilinmoqni, oşkor bölmoqni istab qolardi, lekin eşkaklarning şaloplaşi, baliqçilarning yovvoyi qiçqiriqlari quloqlari ostida jaranglaşi bilan oşkor böliş yaxşilikka olib kelmasligini eslab, bu istakni ortga surardi har safar…

* * *

Bu vaqtda körfaz ahli odatdagidek, dengiz böyidagi qovoqxonaga jam bölişgandi. Ular tillarang naqş bilan bezalgan gumbazsimon şifti musiqa sadolaridan titrayotgan keng va yoruğ xonada, tökin-soçin stollar atrofida ötirgança maişat qilişar, öynab-kulişar, kunduzi qöqqisdan osmonda paydo bölgan oy kabi kutilmaganda kirib kelgan baland böyli, kelişgan, yuzidan nur yoğilayotgan muhtaram Zot tomonga qaramasdilar ham.

Eşik oldidagi stolda ötirgan bir neça kişigina ensalari qotib, ijirğanib kulimsiragança qarşilarida turgan Muhtaram zotning sözlarini tinglardilar:

– Ey qavmim, men sizlarga faqat yaxşilik tilayman. Agar bu zalolat, gumrohlikda davom etsangiz, Uğon tengri sizlarga şunday bir azob, balo-musibat yuboradiki, aniq halok bölursizlar!

Şunda odamlar orasidan past böyli, jikkak bir kişi çayqalgança örnidan turib xirillagan ovozda dedi:

– Bas qilmaysanmi, ey, özini payğambar deb atayotgan zot. Axir, körmayapsanmi, biz kun böyi eşakday işlab, endi dam olişga kelganmiz…

Jikkak kişi yonidagi yarim yalanğoç ayolni yetaklagança nari ketarkan, ayol işva bilan jilmayib, Unga likopçada bir bölak göşt tutdi.

Muborak zotning oğriqli nigohlari na ayolga, na göşt bölagiga parvo qildi, deraza oşa dengizga talpindi.

– Xudodan qörqing…

– Nima, seningça, ota-bobolarimiz siğinib kelgan xudolar heç kim emasmi? – deya eʼtiroz bildirdi ötirganlardan biri ingiçka böynini çözib. – Sen aytayotgan özi yöq Xudoga işonib, biz uçun muqaddas bölgan maʼbudlarimizdan harom narsadan irgangandek yuz ögirişimiz kerakmi?!

– Sizday şahvatparast, johil va gunoh­korlarning gaplariga quloq soladigan xudolar qanaqa xudolar ekan?! – kinoya qildi Muhtaram zot.

Olomon Muhtaram zotni gapini davom ettirgani qöymadi.

– Yakkayu yagona Parvardigoringga borib ayt, agar biz gunohkor bölsak, öşa sen aytib, qörqitayotgan azobini yubora qolsin! – deya qiçqi­rişdi ular.

Likopçada göşt tutgan ayol kutilmaganda yonidagi jikkak kişini kökragidan itarib yubordi-di, xona örtasida töntarilgan boçka ustiga sakrab çiqdi va moda silovsinday eşilib-buralib raqs tuşa boşladi. Kimdir “Balandroq!” deb qiçqirdi. Jazavali musiqadan qovoqxona şifti larzaga tuşdi. Erkaklar vahşiyona qiçqirgança ayolni olqişlaşardi. Ayol noz-u işva bilan xirom aylarkan, joduli közlarini Muhtaram zotdan uzmasdi.

Muhtaram Zot beozorlik bilan quturgan olomonga bir zum qarab turdi, söng qahvaxonadan otilib çiqdi. Zero, çak-çak zahar tomib turgan haşamat va gözallikdan uning köngli ayniyotgandi

Hovlida doğ bosgan yuzi göştdor, çaqçaygan közlari qonga tölganday qip-qizil, böyni qat-qat yoğ orasidan zörğa körinib turgan qahvaxona xöjayini keksa Lahabiyga duç keldi.

– Hey, Mano öğli, otang durust odam edi, lekin sen telva desam, telvaga öxşamayursan, ammo ğirt telvaning işini qilyapsan, bunaqada meni xonavayron qilasan-ku! – dedi Lahabiy xuddi bir yeri oğriyotgandek oğzini qiyşaytirib, norozi ohangda.

Qahvaxonaning orqa hovlisida beliga isqirt peşboğ boğlagan, qölida tiği yaltiragan piçoq tutib, kallasini oliş uçun semizgina xörozning ketidan quvib yurgan bukri xizmatçi axiyri xörozni tutolmasligiga közi yetib, jahl bilan piçoğini qiniga soldi va ularning oldiga kelib, harislik bilan iljaygança Muhtaram Zotning atrofida aylana boşladi.

Muhtaram Zot qontalaşgan közlarini qi­sib, mazaxomuz qarab turgan “bir qop göşt”ga nimadir demoqçi böldi, lekin fikridan qaytib yölida davom etdi.

– Agar Uğon tengri payğambar yuborişni xohlaganida, osmondan fariştalarni tuşirgan bölardi, şunga aqling yetmadimi, telva?! – deya qiçqirdi keksa Lahabiy meşday qornini selkillatib, pixillab kularkan.

Bukri xizmatçi “Hozir uni boplayman,” degandek yaltoqlangança qahvaxona xöjayniga közini qisib qöydi va Muhtaram zotning ortidan yugurdi.

– Agar Sen haqiqatan ham Xudoning elçisi bölsang, Unga ayt, mening bukrimni töğrilab bersin! – dedi u tirjaygança Muhtaram zotning yölini tösib, sap-sariq közlari yiltiragança.

Muhtaram Zot bukriga boqdi, uning nigohlarida qismat öz muhrini bosgan jafokaşning azobi emas, balki bölğusi baxtsizliklar va falokatlar qayğusidan başorat bor edi.

– Noşukr bölma, Horon.

Bukrining jazavasi qözidi, u barça omadsiz odamlar kabi alamzada edi:

– Nimaga şukr qilişim kerak?! Ayt-çi, nimaga? Meni va xotinimni bukri qilib yaratgani uçunmi?!

Haqiqatan ham bukrining nafaqat özi, balki xotini ham bukri edi. Ammo ularning ön ikki yaşar öğli soğlom va heç bir kamçiliksiz tuğilgandi.

– Ibodat qil, deyişdan boşqa gap aytmayman senga, – dedi Muhtaram Zot va yölida davom etdi.

Bukri uning ortidan quloqni teşib, kar qilguday uzun huştak çalib, qiçqira boşladi:

– Topgan bahonasini qaranglar! Men undan nima söradimu u menga nima dedi!..

Polizda turgan qöriqçidek, ötirganlarning köziga balo-qazo bölib köringan Zotning qah­vaxonani tark etişi olomonga qöl keldi, ular endi juft-juft bölib raqsga tuşa boşladilar. Avvaliga ayol va erkak, keyin erkak bilan erkak…

Ular qalblarini junbuşga keltirgan yovvoyi ehtiroslarini köproq, köproq va yanada köproq sarflaşga şoşardilar.

Muhtaram Zot qirğoq böyiga keldi. Bu vaqtda yerdagi ehtiroslar qaynovini jimgina yoritgan homilador oy barkaşday bölib dengiz ustida osilib turardi.

– Toğda, qöyçivonlar orasida yurgan bir banda edim, – sözlandi u öziça, yuzida öyçan tabassum jilva qilardi, göyo özining gaplaridan özi kulayotgandek. – Munda keltirişdi. Yala­voçliğ qilarmuşmen. Keksa Lahabiy unçalik aqlli odam bölmasa ham, şu gal töğri aytadir, biror marta yumşoq örinda yotmagan, biror marta yaxşi tön kiymagan va biror marta töyib arpa noni yemagan odam yalavoç emiş… Qav­mingni töğri yölğa boşlağil, çunki ular heç narsani bilmaydilar, deyildi. Ular heç narsani bilmaydilarmi?! Ular-a?! Uy qurişni, ziynatlaşni bilgan odamlar-a! Ular juda yaxşi biladilar. Faqat özlari istaganday yaşaşni istaydilar. Nafslarini tiyişni istamaydilar. Qandayligidan qatʼi nazar, orzularidan voz keçişni istamaydilar. Şularni epga solib böladimi?..

Ufq ortidan köpçigan qornida ötli iplar çaqnagan qop-qora, qahrvor bulutlar tödasi kötarilib, irillayotgan arslonlar kabi guldiragança asta-sekin quti öçgan dengiz tomon yöl oldi. Göyo sirli iloha ulkan qanotlarini keng yoygança porlab turgan yulduzlarni bir-bir öçirayotgandek, osmon bağrini zulmat qoplay boşladi.

Muhtaram Zot kökka umidvor tikildi. “Uğon Tengri ularğa balo yiborğaymen teb vaʼda qil­miş erdi…”

Bulutlar tödasi irrilayotgan arslonlar kabi guldiragança Uning tepasidan ötib ketdi.

Muhtaram Zot endi kökka taʼna bilan tikildi…

* * *

Ammo yarim tunda dengiz jazavaga tuşgan ulkan nahang misol körfazga bostirib keldi. Kuçli töfon şaharni qamradi va şu damning özida uylarni, daraxtlarni, odamlarni öz komiga tortib, çirpirak qila boşladi. Köz oçib yumgunça töfon hamma narsani vayron qildi. Körfazni çang-tözon, qoronğulik bosdi. Şörtaʼm, muzday havodan odamlar nafas ololmay yerga yiqilar, yiqilgan qaytib örnidan turmas, muzga yopişganday qotib qolardi.

Şamol esa lahza sayin kuçayib, boşvoqsiz daydiga öxşab, körfazdagi bor narsani yakson qilar, kökka uçirardi.

Dovdiragan, rang-quti öçgan odamlar özlarini ibodatxonaga urişdi. Bu yerda ularning özlari uçun holvadan yasab olgan butlari turardi.

Olomon holva but qarşisida tiz çökdi. Ular şu yerda, holva but qarşisidagina jon saqlab qolişlariga işonişardi.

Körfazda, qirğoq böyida faqat birgina inson qolgandi…

* * *

Kuçli töfon ikki kun davom etdi.

Uçinçi kun tongida şamol öz makoniga, dengizga qaytdi.

Odamlar birin-sirin ibodatxonadan çiqa boşladilar. Muhtaram zot öz qavmdoşlarini endi imonga kelişlaridan umidvor edi. Ammo pişqirayotgan olomon oç edi. Ular baqir-çaqir qilgança töfon qirğoqqa uloqtirgan baliq va qisqiçqabaqalarni teriş bilan band edilar.

– Ey qavmim, – deya murojaat qildi muhtaram zot ularga. – Allohga imon keltiring. Undan boşqa iloh yöqligiga işoning! Uning balosini kördingizmi?!

Oç-nahor olaomonga bu gap yoqmadi, ular ğazablanib ketişdi:

– Allohning yuborgan azobi şumi?! Bu bilan bizni qörqitolmaysan! Agar buzilgan imoratla­rimizni aytayotgan bölsang, xotirjam böl, bundan yaxşiroqlarini qurib olişga qurbimiz yetadi. Faqat avval qornimizni töydirib olaylik!

Muborak zotning yuzi oğriqdan burişdi. Odamlardan yuz ögirib, dengizga yuzlandi.

– Meni zolimlardan qutqarğil, – iç-içidan nola qildi u: – Ularning yomonligini daf qilişda ojizmen… Ular faqat gumonga ergaşurlar. Gumon esa Haqiqatning örnini bosolmaydi-ku!

Şu vaqt har tomondan boşiga namxuş qum soçildi.

Muhtaram Zot seskanib, ortiga ögirildi.

Uç-tört qadam narida Bukri boşçiligida qöllariga toş-kesak uşlagan darğazab odamlar turişardi:

– Ilohingga ayt, uning mutloqo keragi yöq bizga!.. Özing ham daf böl! Yana işimizga ara­laşadigan bölsang, tuğilganingga puşaymon bölasan!

Muhtaram Zot yolvordi:

– Jim bölsangiz-çi! Men Uğon tengri könglimga solganini aytib olay…

Olomon uning iltijosiga quloq tutmadi. Qöllaridagi toş-kesaklarni uning ustiga yoğdi­rişdi.

* * *

Yozning jazirama kunlaridan birida tuyqusdan osmonni zulmat qopladi. Samodan olov yoğilganday suv yuzini çaqmoqlar tila boşladi. Sevimli maşğuloti – tijoratçi sayyoh kemalar bilan quvlaşib yurgan Baliq körfazdan kelayotgan noğoralarning ovozi va kuçli şovqin-su­ronni eşitib qoldi. Bu ovozlar ham avvalgila­ridek, xuddi böronda qolgan oçofat quşlarning ovoziday ötkir va qörqinçli edi.

Baliq qirğoq tomon intildi.

– Qornimiz töq, ustimiz but, uylarimiz koşona bölsa, bizga Xudoning nima keragi bor?! Biz xudosiz ham öz yölimizni topib olamiz! – bu bozorda töplangan odamlarning ovozi edi.

Baliq quvonçdan entikdi. Mana hozir… öşa, odamlarga yaxşilik istovçi, ularni töğri yölga boşlab, balolardan asraguvçi Muhtaram Zot ğazabga tölgan odamlarga qarab:

– Ey qavmim, men sizlarga faqat yaxşilik tilayman!.. – deydi.

Baliq taniş va qadrdon ovozni eşitiş ilinjida butun vujudi bilan qirğoqqa quloq tutdi.

Darhaqiqat, ana u!

– Sizlarga ne böldi? Sizlar Alloh balosi neligin bilmayapsizlar! Quloqlaringiz kar emas, ammo özingizni kardek tutyapsiz! Közlaringiz kör emas…

Havoda toşlarning vizillib uçgan tovuşi eşitildi.

Muhtaram zotning ham toqati toq bölgandi. U keng yağrinli, baquvvat kişi edi, lekin kiftida oğir yuk bordek va bu yuk uni ezib, parçalab taşlagandek, nihoyatda dili xufton edi.

– E, menga desa yer yutmaydimi ularni! – Uning qahri qözigan, hamma narsani çilparçin qilib taşlagisi kelardi. – Buzuqlik va fahş botqoğiga botgan bu zaminni dengiz yutib yuborsaydi, undan bir dona toş ham qolmasaydi!

Zulmat quyuqlaşib, köpirib-toşgan bağrida çaqmoqlarni ortmoqlagan bulutlarning paq etib qorni yorildi: şarros jala quyib yubordi.

Yomğir şu qadar kuçli quydiki, suv yuzida “çuçvara qaynadi”, tölqinlar mavji dengiz bağriga siğmay, kökka otildi…

* * *

Nihoyat, kamalak paydo böldi.

Çiroyi oçilgan osmon yana avvalgi beğubor qiyofasiga qaytdi. Baliqning qalbini qamragan ökinçli ğussa tarqaganday böldi. Umidlandi, mana, endi hammasi öz örniga tuşadi.

Lekin negadir hamma yoq suv quyganday jim-jit edi. Göyo dengiz poyiga yastangan körfaz özining baland-baland uylari, tillarang yaproqli daraxtlari bilan olis-olislarga ketib qolganday.

Bir mahal qirğoqdan zardali ovoz eşitildi.

– Tangrim, yorliğing qirq kun edi. Undadim, biragu ham imonga kelmadi. Ular menga muhtoj emas… Ular bir siçqon misol. Kavaklari joylaşgan binoni kim qurgan, qança yaşaydi, işlari yöq. Faqat yaxşi yaşaşni, inlarini yovvoyi jonivorlardan himoya qilişnigina biladilar, xolos.

Ufq tomonda ulkan kema tutun çuvatib suzib kela boşladi.

Muhtaram Zot barça azoblardan qutilişning birdan bir çorasi topilgandek, yengil tortib, bir zum öşa tomonga tikilib turdi, söng bariga qöl siltab, kema tomonga tez-tez yurib ketdi. Uning yuragida böron vaqtidagi tölqinlardek şiddatli alam va ğazab mavj urardi:

– Itoatsiz kimsalar! Gaplarim ularga oğir botgan bölsa, bas, butlari bilan bilganlarini qilave­rişsin! Özlari aql yurgizmagan odamlarga tuşuntirib bölarmidi?! Uğon tengrining vaʼdasi ham qirq kun edi. Bugun qirqinçi kun. Muhlat bitdi! – uning sönggi sözlari keskin taʼnayu alamga töla edi.

Muhtaram zot kemaga çiqdi.

* * *

Afsus… Buyuklarning körgan kuni qursin, har qadamda xorlik…

Dengizda notinçlik, ola-tasir töpolon qöpdi.

Kemaning çökişi aniq bölib qoldi.

“Gunohkorni suvga uloqtirmagunimizça, bizga tinçlik bölmaydi,” deyişdi kemadagilar va özaro maslahatlaşib, qurʼa taşlaşga, qurʼa kimning nomiga çiqsa, öşa kişini suvga otib, özlarini qutqarib qolişga kelişib olişdi.

Yo tangrim!..

Birinçi qurʼa ham, ikkinçi va hatto uçinçisi ham muhtaram zotga çiqdi, çiqaverdi…

* * *

Dengiz tinçlandi.

Kema olğa intildi.

Kema bilan birga avvalgiga qaraganda ança oğirlaşib qolgan Baliq ham şiddat bilan suzar, kemadan ortda qolmaslikka tirişardi. Bu uning uçun, ayniqsa, maroqli edi. U kemalarni, ular bilan quvlaşmaçoq öynaşni yaxşi körardi. Bir gal tijoratçi kema bilan bahs boylaşganday, uning ortidan suza-suza qutb yoğdusi va abadiy muzlik, sokinlik hokim bölgan şimoliy dengizga borib qolgandi. Oh, qançalar ajoyib edi! Katta-katta muz bölaklari… muzday tölqinlar… kumuş zarralar… Kemadagilar asosan tijoratçi, badavlat kişilar emasmi, yöl böyi suvga möl-köl yemiş taşlardilar, ammo baliq bularga qayrilib ham qaramasdi…

Biroq bu safar baliq kema ortidan uzoqqa ketolmasligini his qildi. Çunki iç-içida, zimiston aro dimiqib ötirgan pok bir banda tinmay iltijo qilardi:

– Sendan özga iloh yöqdir. Sen barça nuqsonlardan pokdirsan. Darhaqiqat, men özimga zulm qilguvçilardan böldim. Özing keçir, parvardigorim!

Uç kundan keyin Ulkan baliq qirğoqqa yaqin keldi va oğzini oçdi. Undan biroz holdan toygan, ammo onadan qayta tuğilganday ruhan pok Muhtaram zot çiqdi.

Ular bor-yöği bir neça kungina birga böl­dilar. Şu vaqt mobaynida Inson xuddi onasining qornida yaşaganday baliqning vujudida yaşadi. Baliq esa öz vujudida inson taftini his etdi.

Mana endi ular ajralyaptilar.

Muhtaram Zot göyo minnatdorlik bildirganday, egilib uning qanşarini siladi, közlariga tikildi, keyin tez-tez yurib ketdi.

Ulkan baliqning borliğida undan, insondan nimadir qolganday edi…

* * *

Baliq öz vazifasini ado etdi.

Endi ortga qaramay ketiş qoldi.

Ammo baliq Uni baxtiyor holda yana bir bor körişni, ovozini eşitişni istardi. Bu istak şu qadar kuçli ediki, yuragini behalavot, tuşuniksiz iztirob çulğab olgandi.

Zero, endi hammasi boşqaça bölişiga iç-içidan işonardi. Kuçli töfon tufayli yuz bergan oçarçilik sabab özlari holvadan yasagan butlarini paqqos tuşirgan odamlar Muhtaram Zotni tirik holda körib, közlariga işon­masliklari mumkin, lekin endi albatta uning aytganlariga işonadilar va imon keltiradilar, deb umid qilardi.

Hadeganda Uning ovozi eşitilavermadi. Baliq kutişga qaror qildi. Zero, u kutib örgangan edi.

Nihoyat, dengiz botayotgan quyoşning olovrang nurida yorqin tovlanayotgan vaqtda qirğoqdan odamlarning şovur-şuvuri, bukri xizmatçi Horonning tovuqlarini çaqirib “tu-tu”lagani eşitildi. Baliq bu ovozlar içidan öziga taniş ovozni, öziga taniş nafasni eşi­tiş ilinjida qirğoqqa yanada yaqin keldi: “Sendan özga iloh yöqdir. Sen barça nuqsonlardan poksan. Darhaqiqat, men özimga zulm qilguvçilardan böldim…”

Ammo hamon taniş ovoz eşitilmasdi.

Son-sanoqsiz “köz”lar öziga qadalganini his qilgan Baliq keç kirganini, kökda yulduzlar bodray boşlaganini sezdi, hademay gunohkor kelindek xijolatdan qizargan tölin oy ham suvni şaloplatmasdan, ohista çömilişni boşlab qolsa ajabmas.

Qirğoqdan notaniş odamning ovozi keldi:

– Yolğonçi yalavoç senmusen? Malik har kimki yolğonçi Yalavoçni munda ketursa, dor tikib, dorga osayin teyur!..

Baliqning yuragi xavotirdan uvişdi.

“Nahot Uni yana zindonga solsalar?! Odamlarning boşi aylanib qolganmi? Namunça özlariga bino qöymasalar!”

Baliqning suv ostidan ösib çiqqanday ulkan gavdasini özidan-da oğir yuk bosib, parça­lab taşlagandek, ğamgin bölib qoldi. Qalbiga qörqinç bostirib kirdi.

“Odamzod qalbi çumçuqqa öxşab, bir kunda goh u yoqqa, goh bu yoqqa aylanib turarkan-da!..”

Avvallari sezgilari qançalik ötkir, uçqur bölmasin, baliq voqea-hodisalarning mohiyatini qamrab oladigan quvvatga ega emasdi. Şu­ning uçun ham avvallari qança öylamasin, öz mavjudligidan biror maqsad va maʼno topmasdi. Ammo kutilmaganda u özini butun olamni muşohada qila olişdek ilohiy kuçga ega bölganday, yuz berayotgan voqea-hodisalarning mohiyatini anglayotgandek his eta boşladi.

Töğri, ummon tublarida uni sevguçilar son-sanoqsiz, lekin uning birorta ham dösti yöq edi. Suv maxluqlarining unga yaqin keliş tugul, hatto şovurini eşitgan zahotiyoq tum-taraqay bölişlari, öz mahobati bilan atrofdagilarni larzaga solişlari avval-boşda zavqlantirgan bölsa, endi alamini keltirardi. Uning xörak ilinjida özlarini ötga-çöqqa urişdan toymaydigan mayda baliqlarga havasi kelar, ammo tişlari irjaygan akulalarni körgani közi yöq edi. Akulalar azbaroyi u bilan yaqin böliş ilinjida har qanday vahşiylikdan qaytmasdilar, ammo qalblarida jöş urgan tuyğulari ola-kula közlarida qançalik oşkor porlamasin, ular unga duç kelişdan, unga röbarö bölişdan, u bilan uçraşib qolişdan şunçalik bezillaşardi! O, bu olaköz nigohlarni u qançalar yaxşi bilardi! Hatto ularning özlaridan ham yaxşiroq ularning dillarini va hayotlarini yaxşi bilardi. Faqat… baliq favqulodda diliga tuşgan ğulğuladan qutulol­may, yana besaranjom böla boşladi. Bu ham ğalati, ham yoqimli, şuningdek, qalbni siquvçi, oğir va haddan ortiq qayğuli tuyğu edi.

Qirğoqdan taniş ovoz eşitildi:

– Mani borsun teb yana yorluq bormu?

– Izi yorliqar, Ninvağa borğil, yorliq tegurgil, imon keltirsunlar.

– Mavloning yalavoçi mundoq bormoq loyiq ermas. Onça zamon bergil!

– Mavlo tariqinda zamon bermak yöq!

Baliqning iç-içidan allaneçuk istehzo kötarildi: Savdolaşiş bundan ortiq bölmas!

Iylanmagan teridan çoriq kiygan oyoq saslari suvga yaqinlaşdi.

“Sening fazlingga muştoq bir tilançimen…”

Baliqning tuyğulari idrokidan ustun çiqdi, natijada u özini ana şu tuyğulari ixtiyoriga topşirdi va qirğoqqa har doimgidan ham yaqinroq keldi.

Baliq Uning özini suvga otişini intiqlik bilan kutdi. Ayni damda u hamma narsaga tayyor edi. Keyin… nima bölsa bölar, ammo hozir… özi intilayotgan maqsadga hamma narsani qurbon qiliş sira oqlab bölmaydigan iş ekanligini yaxşi bilsa-da, ayni damda u heç narsadan özini tiyib turolmasdi. U özini suvga otsa bas!

Muhtaram Zot namxuş qum ustiga çök tuşdi. Göyo yelkasidagi yuk zalvoridan çarçagandek, nihoyatda behol va hafsalasiz körinsa-da, odamlarning şafqatsizligidan ranjib, ölib ketadiganlar xilidan emasligi yuz-közlaridan sezilib turardi.

– Inson ustidan zörlik bilan ğalaba qilib bölmaydi. Inson özi tuşunib yetmagunça uni majburlaş tahqirlaş bilan barobar. Xuddi ğirrom öyinda öz baxtini sinab körişga urinayotgan qimorbozga öxşaymen… Bas, bu öyinda men özimning oxirgi soqqamni taşlab böldim! Endi meni eng oğir jazoga mustahiq qil, şunda odamlar ahvolimni körib huşyor tortar, dunyo behudaligidan özlariga kelib, öz qalblariga, qilayotgan işlariga razm solarlar, tavba tazarru qilarlar – maqsading ham aslida şu-ku!

U bemisl uqubatlar vaqtlar ötib, öziga abadiylikka erişiş saodatini ato etişini bilmagan, hatto xayoliga ham keltirmagan holda ovoz çiqarmay yiğlardi.

Göyo ğussasida xudbinlik, itoatida kibr-havo borday…

Şu vaqt kimdir hayajon bilan qiçqirdi:

– Törni ollaring! Nahang!

Qirğoqda şovqin-suron qöpdi:

– Dengizni çayqatişiga qaraganda, u oddiy nahang emas! Qayiqqa tuşlaring!

Qarmoq va çangaklar bilan qurollangan odamlar özlarini qayiqlarga urişdi.

Muborak Zot közlarida olov yolqinlanayotgan olomonning yölini tösdi:

– Unga yemiş sifatida qaramang!

Ammo heç kim Unga quloq solmadi.

Baliq ehtiyotsizlik qilganini angladi.

Yuragini dahşat çulğadi: ketiş kerak, ketiş!

Yuragi qançalik örtanib turgan bölmasin, öz tinçini öylab qirğoqdan ança uzoqlarga suzib ketdi.

Baliqçilar esa ikki soatlardan keyin qayiqlari ağdarilgan, nayzalari singan holda quruq qöl bilan qaytişdi…

* * *

Halovat istab borgan yeri tinç, osoyişta, ammo öta zerikarli… va sovuq edi. Şunday bölsa-da, u okeanning tub-tubida kökrak qanotlarini keng yoyib, ulkan quyruği bilan zim-ziyo qoronğilikni tilimlagança, odam bolalarining turli-tuman munofiqliklari va hiyla-nayranglari­dan yiroqlarda yaşab yurarkan, içida, zulmat içra ötirgan odamni heç unutolmasdi. Elçilik uyidan çiqqan yagona sarkaş!.. Qoçoq… Be­sabr… deya erkalab öylardi u uning “Heç kimni körişni istamayman! Menga heç qanday siylov kerakmas!” degança ovçining taʼqibidan qoçgan kiyik misol özini yoqdan-bu yoqqa otib, tipirçilaganlarini eslab. Ha, tun zulmati, suv va baliq zulmati içra bölmoq oson emas. Bu tadbir bilan istalgan odamni töğri yölga soliş mumkin.

Nafsilamrni aytganda, Uning sarkaşligida ham maʼni borday. Axir u heç narsani atay, qasd­dan qilmadi-ku. Zamonlar ötib, ğazablangan olomon uçun ibrat namunasi bölib qolişidan ham çöçimadi. Şunçaki, özlari aql yurgizmagan odamlarni imonga çorlaşdan çarçagandi, xolos. Uni unutgani ham yöq edi. Har doim boşi sajdada edi. Nazari ham toymagan, haddidan ham oşmagandi. Ammo odamlar uni nazarlariga ilmadi. Ular uni yomon körişardi, özlariga öxşamagani uçun. Tafovut – nafrat tuğdirişi rost. U esa johil odamlar orasida heç qanday muvaffaqiyatga erişolmay, uyalib qolişdan çöçidi. Bu damlar uning hayotidagi eng oğir pallalar edi. Agar anavi munofiqlardan birortasi uni qöllab yuborganida edi, uning bardoşi mustahkamlangan bölardi. U töğri aytadi, odamzodni jazolaş orqali töğri yölga solib bölmaydi.

Tavba qiliş aslida bilmasdan yomon iş qilib qöyganlarga lozim. Ammo u tavba qildi. Eşit­yapsizlarmi, u tavba qildi!

U imdod kutib atrofiga nazar soldi. Poyonsiz böşliq va suvdan iborat borliqda sukunat, sukunat va yana sukunat hukmron edi. Şunda u maşʼum haqiqatni yana bir bor könglidan ötkazdi, u yolğiz edi. Qiçqirayotgan ham uning yolğizligi edi…

Baliq yana öylaşda davom etdi:

Töğri, faqat dorulbaqoda nafi tegişi mumkin bölgan narsalardan bölak boşqa hamma narsalarga nisbatan nafrat bilan yaşaş odamzodning qölidan kelmaydi. Ortiqça dunyoparast­lik ham odamni yöldan ozdiradi. Bunda eng maqbuli – oraliq yöl! Zero, kimdir hirs va nafsni qanoat qamçisi bilan savalab turmas ekan, odamzod jahannam sari yuzlanaveradi…

Oxiri bölmadi, ançadan buyon könglini sust qilgan vasvasani yenga olmadi va kunlarning birida burniga osilib qolgan sumalaklarni parça-parça qilgança, marjon qoyalarni aylanib ötib, ummon qaʼriga ğarq bölgan kemalar-u şahar-qişloqlar xarobalari oralab, vujudida insoniyat keçmişi dolğalanayotgan, iliq va kumuşrang nurga yöğrilgan janubiy dengiz tomon yöl oldi. U şitob bilan suzarkan, u bilan birga tölqinlar kamalakdek tovlanib, bir nimalarni şivirlagança uning ortidan yugurişdi: “Borma! Yer yuzi – mislsiz evrilişlar makoni. U yerda aql bovar qilmaydigan voqealar röy bermoqda!”

Baliq qadrdon tölqinlar şiviriga quloq tutmadi, hatto eşitişni ham istamay, tiğday ötkir qanotlari bilan suvni şiddat-la tilib, entikkança olğa intildi.

Kutilmaganda Baliq birdan huşyor tortdi, nazarida suvning taʼmi özgargan, allaqanday çuçmalmidi yoki kuyik taʼmi bormidi. Buning ustiga kunmidi, tunmidi, bilib bölmasdi, suvda na oyning, na quyoşning aksi suzardi.

Baliq qirğoqdan ança narida suzişdan töxtadi.

Bu vaqtda haqiqatan ham osmonda na oy bor edi, na quyoş. Göyo ehtiroslar quyunidan zada bölgan oy bir yumalab ğoyib bölgan, quyoş jaranglab, birdan yorilib ketgan-u, körfazni zimistonlik bosgandi. Uzoq-uzoqlarda qip-yalanğoç daraxtlar döl urgandek, şöppayib turar, ekin­zor-u dalalar yakson bölgan, kemalar bir yonga qiyşaygança qumga botib qolgan, qayiqlar ağdarilib yotardi. Zimistonlik töfoni aro suv yuzi­da oppoq törlarga burkangan bolalar beşiklari suzar, döppaygan qabrlar orasidan birin-ketin çiqib kelayotgan motamsaro odamlarning goh tahdidona, goh ğazabnok ovozlari dam sayin avjga çiqardi.

– Közlarimiz oçiq, lekin qoronğilik quyuqligidan heç narsani körmayapmiz. Ekinlarimizni döl urdi! Mevalarimizni nobud qildi. Döldan qolganini çigirtkalar yeb bitirdi. Mana endi tirik qolgan bola-çaqamiz bilan çuvillaşgança, rizqimizni izlab yuribmiz. Hammasiga Sen, Sening Xudoing sabab! Endi bizning bu holimizga özing çora top. Agar Xudoingga aytib, poymol bölgan ekinlarimizni, don-dunlarimizni tiklab bermasang, bizdan yaxşilik kutma!

Tahdidona ovozlar…

Tahdidona qadamlar… tobora yaqinlaşib kelardi.

Sohilda esa… boşini çangallagan bir odam ötirardi. Beun. Çorasiz…

Bukri xizmatçi qölida bolasining jonsiz jasadini kötargança bukçayib qolganidan yelkasidagi bukri yanada börtgan gavdasini zörğa sudrab, odamlar orasidan bir qadam oldinga çiqdi.

– Agar Sen çindanam Xudoning elçisi bölsang, Unga ayt, bolamni tiriltirib bersin, – dedi u telbavor ovozda. – Şunda men çindanam Xudoning borligiga işonaman.

Muhtaram Zot boşini kötarib bukriga qaradi, bu jirkanç, aftodo holatdan etlari jimirlab ketdi, ammo lom-mim demadi. U endi bir oğiz ham gapirmaslikka ahd qilgandi.

– Nega indamaysan? – dedi bukri. – Agar sen xudo bilan gaplaşib, bolamni tiriltirib bersang, çindanam Sen xudoning elçisi ekanligingga işonaman! Aks holda…

Muhtaram Zot uning adovatdan qiyşaygan, burişgan, motamsaro çehrasiga qaragisi kelmay, yuzini burdi, köksidan oğir xörsiniq otilib çiqdi: “Dunyoning holiga voy!”

Bukri bolasining jasadini yonidagi birovning qöliga tutdi. Keyin bamisoli yuragiga kirib borib, hammasini bilib olmoqçi bölgandek, emakla­gança Muhtaram zotning naq burni tagiga keldi.

– Bilasanmi, aks holda nima qilişimni? – u atrofiga qarab alamli iljaydi. Keyin böğilgan, xirillagan ovozini bir parda pasaytirib, sirli ohangda dedi: – Sen azobini aytib qörqitayotgan Xudoning qayerdaligini men bilaman! U şu yerda, yonginamizda! Sen har kuni kelib arz-hol qiladigan mana şu suvning tagida yotibdi! Odamlar uni nahang deyişyapti. Yöq, u nahang emas. U öşa sening Xudoying!..

Muhtaram Zot benihoya oqarib ketdi, lekin keyin negadir kulimsiradi, zum ötib kulimsi­raş ayançli kulgiga aylandi va birdan kulgisi kuçaygandan kuçayib kutilmaganda asabiy qahqahaga aylandi…

Baliq hammasini sözsiz his qildi.

– Ha, birini biri bilan rizqlantirib turmasa bölmas!

 * * *

Kutilmaganda zim-ziyo falakning allaqayerida nimadir “yilt” etdi. Zum ötmay “yilt” etgan uçqun tobora kattalaşib, zulmat bağrini yorib kela boşladi va birdan butun olam çaroğon bölib ketdi.

Yoğdular raqsi boşlandi, yalt-yult qilgan ötkir nayzalar dengiz bağrini tilar, eritilgan oltinday tinimsiz quyilayotgan nurlar gir aylanar, tobora şiddatliroq, tobora jöşqinroq raqs tuşardi.

Odamlar dovdirab qolişdi, ularning nimalar yuz berayotganiga aqllari bovar qilmayotgandi.

Şu çoğ yana bir favqulodda hodisa yuz berdi: dengiz qöqqisdan qalqib ketganday böldi, suv yuzasi qattiq çayqaldi-yu allaqanday ulkan maxluq şarpasi körinib-körinmay şuvilla­gança suzib ötdi. Qirğoqqa kuçli tölqin kelib urildi, atrofga suv zarralari saçradi, lahza içida butun sohil oppoq tuman içra qoldi. Va qumloq uzra bir dunyo baliqlar soçildi!

Zum ötmay bu hol yana takrorlandi. Keyin yana!..

Özlari yasagan marmar maʼbudlarday toş qotgan olomon kutilmagan qamçining zarbidan jazavaga tuşgan otdek birdan titrab ketdi va oçközlarça mömay yemiş ustiga yopirildi.

Suv yuzini bosgan oppoq köpiklarga mahzun tikilgan Muhtaram Zot sekin piçirladi:

– Şu yerdaligingni bilardim!..

Qirğoqdan şör baliq va tuz hidi kela boşladi. Va yana odamlarning quvnoq ovozlari… Ular ovda omadi kelgan ovçilarday şodon edilar va ob-havo, ekin-tikin haqida xotirjam gurung qilişardi.

* * *

Saodatmand baliqning umidvor qalbi quvonç­dan yayradi. Mana, nihoyat, u kutgan damlar. Endi qirğoq yonida turib, istagança odamlarning ovozlarini, kulgilarini eşitadi, gullagan daraxtlardan taralgan yoqimli hidlardan bahramand böladi.

Keyin… ilk dafʼa kökka sapçib, odamlarga özining borligini bildiradi. Ana undan keyin boşlanadi, qoça-qoç, quva-quv! Ulkan baliq hozirning özida odamlarning şovqin-suronini, eşkaklarning şaloplaşini, baliqçilarning qiçqiriqlarini eşitganday böldi. Azbaroyi zavqlanib ketganidan ortiq özini bosolmadi, suv tubida ulkan doira yasab, göyo afsonaviy musiqa sadolari ostida raqs tuşayotgandek, bor gavdasi bilan bir qur aylandi-yu kökka sapçidi. Va… hammasini bir zumda kördi:

Oftob nurida erib ketayotgandek mayin tovlanayotgan qumloqda ulkan taxt qad rostlagan, atrofini odamlar qurşab olgandi.

Taxt oppoq bölib, fil suyagidan yasalgandi.

Taxt ustida ötirgan Muhtaram zot olomonni ibodatga daʼvat etar, hamma izzat-ikrom bilan boş egib qöl qovuştirgan va xuddi bir odam öqiyotgandek duo sözlari yangrardi.

Ular orasida Bukri xizmatçi qörinmasdi, xolos.

Kutilmaganda gumburlagan ovoz eşi­tildi, ulkan baliq vujudida qattiq oğriq, açi­şiş tuydi. Zum ötmay, körganlarining barça-barçasi, kattayu kiçik narsalarning hammasi kiçrayib, bir butun holga keldi va uning içiga singib ketdi-yu, birdan hamma yoq suv quyganday jim-jit bölib qoldi…

Zulfiya QUROLBOY qizi

 

“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822

Obuna haqida

Izohlar

Hozirça izoh yöq. Birinçi bölib fikringizni yozing.

Siz nima deysiz?

Izoh tahririyat körib çiqqaç, eʼlon qilinadi.

Şu ruknda köp öqilganlar

Barçasi (258)

Suv. Hikoya

– Öz oyoği bilan jildirabgina kelmagan suv suvlik qiladimi?! Ketaman bu Cahroyi kabirdan… ketama-an-n! Dilşod şunday deya örnidan sapçib turdi-yu, derazadan taşqariga termildi. U avval hovlisidagi qovjirab qolgan…

“Eynşteyn jumboği”

Dekabrning asov şamoli tun bağrida özini har yonga urib, böriday uvillaydi. Uylar ham sovuqdan junjikkanday bağridagi çiroqlarini öçirib, şamolga jör bölib, qoranği tun vajohatini yanada orttiradi. Biroq şu imoratlar…

Uluğbek Hamdam. Yöl (falsafiy roman

Men bir ojiz tomçiman, ammo yuragimda ummon soğinçi yaşaydi. Mavlono Rumiy TUŞDAN OLDINGI VOQEA Ovoz keldi! Ovo-o-oz!.. Eşityapsizmi, ğoyibdan bir ovoz keldi! Dunyolarni töldirib emas, yöq, balki yöl kabi uzun, yöl kabi…