(Qissa)
XIZR YURGAN DAŞT…
Bunday barokatli daşt Amirlik hududida tanhoyu yagona, desayam bölaveradi. Abdullaxon zamonida Zarafşon suvi qöl mehnati bilan Eski Anhor kanali orqali şu keng daştning yarmidan köpini serob qilganida Buxorodan Qarşi orqali Samarqand sari yöl olgan karvonlar, bu daştning naq kindigini kesib ötgan yöl yoqalarida mevazor boğlar bisyorligi uçun ularga intilmasin, ziyoni tegmasin, deya tuyalar oğziga törxalta tutib ötişgani oğizdan-oğizga ötib keladi. Şimol tomoni Galatepa-Jom qişloği, kun çiqiş tarafi Keş vohasi, qibla tarafi Buxoroga, oyoq-adoğini Qarşi tarafga uzatgan bu daştga suv keltirişga bot-bot urinişlar köp bölgan. Çaşmiob soy yöliga toşqaloq band qildirgan Arab qizi Jiydaguli nomi bilan boğliq Arabbandi selxonasiga suv yiğilmay qolganidan beri ham beş-olti puşt odamlar ötib ketgan…
Ayni köklam soy yoqalarida qönğiroq bölib gullaydigan, boyçeçak tusli, ammo köm-kök siyoh rang Erbahosi Çölika telpak gullar yam-yaşil maysalar ustiga siyoh tökilganday soçilib yotadi. Qizaloqlar uni terib olib, boşiga çambarak yasaydilar. Uning ğoyat şifobaxşligini bilgan ayollar soyada quritib, iç oğriğiga davo qiladilar. Erbahosi bor joyda yigit ölmas, degani şundan qolgan.
Boşi Urgut toğlariga tutaşgan, adoği Jomda töxtagan, Oftob yöli toğning adoq tarafida xuddi şu toqqa monand çözilgan, ammo yarmini böylaydigan Qoraqiya adirlarida Beşçaşma degan jilğali yurtga, elsaroyliklarning qaçon kelganini heç kim bilmaydi. Bu adirlarning bahori fayziyob. Yoz böyi ham Beşçaşmadagi zilol buloqlardan bilakday suv oqib turadi. Hamal tölişgan pallada soy yoqalari qip-qizil lolaga tölib ketadi. Lolabuloq qişloği ham şu yurtda…
Janubdan qişlab qaytayotgan bulbullar bu daştni qönalğa qilişmaydi. Agar turnalar qanotiga qönib qaytayotgan bölsa noiloj. Çunki tojdor turnalarning qariyb yuz suruvi köklamni şu daştda ötkazadi. Javzogaça sabr qilgan bulbullar öz egallagan joyini mezbon törğaylarga qoldirib, toğ oralaridagi daraxtzor, butazor yurtlarga yöl oladi. U yoqda bola oçgunça şunday sayroqi böladiki, boğ-roğlar keçayu kunduz qöşiqqa tölib ketadi. Bu yoqda Arabbandi daştlarida qişlovga qoladigan törğaylar, “söfitörğay” deb atalmiş bulbuldan biroz katta daşt törğaylari subhi sodiqdan çuldirab-çuldirab, mudroq daştni uyğotib yuboradi. Ayni çoşgohda daştning har yer -har yerida bir-ikki arğamçi böyi balandlikda havoda muallaq turib qoladigan törğayni körsangiz, faqat yerda yurişga mahkumligingiz, quş bölib tuğilmaganingiz yodga kelib, hafsalangiz pir böladi. Salkam ikki quloç qanoti bor çöl burgutlari ham badnafs emas, sabru qanoatda har qanday qanotli jonzotga saboq beradi.
Aslida ön beş dahaga bölinadigan, baʼzida sanoğidan adaşib ketib, sonsiz saroy, degan atamaga ham egalik qilgan bu elning ming yillik makoni bölgan Beşçaşmaga Xizr boboning nazari tuşgan. Biroq adoqdagi daştda quduq qazuvçilik hunari, novvoy yoki qassobnikidan kam emas. Quduqçilar quduq atrofidagi zarang yerdan şunday öxşatib çim öyadiki, gugurt quti kabi terilganda, biri boşqasidan sira farq qilmaydi.
Arabbandining şundoqqina yelkasidan ötadigan Keş va Buxoro, Samarqand karvon yöli yoqasida ot bozori bor. Bu bozor yilning töqqiz oyida göşangaga kirgan kuyovnavkarlar oldiga tortiladigan töqqiz tovoq kabi rang-barang, nazar-eʼtiborli böladi. Otbozlik, çavandozlik elsaroyliklarning ota-bobosidan qolgan. Ot yigitning – murodi, degan naql balki şu eldan tarqagan bölsa ajab emas. Bu elning boylari yaxşi nasllik otni qayerdan bölsa topib keltiradi. Eronu Afğon, Turkmanu Qirğiz yörğa otlarini ham şu bozorda uçratsa böladi. Elsaroyliklar uruğiga çatişib ketgan naymanlar (ular özlarini qara nayman deb ataşadi), qayerda donği çiqqan ot bölsa, öğirlab bölsa ham keltirişni eplaydi. Qara naymanlar özlaridan çiqqan çapdast ot öğrilarini yigitning zöri, kahramon sifatida eʼzozlaşadi. Qadim qönğirotlarning Mavleş degan töforida ham şundaylarni uçratsa böladi.
Bozor – el körki. El obodligi, hunarmandligi bozorda bilinadi. Arabbandi bozorida tillo yoki kumuş bezakli yugan jilovni, dubulğa dastali qamçin, uzangiyu egar-jabduqni, tulpor otlarni, beli biqinida toyçoği tepib turgan suluv biyalarni bir safga tortilgança, qiblani közlab turganini körganda, işqiboz odamning boşi aylanişi turgan gap. Ayniqsa, beşçaşmalik ustalar tomonidan quyma, terma pöstloqdan yelimlab yasalgan, ajdar boşli, quyma karsonli egarlarning har qaysisiga ikki panji qöçqorning pulini bersang ham, puling özing bilan ketadi. Egarsozlik – qadimgi kasb. Bu hunar Beşçaşmada qondan-qonga, otadan öğilga ötib keladi. Bu elda yorma jabduq, örama-babr yasovçi ustalar, yopiğ gilamça töqiydigan ayollar, çarm pişirib, unga anor pöstidan rang berib, ayil, puştan, çavandoz etik yasaydigan noyob hunarli ustalar ham borki, ularning taʼrif-tavsifi amirlikka borib yetgan.
Gavjum rastalarda boşdan-oyoq ot anjomlari bisyorligi uçun ança arzonga tuşirib olsa böladi. Yurgan yölida urçuq kötarib, jun yigiradigan momolar terma, arabi, ğajari, patgilamlarni qotirib töqiydi. Erkak – oila boşliği, ot-eşagiga çiroyli xurjun taşlab, bozorga boradi. Bozor devoriga qator qilib ilib qöyilgan xurjunlar köziga begona qöl yaqinlaşmaydi. Köklamgi yomğir ikki-uç marta ziyodroq tuşgani uçun arpa-buğdoy hosili möl böladi. Kamida ikki-uç oy somon şuvoqli oxur-xammada dam olib yetilgan buğdoy donasi loy suvoqdan kuç olib mağzi töladi. Har biri ön-ön beş qopdan don yiqqan dehqon keç kuzdan qiş boşlanib, to yoz oyoqlagunça ot-eşak, tuyalarda ğalla ortib unlatib kelgani, toğ orasidagi sersuv qişloqlarga tegirmonga boradi. Toğ orasida nuqra tangaday soçilib ketgan Langar ota, Tarağay, Tutli qişloqlarida katta-kiçik suv tegirmonlari keçayu kunduz işlaydi. Har bir beşçaşmalik uçun bu qişloqlarga yumuş bilan yoki beyumuş kelib-ketiş sayohat yoki ziyorat kabi xuş yoqadi. Har qaysisida ayni köklam payti tölib toşadigan daryoyu daryoçalar, uning qirğoqlari, hatto örtasida ham qiqirlab-biqirlab oqib yotadigan besanoq çaşmalar serobligidan çeti uç paxsa devor bilan öralgan tokzorlar, har hovlida köm-kök suvi çayqalib turadigan hovuzlar, atrofi çinniy rayhonlar hidini bir marta hidlaş, eng tabarruk maskan Langar Ota maçit-madrasasi tuproğini “yalaş” ham köpçilik yoşlarning orzu-havasi. Arabbandining katta boylaridan Jumağulboy ham öşa madrasaning tuproğini “yalagan”. Langar Ota madrasasida diniy bilimlar qatori, dunyoviy bilimlar, söz sanʼati, notiqlik sanʼati, falsafadan ham saboq berilar, çinakamiga ilm quvganlar saboqni Buxoroda davom ettirar, baʼzilar çekka qişloq ovullariga imomlik, şariat ilmini pişiq özlaştirganlar esa qozi kalonlik qilib ketardi.
Dunyo yaratilgan kuni Jumada tavallud topgan Juma öğli, şevada Jumağulboy bir kun kelib ming qöyli maşhur boy bölişi, uning bir boşqa saxovati bilan bus-butun töfor boy el, deb nom olişini, uning şarofati bilan neça qavmu qarindoş amirlik nazariga tuşgani, Buxoro va Samarqandda tahsil olgani, ekin maydonlari köz ilğamas bölib kengayib ketişini qayerdan bilsin?
Öşanda endi yetti yoşga yetib, Navröz kuni boşlanadigan xat-savod maktabiga boraman, deb şaylanib turganda otajoni tösatdan bandalik qilib, öqişi ham aro yölda qolib ketdi. Şu-şu unga maktab nasib qilmadi. Ikki akasining qöy-eçkilarini boqadigan beminnat çöpon bölib qoldi. 11-12 yoşlarda edi. Daştda qöy boqib yurib, ğaflat bosdi-da, uxlab qoldi. Uyğonsa, suruv bölinib ketgan, izillab yiğlab, rosa qidirdi. Yöq. Oz emas, salkam qirq jonliq izi-tubi bilan yöq. Qoş qorayganda sudranib uyga bordi. Bölgan voqeani oqizmay-tomizmay akalari Yaxşiboy va Qöyliboylarga yetkazdi. Yaxşiboyning sarğişdan kelgan qizil yuzi birdaniga lovullab ketdi:
– Sen bola qaçon bölsayam bizni xonavayron qilasan. Avval ham bir marta şunday qilganding. Tun böyi ot minib qidirib, tongotarda topgan edik. Bu safar nima qilding? Tayin, ölikday qotib uxlab qolgansan!..
Aka, ukaning qölidan çöpon tayoğini tortib olib, xayriyat, boşiga emas beliga, oyoqlariga qarsillatib ura ketdi.
Jumağul aybdor, miq etmay boş egib turdi…
– Uyginang kuygur, sen qursoq kenjatoyni, bor jöğol, qayerdan bölsa ham, osmonning ustidan, jerning ostidan bölsa ham topib kel! Quruq kelsang, öldiraman!
Borliqni zimiston öz qaʼriga tortib borardi. Qaydadir Yosuman kampirning qahqahiga öxşatib boyöğli qiçqiradi.
Bu paytda şörlik ena ham uydan çiqib bölgan, kori-holdan ogoh bölib, oyoq-qöli qaltirab, tili kalimaga kelmay Jumağul qoşiga yetgan, hadeb javrardi.
– Joman tiymadimi, bolam, hah qöllari sinsina, Yaxşiboy bölmay Jomonboy bölding-a,bolam! Mol topiladi, odam topilmaydi. Jur bolam, ikkimiz qidiramiz. Jaratgan egamdan jilab söraymiz. Baribir topamiz, topmay qöymaymiz, Xudoyimning özi jölimizni joritib turadi.
Bolakay enasi pinjida ança dadillandi. Birdaniga yuzini qiblaga qaratib, ilk bora duoga qöl oçdi:
– E bor Xudoyo, meniyam, enamniyam noumid qilma! Yöğimizni bor qilgin. Özingdan sörayman, Egam!
Muştipar ena ham bu duoga qöşildi.
Ena-bola şoşilgança qoronğulik qaʼriga singib ketdilar.
Ena oldinda ildam borardi. Öğil keyinda, çor tarafga alanglab enaga bazör yetib boradi. Mol qidirganda tusmol-tavakkal qilib qidirib bölmaydi. Möljal bilan, suruvni tuşlikda yotqizgan joyga yetib, keyin öriş tomon ketiş kerak. Ular eski qötontepaga yetib kelganda, kun botiş taraf, osmon gumbazining bir çetidan kemtikkina bölib oy çikdi. Uzoq-yaqin yorişib körina boşladi. Toğ tarafdagi suv yuvib ketgan arna soylar içi, biltanglab toqqa örmalayotgan qora ilon kabi vahimali körinadi.
Yöqolgan qöylarni balki öşa qora ilonlar yutib yuborgandir. Bunday tusmolni enaga aytib bölmaydi.
“Ena, qöylarimiz huv anavi arna soylar içiga kirib özini panaga olgandir…”
“Kim biladi, bolam, qani öşa tarafga kirib köraylik-çi…” Ular yana yölga tuşişdi.
Bir payt Jumağul bexos ortiga qarab, hayron qoldi. Ular izidan oppoqqina bir it ergaşib kelardi.
“Ena, anavi it!”
“Işing bölmasin, bolam, ortingga qarama!”
Jumağul bolalik qilib qança qiziqsa ham, ortiga qaraşga botinolmadi. Oy yoruğida ulkan çinor kovagi kabi toqqa tomon çözilgan arna soylar soni uçta edi. Ena-bola qörqa-pisa uçala soyga ham bir-bir kirib çiqa boşladi. Sönggi ilinj bilan uçinçi soyga burilişganda yöl boşida orqalaridan ergaşgan oq it lip etib oldinga ötib soy içiga kirib ketdi. Bölinib ketib, közdan yöqolgan qöylar kunduzi boşi oqqan|tomonda ötlab yurib, keçqurun nimadandir hayiqib özini panaga olgan, soy törida bir-birovining pinjiga kirib, ğujğon bölgan arilardek töp bölib turardi. Ertaga ertalab yana oftob balqib çiqişidan xabar berib subhi kozibda yarqirab çiqqan Zuhro yulduzi, Hisortoğ ustiga çiqib köriniş berganda, ena-bola bölingan suruvni butlab, uyga kirişdi-da, teskari töşalgan pöstak ustiga çözilişdi. Baribir enaning köziga uyqu kelmadi. U qattiq çarçagan, “yo tavba, yo tavba” deb piçirlagani-piçirlagan edi.
Oftob yoyilganda ikki katta öğlini ham birday çaqirib, kökayidagi iddaoni köndalang qöydi:
– Ikkoving öng quloğing bilan ham, çap quloğing bilan ham eşit! Otangdan qolgan bu suruv – bu qöylar uçalang örtangda ham teppa-teng. Hatto mening ham ölimligim uçun biroz haqqim bor. Şu bugunning özidayoq özlaring ep körib, Jumağulning haqini ayirib beringlar-da, qöylaringni özlaring boqinglar. Menikini ham kenjamga beringlar. Bu ketişda mendan zamon ötsa, öligimni ham zoru sarson qilmay Jumağulning öziga taşlanglar!
Ukasi orqasidan özini boyvaçça sanab yurgan akalari, noiloj rozi bölişdi. Uka uluşini ajratib berdilar. Qöylar almaşib ketişining oldini olib, Jumağulning qöylari quloğiga quloqça şaklida en solişdi. Bir kun kelib, ikki aka ham şu kenjatoyning podasini boqib, jon saqlaşini kim xayoliga keltiribdi deysiz…
Enali yetim gul, otali yetim şör yetim deganlaridek, Jumağul ön oltiga kirganda böy-basti çözilib, ovozi buzilib, qöy-eçkisiga ham baraka enib, ikki akasining qöyini qöşib hisoblaganda ham ulardan oşib ketdi. Örtança aka çöponlikni böyniga olib Jumağulga tegişli qöylarni ham qöşib hayday boşladi. Kenjatoy fahmu farosat sohibi, akasining çöponligi uçun haqmador haqini uzmay berib turdi. Katta akani ham zakotdan quruq qöymaydi. Ena bundan rozi bölib, yana bir himmat qildi. Kenjasining peşona yulduzi balqib turganini sezibmi, uni ikki-uç tengquriga qöşib Langar Ota maçit-madrasasiga öqişga jönatdi. Otadan qolgan hamyonga uç- törtta tillo tanga solişni ham unutmadi.
Beşçaşmaning Samarqand bilan çegaradoş toğ oraliğida joylaşgan Langar Ota qişloği olti qişloqning qoq örtasida, muvozanat nuqtasi bölib qad rostlagan. Qişloq örtasida joylaşgan köhna, ammo haşamatli maçit ayvoni bilan beş yuz namozxonga möljallangan. Yarim oy şaklida qurilgan gumbazli hujralarda talabalar yotib öqişadi. Langar Ota avliyolariga möljallab Aştarxoniy hukmdorlari tomonidan kötarilgan baland, mahobatli xonaqohlarda muazzam ruh hukmron. Şahar qiyofasida guzarlarga bölingan qişloqning har bir guzarida alohida mehmonxonalar işlab turadi. Bu öziga xos musofirxonalar tekin, bir bovur elning xolis xizmati bilan işlaydi.Öşanda Jumağul öqişga borganida qişloqda qariyb yigirmadan ziyod uruğlar amirlik eʼtiboridagi eşonlar qanoti ostida bahamjihat yaşayotganini körib hayron qolgandi. Maʼrifat qörğoni bölgan Maçit-madrasa yonidagi baland kungurali mezanada muazzin beş vaqt namoz oldidan azon aytar, qişloq ahli ham, kattayu kiçik talabalar ham namozga şoşilar, bir boşqa fayzu farişta atrofda hukmronlik qilardi. Hujralarda talabalar yoşiga qarab joylaşar, domlalar ham yon hujralarda yaşab, diniy va dunyoviy bilimlarini singdirişdan çarçamas edi. Bölğusi talabalar bu öquv yurtiga öz ovuli oqsoqoli yoki mullasining tavsiya-yöllanmasi bilan kelar, bu yerda ularning alohida iqtidori sinab körilar, özlaştiriş darajasiga qarab ikki yildan yetti yilgaça öqişni davom ettirib, har yili Buxoroyi şarifdan kelib imtihon oladigan nufuzli domlalar nazaridan ötgaç, kimdir katta madrasalarga, kimdir öz qişloq-ovuliga domla-imomlik qilgani jönab ketardi. Maçit va Madrasa taʼminoti uçun hukumat tomonidan xatlab berilgan “Vaqfiya” yerlarga ekiladigan ekinlar hosilidan ajratib berilgan, boz ustiga saxovatpeşa boylarning yordam kömagidan bahramand edilar. Jumağul zör iştiyoq va ixlos bilan ikki yil öqib domla-imomlik hujjatini olib, Buxoroyi şarifga emas, öz qişloği Arabbandiga qaytdi. Boş sabab, enajoni qarib qolgandi. Jumağulning asl muddaosi boy-badavlat bölib, topgan-tutganiga işonib, kerilib yuriş emasdi. Niyati Bahovuddin Naqşband yöli- “Dil ba yoru dast ba kor” tarzida qalbni Alloh bilan mahkam boğlab, halol mehnat bilan kun keçiriş edi. U avvalo lalmikor dehqonçilik sir-asrorini örgandi. Ota meros bir juft hökiz, omoç, böyinturuqni har yili ikkitadan köpaytirib 10 juftga yetkazdi. Obi-tobida yer haydab, dona soçgan dehqonning kosasi oqardi. Kigiz kimniki – bilak şuniki, deganlaridek, Jumağul şudgor paytida sirayam xizmatkorlariga qarab ötirmay, bir özi navbatma-navbat ikki juft hökizni omoçga qöşib, öng qölda gavron, çap qöli bilan omoç tişini yerga mahkam botirib, maydon aylanardi. Uning bu xatti- harakatidan ulgu, zavq-şavq olgan yollanma şudgorçilar ham xöjayindan qolişmaslikka intilib, jon-dili bilan mehnat qilişardi. Uning yildan-yil kengayib borgan dalasida heç kim, hatto hökizlar ham ğirromlik qilişga botinolmasdi. Boy buva yerni ham, yerga egilgan har kimsaning ham haqiga xiyonat qilmas, Xudoyim halolidan bersin, degan jumlani bot-bot takrorlar edi. Buğdoy rang, xuşröy yuzli, har qanday eşikdan egilib kiradigan polvon gavdali, bir oz qisiq közlari bilan tikilib qarasa yerni teşadigan boy xokisor, halimlikda ham oldinda bölgan. Ğalla öroği paytida mana-man, degan öroqçidan kam örmas, yançib sovurişda “mayda” qöşiğini ovozi boriça aytib, huştak çalib şamol çaqirişda ham ustasi farang edi. Jumağulboy öttizdan oşib qirqqa yaqinlaşganida tört öğil, tört qizning otasi bölganidan taşqari, suruv-suruv qöy-eçkili, biyali, tuyali zamindor boyga aylanib ulgurdi. Uning dalasida ziğiru kunjut yaxşi böladi. Ot juvozlar keçayu kunduz işlab, birdaniga kosaga solib, non botirib yesa böladigan totimli yoğ el-elat, qavmu qarindoşdan taşqari atrof bozorlarni ham obod qilişga yarab qolgandi. Özbek boy bölsa, xotin ustiga xotin oladi, degan gap Jumağulboyning şaʼni-şavkatiga köpam yaraşmaydi. Ust-ustiga tuğib, uçta qoraboş farzandini yerga bergan Zarbuvi bemorlanib, rözğorga yaramay qoldi. Özi rozi bölib begini uylanişga köndirdi. Kimdir aytgandi: soğu sandal, yegulik-içkiligi kam bölmagan erkak qirqdan oşgaç, topilsa, yoş qizga uylanişi kerak.
Şunga amal qilibmi yoki boşqa vajdanmi Jumağulboy uylandi. Qaysi tarafdan deysizmi? Aynan kun çiqiş tarafdan. Moybaliq degani çaşma közida böladi. Agar çaşma suvi oqib daryoga qöşilsa, moybaliqlar ham anhor baliqlariga qöşilib-çatişib mazali şirmoy baliqlar dunyoga keladi. Ğilon pari qişloq. Uning qizlari daryo suviga yuzini çaysa, oqavasi adoqqa, Keş vodiysiga oqib tuşadi. Keşlik qizlarning xuşröy, kaklik köz, şöx-şodon bölişi balki şundandir.Keşlik kelin Zarnigor, olam jahon husni malohatdan taşqari, Arabbandi vohasiga bir boşqa nazokat, odobu ikrom, mehmonnavozlik, fahmu farosat, fayzu tarovat hadya qilganini aytmasak bölmas. Avval boşdan Jumağulboyning mol-mulki uçun vaqtida zakot berişi, oliq-soliq, xayru ehsonni muntazam ado etişi haqida işorat qilgandik. Zarnigor suyarça xotin bölib tuşgan yili qirq qozonda oş damlab, şunday töy berdiki, töydagi berimning taʼrifi tillarda doston böldi. Bu töydagi kuraş-köpkarida naq Çiroqçi xonjoni Aziz töraning özi kayvonilik qildi. Çopağonlikda, bel olişda çuyit, quşçi polvonlari bir taraf, Keş-Kitob polvonlari bir taraf olişib, taqimlaşdiki, elsaroyda bundayi bölmagan edi. Toy yoki baytal minib, köpkariga kirib tomoşa qilgan ham, qöliga uloqning qili-da tegmagan otliq ham, kuraşsa-kuraşmasa yeçinib, davraga çiqqan yoş bola ham, kaftiga tuflab tengquriga talab solgan qariya bormi, birortasi ham sovrinsiz qolmadi. Töyga kelib bir keça könoq bölgan mehmonlar Arabbandiga siğmay ketib, yon-atrof xonadonlarga borib joylaşdi. Eng qiziği, öşa oqşom mehmon tuşgan xonadon borki, hammasi qönoqçilar bahona qozoni qaynadi. Mehmonjonlar orqasidan xonadon bola-çaqasi ham şörvayu palovdan bahramand böldi. Köpda Xizr bor. Köpning duosi köl. Köpinça Hayit kunida yorilib öladigan meçkaylar çidab berganiga qoyil!..
AMIR MEHMON BÖLDI, UNDAN
ANTIQA GAP QOLDI
Bugun ham Arabbandi daştini saharxez törğaylar çuldirab uyğotdi. Hali törğaylar uyğonmasdan burun uyğonadigan Jumağulboyning yodiga lop etib keçagi kun tuşib, huşyor tortdi. Kuni keça payşanbi, ayni tuşda Çiroqçi xonjoni qabulida bölib, izn söradi-da, ançadan beri könglida tugib yurgan muddaosini aytib yorildi:
– Janobi bek, ançadan beri xayolimni band etib kelgan bir xohiş-istagimni sizga bayon etsam, hoyu havasga yöymang.
– Gapiravering, siz bilan yaqin birodarmiz.
– Şu desangiz, Amirimiz siz bilan yaqin qarindoşligidan foydalanib, ul zotni xonadonimizda bir kunga mehmon qilib, duolarini olsam devdim.
– Bilmasam, kuçingiz yetarmikan? Aytmoqçi, Amirimiz ayonlari bilan Arabbandi bozoriga ot olgani keladi. Uni xuddi şu joyda Şahrisabz begi ham kutib oladi. Uning ham Amirni bir joyda mehmon qiliş niyati bor. Undan oldinroq men oğiz solaman. Yöq demas.Böldi, olib boramiz. Joyni Qöştegirmon adoğidagi çorboğingizda qilavering. Gujum sadalar soyasi eng maqbul joy. Hoziroq uyga qaytib, tadorik köravering.
Xöş, avval boşiga ikkitagina tuyaning böz bola tayloğini söyib, halimga solasiz.Ikki qözi qöçqorni Amirimiz oyoqlari tagiga söyasiz.Oq şörva, oh-voh şörva. Yaxnayu tandir, Qalqamaning şirmoy baliği, Kattaqörğon mayizi, Çiyalining yoğli halvosi, paşmak parvardasi, yaxna göştidan qildiring. Or kelsa, otingni sot, degan gap bor. Şu bahona biroz yaylov ham sörab olasiz. Tila tilagingni, deb qolsa, yana bamaslahat iş qilamiz…
Bu gap yodiga tuşgan boyning yuraklari hapqirib ketdi. Xayriyatki, keça keçqurun çorboqqa borib tuyalarini söydirgan. Tuya göşti solingan halim qozonga tuşib, bilq-bilq qaynab turgandir.
Xudoyo, özing şarmanda qilma!..
Amir bozorga kirsa, avval qöy bozorini oralab, qöçqorlarni tomoşa qiladi. Köngliga ötirsa, bir-ikki juft burama şoxli urişqoq qöçqor oladi. Keyin albatta ot bozoriga ötadi. Bugun esa Amir qöy bozorida töxtamay, töppa-töğri ot bozoriga ötdi. Jumağulboy ayni şuni kutgandi. Toy bozorida ön beş çoğli toyni önglab bir çetda kutib turgandi.
Amir köpam şohona kiyinmagan, yöl ust-boşi bilan ham salobatli körinar, bozorda göyo undan boşqa birorta xaridor közga taşlanmayotgan edi.
– Huv anovi qizil qaşqa jiyronning narxi qança?Egasi bölsa tortinmay aytaversin.
Amirning sörovi takror-takror eşitilganda, Jumağulboy saman toy ortidan çiqib, javob qildi.
– Taqsir, baholaş sizdan.
– Aytavering, mol sizniki!
– Amirim, toyning bahosi yöq. Biroq söradingiz, aytayin. Qirq tillo bersangiz böladi.
Amir rozi bölib xazinaçisiga imo qildi.
Jumağulboy şoşa-pişa Amirga qulluq qildi.
– Taqsirim, şunça yöl yurib, bosgan izlaringizdan aylanay, şu ğunonga könglingiz ketibdimi, bizdan sizga arzimas hadya bölsin. Himmat qilib qabul etsangiz, boşimiz etagingizda. Amringizga köra bozor qoidasi böyiça narxini aytgan edim. Xazinaçi irimiga ikki tillo bersa böldi.
– Bahay, bahay, qölingizni bering, şunga rozisiz?
– Mingdan ming roziman…
Jumağulboy egilib kelib, Amirning qölini oldi. Öpib tavof qilarkan, ança dadil ovoz bilan dedi:
– Amirim, agar lozim körsangiz qadamlaringizga hasanot, xonadonimizdan bir piyola çoy içib ketsangiz. Elsaroy nomidan aytişga jazm etdim.
– Ha, xonjon ham aytgan edi. Endi bormasak bölmas. Sizga ruxsat, tadorik köravering.
Jumağulboy quşday yengil bölib, otiga mindi-da, qanot çiqarib çorboğ tomon şamolday uçdi.
U çorboğga yetib kelganida çang köçalarga qalin suv sepilgan, sada va öriklar soyasidagi şohsupalarga julhirs, ğajari gilamlar töşalgan, par yostiqlar qöyilganini körib köngli xotirjam böldi. Eng katta supadan boşlangan poyondoz sifatidagi patli gilamlar bir xilda töşalib katta köçagaça olib çiqilgani yaraşib turardi. Içkarida esa keşlik kelin barça yegulik-içkulikning tuzini totib körişdan boşlab, çoynak-piyola, çinnivor yuvib-artilgani, qaysi dasturxonning qayerga mos kelişini nazoratga olib, kuyib-pişmoqda. Unga tomon yurib, yaqin kelgan boyning suyukli xotiniga tobora hurmati ortib, tiliga kelgani şu böldi:
– Begoyim, Amir kelayapti, şoşilinglar, uyalib qolmaylik. Amir mamnun bölib ketsa, sizga alohida tuhfamiz bor.
– Qulluq, qulluq, begim.
– Halim tayyor, sovib qolmasin-a. Şörvaning olovini pasaytirib, şopirib turinglar! Mis oftobalarni yölga çiqarib, har biriga bittadan xuşröy yigitçalarni kiyintirib, qöl yuvdirişga şaylab qöyinglar. Özimizning öğillar ham şular orasida bölsin. Aytmoqçi, ularning har biri qölga suv quyayotganda “Bismillahir rohmanir rohiym, valaka mislika zolika” deyişni unutmasin. Keşdan kelgan oşpazlar bedana, kaklik, qirğovul göştlarini pişirib, tayyorlab qöydimi? Çiyalining yaxna göştidan ikki karson buyurgan edim. Kasbidan keltirilgan guldor sopol laganlarga soldirib köysangiz.
– Begim, hammasiga özim qarayapman. Amirimizning poy-qadamlaridan aylanay!
– Yana bir narsa yodimdan kötarilipti. Huv çetdagi supada peşin namozi uçun patgilamlar ustiga joynamoz töşatib qöyinglar.Balki ovqatdan oldin peşin namoziga ötişar.
– Xöp, xöp böladi, begim…
Oradan taxminan bir oş pişgulik vaqt ötgaç, köça boşidan jarçining ovozi eşitildi.
– Odamlaru odamlar, eşitmadim demanglar, Elsaroyga Buxoro Amiri taşrif buyurmokda. Yöl böşatinglar!
Bunday xuşxabar Arabbandi vodiysida ilk bor yangramoqda edi. Hamma huşyor tortdi. Qiziği, itlar hurmay, tovuqlar qoqoğlamay, eşaklar hangramay, otlar kişnamay qöydi. Negadir gödaklarning ham ovozi öçdi.
Jumağulboy yonidan nosqovoğini olib, tilining tagiga bir otim nos taşladi. Boy ota nosning kayfini olişga bazör ulgurdi. Köça boşida qumğon uşlagan yigitlar birvarakayiga “kelayapti” deb qolişdi. Boy tili tagidagi nosni bir çetga tuflab yuborib, yigitçalarga buyurdi:
– Otlarni uşlanglar, suvliq yuganni olib, belini böşatib, yakka mixga tortib, har qaysisiga bir boğdan kök beda taşlab qöyinglar.
Boy hovli oldida kutib olişga sabri çidamay, köça boşiga çikdi. Amir arkoni davlatining qorasi köringanida, egilib taʼzim qilib turdi. Arkoni davlat qirq kişidan kam emas. Vazirlar, xazinaçi, qoziyu quzzot, laşkarboşiyu ön çoğli qurollangan sarbozlar, hatto boş Madrasa imom xatibigaça hamrohlik qilmoqda edi.
Boy avvalo Amirning oti jilovidan tutdi. Uning otdan tuşişiga kömaklaşdi. Egasini avaylab, muvozanat saqlab yerga tuşirgan har bir ot yana egalik böldi…
Amir beqasam tönli yigitça qöliga quygan suvdan bahramand bölib, uning oğzidan çiqqan “Valaka mislika zolika” duosini eşitib, xotirjam böldi-da, Jumağulboyga yuzlandi:
– Bir çetda tahorat uşatib, peşin namoziga ötsak.
– Mana bu çetda, çorboğ burjida hojatxonayu tahoratxona, oftobalar bor.Marhamat, Amirim.
Amir izidan hamma öşa tomonga yurdi. Imom xatib xuşovoz ekan. Azonni şunday öxşatib aytdiki, namozxonlar past ovozda jör bölib turdilar. Namoz sönggida imom duoyi xayr qildi. Uning duolaridan taʼsirlangan boy közlariga yoş oldi. Allohu akbar! Allohu akbar! Sendan uluğ kim bor?…
Amir avvalo bir qişloq boyining dasturxonida nimayam bölardi, deb biroz mensimagan edi. Tuya göşti solingan halim izidan oq şörva, lazzatli parranda göştlari, Kattaqörğon mayizi, Maymonoq bodomi, Samarqand noni – hamma-hammasi iştahani qitiqlab, tomoqdan ötgani hamono, huzurijon bölib singib ketardi.
Ayniqsa, qözi göştidan boşqa heç qanday masalliq solinmay pişirilgan oq şörvani hamma bay-baylab içdi. Oq buğdoy unidan qaymoq surtib tayyorlangan patir oq şörvani yanada xuştaʼm qilib yubordi. Oxirroğida hazmi taom sifatida tortilgan qatiqli göja joyiga tuşdi. Yaxşiyam bu daştning havosi yengil. Agar şu ovqatni şaharda tanavvul qilinsa, har qanday zörni böktirib qöyişi tayin. Xitoydan keltirilgan qirmizi çoynaklarda aççiqqina qilib damlangan çoy nafs qutqusi bilan oşqozonga tuşgan ketma-ket göştu yoğni jigar ustidan purkalayotgan ziddi zahar bilan bab-baravar parçalamoqda edi. Toğ oraliğidagi Quruqsoy qişloği tokzorlarida yetişgan qora lönda uzum suvidan içi sirlangan xumlarda obi-tobiga keltirib tayyorlangan musallas iç-içdan qizdira boşlardi. Iştaha oçilişi bilan birga mehmonlarning qulfi-dilini oçib yubordi. Jumağulboy, Amir unga zimdan bot-bot qarab qöyayotganini sezib qoldi. Nigohlar uçraşib qolganda Jumağulboy boşini burmasdan közini yo yuqoriga, yo pastga olar, içimdagi dardimni Amir bilarmikan, Xudovanda, özing Xalloq, unga yetkaz, deya iç-içdan iltijo qilardi. Amirning fahmu farosati esa boyning öziga yetarliça dardi borligini bozordayoq anglab yetgan, payti kelsa gap oçişni möljal qilib turgandi. Xayriyatki, dasturxonga fotiha tortildi. Amirning xos mullasi xayru ehson ziyofat uçun uzundan-uzun duoyi xayr qildi. Hamma unga qöşildi. Köpning duosi köl. Amir mamnun jilmaygança Jumağulboyga qaradi:
– Elsaroyning himmatli oqsoqoli, ziyofat uçun taşakkur! Biz endi qözğalurmiz. Inşoolloh, bugun keç Qarşi begining mehmoni bölurmiz. Biror istagingiz bölsa, tortinmang…
– Amirim, himmatingizning çeki yöq. Agar mumkin bölsa, anovi Otqamar tomondan biroz yaylov, lalmi ekin qiliş uçun yer bersangiz… Elsaroyda fahmu farosati öziga yetarli oqsoqol böladigan yigitlarimiz bor. Şulardan baʼzi birovlarini tanlab bersak, mahkama xizmatiga olsangiz. Yana beş-törtta mullavaçça yigitlarni şariat ilmidan çuqurroq saboq olişlari uçun Buxoroyi Şarif Oliy madrasalarida öqib, ilm olişlariga izn bersangiz. Oxirgisi esa, ijozatingiz bilan mehmonlarimizning tabarruk yelkalariga bittadan tön yopişimizga rozilik bersangiz…
– Bahay, bahay, davlatingiz bundan-da ziyoda bölsin! Malolli yumuş söramadingiz.
Keyin boş mirzoga ögirilib dedi:
– Jumağulboyga söragan yerlarini aniqlab, hozirning özida “vaqf” yozib bering.Tolibi ilmlarni bemalol Buxoroga jönatavering. Haligi bölarmon yigitlar bilan Çiroqçi xonjoni şuğullanadi. Boşqa gap-sözingiz yöqmi?
– Jöq, jöq, e, yöq, taqsirim! Umringiz uzoq, rizqingiz foriğ, soyai davlatingiz bundan-da ziyoda bölsin! Oliy himmatingizga tasanno!
Amirga zar qöşib tikilgan Keş döppisi, Buxoriy zardözi tön, kaştali kamar-pöta, qolganlarning har qaysisiga simobiy beqasam adras, kimxob tönlar yopildi. Mehmonlar qözğoldilar. Örnidan turayotgan vazirlardan biri qöpolroq hazil gap qildi:
– Elsaroylik boyning hammayoğiga jir bitib, qötonigaça yoğ bosgan ekan. Qötonboy desayam bölaveradi. Tuf, tufay, iloyo köz tegmasin! Amir ham hazil aralaş mamnuniyat bilan aytilgan jaydari gapga boş irğab, kulib qöydi. Oliy zotning samimiy kulgusi uning ham eʼtirofi sifatida qabul qilinib, oradagi noqulaylikni kötardi.
Jumağulboyning özi bu gapni maqtanib heç kimga aytmasa ham, çor atrofga tez tarqaldi. Boyning uruğ-aymoği esa sörab- suriştirganga bu gapni kimsan Amir aytgan, deb oğzini töldirib maqtanadigan böldi:
“Asli boylikni Boy Otamizga Xudoning özi bergan. Hammayam Qötonboy bölavermaydi-da. Ana Barot töqsoba bizning töfordan çiqqan, yerlarimizning poyoni yöq.
Buxoroyi şarifni bitirgan mullalarimiz, berilib azon aytsa, ovozi Makkaga yetadi.
Tomirimiz jantoqning tomiriday suvga yetgan…”
Töfor ahlining maqtanganiça bor edi. Jumağulboyning şarofati barokatga aylandi.
Yaylovlarning keng-mölligi dehqonçilik va çorvaga baraka kiritib, mağzi töq, öqimişli ilmu odob sohiblari esa el-ulusning boşqaruviga yarab qolganidan bisyor xotirjam yaşab kelgani bor gap.
Jumağulboy davru davronini şuytib ötkazdi. Undan nima qoldi? Biroz qöpolgina Qötanboy degan nomu, halolu poklik, elim-elim, deb emranmoğu bir çimdim oriyat qoldi. Saksondan sakrab ötişu Iymom, Öroz, Irza, Mahkamboy degan öğillari qoldi. Ular otasiday nom çiqargan boy bölmasa ham, yaxşi zuvaladan tökilgan urvoq kabi öz boşiça totimli zuryod böldi. Bunday zuryodning heç bölmagani uvol-savobni biladigan, şaytoniy, rahmoniy tuyğuni darrov ajratadigan, ikkovning örtasiga kirsa, oğziga qaratadigan, ozgina qiyşayganki bor, epga soladigan odamşavanda bölgani hammasidan aʼlo. Bilʼaks har tökisda bir ayb, deydilar. Ular orasida bexos birovga yaxşilik qilaman deb, öziga gunoh orttirib, ming puşaymon yeb, dunyodan ötganlariyam bor. Ikkinçi qism şu haqda…
MAHKAMBOYNING TAVBASI…
Otani körgan öq yönar, onani körgan tön biçar. Otasiz öğilning ömgani, onasiz ösgan qizning kökragi katta. Kimgaki, otali, onali bölib voyaga yetiş nasib etsa, bu – bearmon taqdir tuhfasi. Kimgaki tuğilgan tuproğida yayrab-yaşamoq, qarib-qartaymoq nasib etsa, bu ham bearmon tole. Kimniki peşonasiga bola-çaqa bitib, izida qolsa, buyam armonli dunyoning taskinu yupançi…
Arabbandilik Mahkamboy, kimsan donği ketgan Jumağulboyning kenja öğli, tanglayi ilik moyi bilan kötarilgan, kindigi ostonaga kömilgan. Har kun tongda adaşmay çiqadigan oftob nuriga çömilib, xulqu odobdan kami yöq, bola-çaqasidan boşqa ğami yöq bölib, qirçillama yoşida bilib-bilmay xato qilib, umr sönggida ming puşaymon qilib turgan joyini köring…
Ul zotning puşti kamaridan bölgan Narzilla boy aytardi:
– Otamiz rahmatli saksondan uçtagina oşib, qazo qildilar. Bobomiz ham şu yoşda qazo qilgan. Otaning yoşi bir marra-da, bolam. Kuni bitib rizqu nasibasi tugab borayotganini oldindan sezgan şekilli, meni yonlaridan sira jildirmadi. Har safar biroz öziga kelganida, ulgurib qolayin, deb şahodat kalimasini takrorlar, biroz nafasini rostlagaç, içidan çiqayotgan hasratidan tutun kökka örlar, höng-höng yiğlar, tutila-tutila tiliga kelgani şu bölardi:
– Astağfurulloh, astağfurulloh, tavba qildim, tavba qildim, Egam! Özingga siğinaman. Özing keçir! Meni keçirarmisan? Agar keçirmasang, çin dunyo – jannating menga nasib qilmaydi. Axir, bilib-bilmay qilgan gunohim uçun körgan azobim dözax azobidan kam bölmadi. Şörimni qarangki, oz emas, nikohli bölib, jamisidan ön sakkiz farzand körib, ön beştasini qöşqöllab tuproqqa berdim-a. Körgan-bilganim şu uçtagina öğilga ovunib, suyanib turibman. Astağfirulloh, şunisiga ham şukr! Tirnoqqa zor qilib qöysa, qayoqqa borardim. Uççovginalaring bir bölib, Narzulla, sen boş bölib, tepkilab-tepkilab köminglar. Qoldiradigan meros-nasihatimga amal qilinglar. Bola-çaqalaring quloğiga mahkam quyinglar!
Yolğonu ötrikdan ot minib qoçinglar. Zinhor va zinhor qasam içmanglar! Heç qaçon yolğon guvohlik bermanglar! Ikki nafsini tiyganga Olloh özi baraka ato etadi. Davri qiyomatda haq azobidan qörqinglar!
Otam dunyodan ötgaç, ul zotning tirikligida qanday kabir gunohi bölganini sörab-suriştirdim. Köpçilik yelka qisdi. Biroz anglaganim şuki, otam tirikligida bilib-bilmay qilgan gunohlarini esga olib, tavbaga çoğlangan. Otamizning gunohlarini Özing mağfirat qil! Hozir bir uçini çiqaray, erinmay eşitsangiz, sizgayam ibrat bölar…
Burungining bir topişmoği bölardi: Soy-soy qamiş – soy qamiş, saylanib turgan bir qamiş. Javobini oqsoqol, kayvoni, marqa, bek yoki xon deb aytilsa, töğri böladi.
Jumağulboydan söraşdi: “Boybuva, özingiz oliyhimmat, yaxşi odamsiz. Şoli kurmaksiz bölmaganidek, elimizda onda-sonda çiqib turadigan yomonlarning ham tarafini olasiz. Yomon bölsa, qilmişiga yaraşa jazosini olsin-da…”
“Qöy börisiz, el öğrisiz bölmas. Yaxşi ham, yomon ham mening özimdan. Şoir aytadi: Orqasi bor orqasini maqtar mudom.Orqasi yöq marqasini maqtar mudom. Öşa yomon mening yomonim. Yomon kunimga yaraydi, hali heç kim şahardan tobutkaş yollab ketmagan…”
DEVONA KÖNGIL…
Işqu muhabbat hammadan köra Tangri Taoloda bisyor, möl-köl. Rahimu Rahmonni köring. Özidan ep körib, bir çimdim mehr zarrasini şu Zaminga, borliq xilqatu jonzotga bergan. Odam Ato, Momo Havoga bergan.
Inçunun odamzod zuryodi Işqi Allohdan benasib emas. Daryo töla suv, it degani tili bilan içadi deganlaridek, mehru muhabbat tuyğusi ham birovda köp, birovda oz. Birovda botiniy, birovda zohiran.
Qötonboy töforidan Toşboy dömbiraçiniki, ança-munça oşkor bölganidan taşqari serğalvaligi ham bor. Toşboy tört qizdan keyin paytini topib tuğilib, suygumçik, erkaroq bölib ösdi. Möylabi sabza urib, ovozi dörillab qolganida hovlisidan ikki uy narida, yelkasiga ip solib quduqdan qovğa tortayotgan qizni körib qoldi. Töğrisi, Toşboy bu qizni avval ham birda- yarim körgandi. Eʼtibor qilmagan ekan. E, bu Karimqul quduqçining ot çoptirib yuradigan qizi Misqol-ku. Kattarib qopti. Saxti-sumbati böliqqina, rangi sariq ham, oq ham emas, raʼno guliga monand, ösma-surma körmagan qoş-közlari öynab turibdi. Oftobda qizğiş, soyada qorovut körinadigan mayda örim kokillari iroqi döppisiyu ğijim römolidan pastga osilib turadi.
Hali oxurlar tölişiga ança bor. Qizning nozik yelkalarini arqon qiyib qizartirgan şekilli, tişini tişiga qöyib ihrab-ihrab qöyadi. Aytmoqçi, quduq boşida ham kimdir bor. Yana bir qiz, singlisi şekilli, tölib çiqqan qovğani oxurga ağdarmoqda. Şu turişida Misqolni boşqa bir böydoq yigit körib qolsa unçalik oşiq bölmas. Biroq Toşboy negadir dadil bölib gap qotdi:
– Misqol, kel, biroz yordam beray!
Misqol yoniga kimdir kelayotganini sezsa ham, kimligiga eʼtibor qilmagan edi, bexos burilib qaradi.
– Toşboy aka, sizmisiz. Jöğay, özim eplayman. Har kungi işim-da.
– Ber, beraqol, qara, nozik yelkalaringni arqon qiyib ketipti. Ot-ulovlaring jöqmi?
– Juvoş baytalni otam qaqqadir minib ketgan. Boylovdagi otni quduqqa qöşib bölmaydi. Yaxşisi özim..
– Ber endi, senga rahmim keldi.
Misqol qizarib-bözarib arqonni berdi. Toşboy qöliga tuflab, arqonni olarkan, qizga dedi:
– Sen endi ketib qolma, xuddi şu yerda, şunda tur. Suv tortiş bahonasida seni bir körib olay.
Qiz indamay yerga qaradi.
Yer haydamoq – bormoq, kelmoq, deganday quduqdan suv tortmoq ham borişli-kelişli.
Misqol quduq boşidan öttiz qadam berida turibdi. Toşboy – böz yigit. Ikki-uç çelak suv siğadigan qovğani töldirib tortar, quduq boşidagi qizgina suv töla qovğani bazör oxurga ağdarar, uning qiynalayotgani Toşboyning xayoliga ham kelmas, yelkadagi yukli arqonni pisand qilmay Misqol sari intilar, yetganda qizga boşdan-adoq tikilib töymas, agar panaroq bölsa, borasolib quçoqlab öpişdan ham toymas edi.
Çamasi öninçi borişda oxur lipillab suvga töldi.
Yigit yurak yutib, qizga gap qotdi:
– Misqol, menga joğib qolding! Qoş qorayganda şu quduq joniga kelasanmi?
– Bilmasam, iloji bölarmikan?
– Biror bahona toparsan, maylimi?
Öşa kuni qoş qoraymoğini intizor kutgan hamma emas, ikki yoş böldi, desak çippa-çin bölar. Toşboy ham, Misqol ham ilk uçraşuvda aytmoqçi sözlarini tinmay takrorlar, yuraklar dupuridan tanada sezgin qaltiroq hukmron edi. Bu yoğiga “tavba,” desa böladi.
Qişloqdagi devor-darmiyonsiz hovlilarning har birida bittadan it bor. It bölgandayam naq böribosar. Çaqirib kelganning har biri qölida uzun arqon yoki tayoq bölmasa, qirq yil oldin ölib ketgan momosini köradi.
Xonadon aʼzolaridan birovi bezovtaroq bölsa yaxşi it hammadan burun sezadi. Havoga otilgan kesak körinmay qoladigan bölganda, Toşboy qiyşayib uydan çiqdi. Yigit bexabar, Böynoq izidan indamay ergaşdi. Quduqqa yaqin kelganda Misqolning qorasi körindi. Xayriyat. Biroq qiz izidan hidini olib kelayotgan yaxşi it Törtközni heç kim sezmadi. Imi-jimida titroq qöllar bir-biriga çirmaşganda, ikki yaxşi it bir-biriga taşlanib, ğirillaşib qolsa böladimi? Buni heç kutmagan oşiqlar baravariga ovoz çiqardi:
– Böynoq, Törtköz, közing körmi, men özim…
Taajjubki, itlar ovozi birdan öçdi. Bir-birovini hidlab-hidlab nari ketdi. Ana bu boşqa gap. Titroq qöllar yana çirmaşdi. Heç gap-sözsiz yigit qizni bağriga oldi. Baloğat hidlari tutaşdi. Ilk bösa taʼmidan qöş yurak avval jör bölib, dukilladi. Qöş badandagi titroq birdan bosildi. Takror-takror bösa xurujidan lovullab yongan öng yonoq, çap yonoq hovri bosildi. Lablar lablarga intilayotganda, qiz yigitni töxtatdi:
– Toş aka, bugunga yetadi. Haddingizdan oşmang.
– Pari qiz, ertaga ham kelasizmi?
– Ertaga qözi-uloqlarni haydab Uzunjar tarafga çiqaman.
– Ertagaça baribir soğinib qolaman. Tuşlaringga kirsam maylimi?
Ular noiloj, biroq mastona ajraldilar.
Özaro hid almaşgan itlar ham mamnun, lökillab, egalari izidan ergaşdi.
Oşiqlar pinhona kunda, kunora uçraşib yurdilar. Özlariça ahdu paymon qilişdi. Biroq “nasib”ni aytişmagan ekan…
Yigit hayallatmay sovçi qöydi. Birdan rad javobini oldi. Quduqçi qizini Çorkösalik kasbdoş oşnasining öğliga vaʼda qilib qöygan ekan, bermadi. Toşboyning otasi örtaga oqsoqolni aralaştirdi. Baribir bermadi. Quduqçi oşnasiga xabar qildi. U yoqdan töy tezlaşib ketdi. Misqol zor-zor yalindi. Buyoqda suyganim bor, deb aytolmadi. Közda şaşqator yoş bilan ellik çaqirim nariga kelin bölib ketdi. Kuyovga köngilsiz, şör peşona, şör taqdir…
Bundayin köz yoşli çimildiq heç joyda bölmadi. Misqol pari qaqşab qon böldi. Kuyov hayron, lol böldi. Çilla degani zavol böldi.
Endi gapni buyoqda qolgan Toşboydan eşiting. Toşday oğir, bosiq yigit öz-özidan yengil tabiat böldi.
Avval öziga-özi gapiradigan Majnunga uka tutindi. Keyin qöşiq aytdi. Qaydandir dömbira topib kelib, ustoz körmay çalib yotdi. Maymonoqdagi Xöjamurodbaxşi Otani qirq kun tunab qaytdi. Huy-huylab, böy-böylab aytadigan baxşi böldi. Bundayroq baxşidan yaxşi böldi. Avval “Tohir-Zuhro” ni, keyin, “Vomiq Uzro”ni aytdi. Azaga borgan dardini aytib yiğlaydi. Qay taraf töyga borsa, aylanib aytgani – Misqol, Misqoloy böldi…
Mahkamboy kenja öğil bölgani uçun Boy ota merosidan olgani bir çimdim ziyod böldi. Hammadan oldin özini tutdi, yomon kunni unutdi. Öğil otadan bir bahya kam böladi degani rost şekilli, unçayam oşib-toshib ketmadi. Jumağulboyga qiyos qilganda, Amir tugul, xonjonni ham uyiga taklif qilganini heç kim eşitmadi. Biroq Avazbek degan oşnalariga qöşilib, ançayin şariatboz bölganini el biladi. (Bu jumlaning qisqa şarhi şuki, öşa davrning şariat qonun-qoidalariga qattiq amal qiluvçi, talab qiluvçi qozilarga yaqinlik) Ikki nafsini tiygandan baloyi bad hazar qiladi. Rizqu rözini yerdan topadigan odamzod yer uçun talaşib-tortişmagan kuni bormi? Qötonboylar uruğiga biroz naridan tutaşadigan Karçin (Buyam bir saroy uruğining töfori) töfori hosildorgina 100 tanoblik yer ustida talaşib-tortişib keladi. Jumağulboy davrida bu joyga Qötonboylar egalik qilgani tayin. Katta boyning zamonida Karçinlar tilini tişlab yurardi. Endi ular ğimirlab qolişgan. Miş-miş tarqaldi. Karçinlar sotib-sovunib, odam yöllab, Amir dargohiga boş suqib şu yerga “vasiqa” olişibdi. Kuzgi şudgor oldidan yiğilib şu “vasiqa”ni eʼlon qilarmiş. Bu gap-söz hammadan köra Mahkamboyga yoqmadi.
Maslahat qilgani usta Dangal bilan Avazboy yoniga bordi. Ular gapni bir joyga qöyişdi. Karçinlar Döngtepa ustiga jamlangan kuni Mahkamboy ham beş-olti oğaynisi bilan jiyin (yiğin)ga bordi. Mahkamboy şirin gap-söz, ustakorlik bilan Karçinlar oqsoqoliga dedi:
– Birodar, moli-mömin joni-mömin, yeri mömin-xuni mömin, deganlar. Yaxşi koru xayrga qöl uribsizlar. Endi oramizda heç qanday nizo bölmaydi. Vasiqa-hukmi Amir. Oqsoqol, öşa “vasiqa”ni buyoqqa bering-çi, bir öqib köraylik. Tabarruk xatni közga surmoq kerak-da. Mana şariatboz Usta Dangal, Avazbeklar ham öqisin, buyoği xotirjamlik böladi. Oqsoqol iyib ketib, Mahkamboy tomon taʼzim qildi-da, “Xat”ni unga berdi. Samarqand qoğozi pişiq qoğoz. Husnixatni mirzo yozgan. Ammo muhrida ozgina xilofi bor. Buni ikki şariatboz ham, Mahkamboy ham sezdi. Mahkamboy qölidagi xat avval biroz titradi, keyin birdan qöl bilan bolalikdan oğayni bölgan oğizga ravona böldi. Baquvvat tişlar orasida çaynalib, yutilib ketdi. Xullas Mahkamboy “vasiqa xat”ni heç narsa körmaganday osongina yutib yubordi. Birov bildi, birov bilmay qoldi. Qöli quruq qolgan, bor ilinjidan ayrilgan Karçinlar oqsoqolining “e,e” deyişdan özga holi qolmadi.
Mahkamboyning oxirgi gapi ölganning ustiga tepgan böldi.
– Oğaynilar, bu yerning “vasiqa” si Jumağulboy bilan birga ketgan. Boyning tanasi çirib ketgandir. Lekin erinmay qidirsak, uni albatta topamiz. Gap tamom-vassalom. Uy-uyga tarqalamiz!…
Oradan olti oyu olti kun ötdi. Toşboy baxşi Misqol pariga yetaman, deb kökragini zaxga berib, yotgani yöq. Dardu dilini har joyda, har kimga ayta-ayta “uytib-buytib” özini yupatib yurdi…
“Yozi bilan Zebo” izini qidirib Maymanoqqa bordi. Qovçinda “Tohir Zuhro”ning tikanli mozorini tavof qildi.
Ay yoronlar aytayina, aytayin,
Yaxşini topib, yomondan qaytayin
Qiz bolaning badanida olovça bor,
Qöy göşti, quyruq yoği palovça bor.
Ahaylasang, qöy qöşilmas podaga
Römolingni yonib ilgin xodaga.
Misqol pari, qomatingdan aylanay
Böylaringga bori umrim sadağa.
Dardim yomon, rangim somon, otim oriq,
Işqu dardim azobidan qular osmon.
Toleimdan visol emas, ming puşaymon
Qöşiğim qöşiq, tomoğim teşik
Bir burda non bersang, aytaman qöşiq .
Misqoloyni bir körsam ham, bas edi
Heç körmasam tuproq, xoru xas edim…
Ğij-ğij yulduzli osmon edi. Kimgadir visol, kimgadir armon edi. Çorkösa ovulida alomat töy bölayotgan edi. Mehmonlar qönoq joydan çiqib, töyxonaga töp-töp bölib yiğilayotgan joyi edi. Davra örtasida taraşa ötindan yoqilib, unga kimdir yermoyi sepib turgandi. Mardon baxşi zardoli dömbirasini qölga olib, töyga munosib kuy izidan bötaday bözladi. Göröğlidan boşlab Avazxondan qaytdi. Öxşatib aytdi, qaqşatib aytdi. Örtada yozilgan belboğ, qoğoz pul, poşşoyi tangaga tölib ketdi. Navbat Toşboy baxşiga kelganda qiz-juvonlar orasidan kimdir “voy” deb yubordi. Bu ovoz yoş baxşining quloğiga hammadan burun yetdi. Baxşi entika-entika şunday jöşib aytdi-ki, eşitgan quloqqa moyday yoqdi. Axir dunyoning eng tolmas qanotli qöşiği Işq qöşiği-da. Va lekin Toşboy baxşi öxşatdi. Oşiqlik termalari orasiga astalik-ustalik bilan köngil dardini qorib-qorib purkab yubordi. Dilnoma aynan Misqolga, Misqoloyga qaratilgan edi.
– Misqolim, jonim, jahonim, sensiz dilim vayron, umrim xazon. Hozirning özida men bilan ketasanmi? Huv narida, töyxona ortida Jiyron qaşqa otim gijinglab turibdi. Çiqsang bas, ikkimiz qanot çiqarib uçamiz, visol quçamiz. Naryoği Xudo poşşo!!!
Ustoz baxşi baribir zör-da. Undan boşqa heç kim Toşboyning işoratini sezmadi. Mardon baxşi qölini kötardi. Toşboy töxtadi. Navbat Löli şoirga berildi. Qarşilik Löli şoir köhna aytişuvni boşlaganida, Toşboy sekin qözğaldi. Qölida zombirça dömbira bilan oti tomon yurdi.
EY OŞIQLAR PIRI, ÖZING MADADKOR BÖL!
Y O Xudoyimay, ana omad, mana omad, Misqoloy paranjiga öralib, bellari buralib, közi yonib, ming bora quvonib, Toşboy otining yollarini silab turibdi.
– Misqoloy, jonim, özingmisan. Xayriyat, tuşunibsan.
– Toş aka, ketdik, ketaylik!
– Misqol, sen oldinga ötir, yaxşi boşqarasan. Men keyinda, quçoqlab ketaman.
– Toş aka, menga it tekkan, yana yuzimga solmaysizmi?
– Hali it ekan, çöçqa bölsa ham, sen menga halolsan, Misqol!
Har qanday yaxşi ot egasi könglini darrov sezadi. Rizq bergan xonadonga tinmay intiliş esa har qaysi jonivorning suyukli odati.
Jiyron qaşqa kun botiş tarafni közlab, öqday uçib ketdi. Tuyoğidan öt çaqnab, quloqlari orasidan jannat şamoli esib, ğayrati jöşib ketdi. Hademay manzilga yetib boradi. Otning naq kallasiday keladigan yuragi, ustidagi qöş yurak bilan jörovoz tepayotgan, tört oyoği ham ularga jör bölib çopayotgan edi.
Erta tongdan Çorkösada duv-duv gap tarqaldi. Falonçining kelini falon bilan qoçipti. Voy şarmanda, asli buzuq ekan-da.
Er bölmiş tört-beş yigit bilan dov tökib Toşboynikiga bordi. Baxşi köriniş bermadi. Misqoloyning özi çiqib rad javobini berdi:
– Sen menga er bölmading, qaro jer bölding. Darrov taloğimni ber! Mard bölsang ayama! Ber, beraqol, yalinib aytaman. Men endi Toşboyniki böldim. Şunça xörlanganim yetar.
Er bölmiş ori keldimi, uzangiga oyoq tirab, uç taloq, ming taloq, osmondagi yulduzça taloq, deb oxirida tilga olib bölmas söz bilan sökib yubordi…
– Ena taloq, haromi Toşboyingga ayt! Men uni uruğ-aymoği bilan zindonda çiritaman!
– Bilganingni qil. Hezalak, hezalaksan!
Har qanday baloyi badga oldindan rozi bölgan baxşi Misqoloyni hayallatmay nikohiga oldi. Çimildiq, irim-sirimi esa hovlidan taşqarida qoldi.
Endigi gapni Çorkösadan eşiting. Sonsiz saroyning har töforida öziça oriyat, ul nari, biz beri degan gap bor. Toşboy qöşiq (uning şunday nomi ham bölgan) bilib-bilmay bir töforning qilday nozik oriyatiga tegib ketdi. Bunday paytda kim ham qoladi. Beş-ön kayvoni jam bölib, şariat qozikalonini qidirib ketdi. Arznomaga jami erkagu ayolning barmoği ranglab bosilgan edi. Quruq qoşiq oğiz yirtadi. Nafs qozoniga bir bölak dumba yoğ tuşib, jazi erigan qozikalon mahkama mirşabu mirğazablarini olib, aynan Toşboy qöşiqning ovuliga qöşin taşladi. Eng avval Toşboy köşiqning töfori Bekliboy uruğining ön çoğli oqsoqolini aybdorga qöşib, böyniga arqon solib, yertölaga qamab taşladi. Boş aybdor, yoki aybiga iqror kelindan bir oğiz söraş heç kimning xayoliga kelmadi. Avval bizga taniş uç şariatboz Usta Dangal, Avazbek, Mahkamboy yana iş beradigan böldi. “Uçlik” degani uzoq talaşib-tortişdi. Xayriyatki, törtinçi odam yöq. Tepada Allohni aralaştirib, reja tuzişdi. Yana oldinga Mahkamboy kökrak kerib çikdi. Axir bitta yomon deb şunça gunohsiz oqsoqol zindonda yotadimi? Qolaversa, öşa yomon ham özimizning yomonimiz. Baxtaş tavakkal.
Mahkamboy köçma qozixona oldida tiz çökib, şahodat kalimasini aytib guvohlik berdi:
– Qozikalon janobi oliylari, şariat hukmi-oliy hukm. Haq taolo oldida guvohlik berib aytamanki, bu örinda el oqsoqollarida zarra gunoh yöq. Bu ayolni ham heç kim öşa yoqdan olib qoçib kelgani yöq. Özi, öz oyoği bilan ota-enasini körgani kelgan, şu yerda Toşboy bilan topişib ahdu paymon qilgan. Ayolning özi avvalgi eridan taloq olib, baxşining nikohiga kirgan. Işonmasangiz, öşa nomard kelinning özini çaqirib sörang. Mahkamboy Jumağulboy öğli nomim bilan aytamanki, Toşboyda ham, el oqsoqollarida ham gunoh yöq. U yoği özingizga havola.
Qozi katta kitobini uzoq varaqlab, bir töxtamga keldi. Bir gap bölmasa, şunday baobrö boy özini tikka tutib, guvohlik berarmidi?
Qozikalon işorat qildi. Böyniga sirtmoq solingan oqsoqollar qozikalonga ham, Mahkamboyga ham tasanno öqişdi. Mahkamboyning guvohligi biroz ötrikka qorilgan bölsa ham, uni foş etişga heç kim jurʼat topolmadi. Aslida Mahkamboyning soxta guvohligi Toşboy va Misqolga qayişgani, töforiga qayişgani edi. Yana tepadagi katta Qozidan boşqa kim biladi deysiz?
Hammaniyam Xudo yaratgan. Öşa paytda boşi egilib qolgan er bölmiş tarafdan qarğanmagan odam qolmagan ekan. Men qilaman töqqiz, Xudo qiladi öttiz. Heç bir töqqiz öttizga teng kelarmidi?
Mahkamboyning bir çimdimgina imoni borligi uçun umrining sönggi çoragida tillari tavbadan tuşmadi. Ölimi oldidan öğli Narzullaboyga meros sifatida tayin qilgani ham öşa tavbalarining şarhi-aşʼori edi. Ota öğil, padar ögitiga, tavbasiga, iqroru ibratiga amal qilib yaşadi. Bola-çaqalarini ham şunga örgatdi. Oradan uç-tört puşt ötsayamki, zuryodlar bobolarining öşa tavbasini, iqrorini sira unutişmaydi. A, buyam bir eski rivoyat-da, deb qöl siltab ketişmaydi. Barakasini bersin!
– Ötganlarni Özing mağfirat qil, Egam!
Arabbandi, 2012-yil, mezon…
Ğozi RAHMON
“Yoşlik”2012/11
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


