10 daqiqada öqiladi

6 783 marta körilgan

Söz qudrati

Sanobar Tölaganova

Har qanday adabiyotning kamoli avvalo, u mansub bölgan millatning madaniy, maʼnaviy, maʼrifiy anʼanalariga tayanib rivoj topişi orqali namoyon böladi. Bizda madaniy merosning çeksiz va tuganmas xazinasi, öziga xos anʼanalari mavjud. Bebaho xalq oğzaki ijodi, boy yozma yodgorliklar, axloqiy qadriyatlar va urf-odatlar mustahkam ildiz, işonçli poydevor hisoblanadi. Bugungi özbek nasridagi izlanişlar, yangilanişlarni kuzatsak, ana şu asl qadriyatlar zamirida böy körsatib, öz yölini topayotgan ijodkorlar safi köpligidan quvonamiz.

Yaqinda “Özbekiston” naşriyoti Bahodir Qobulning “Enaşamol” nomli töplamini çop etdi. Kitobda yozuvçining keyingi davrda yozgan qissalari va asosan respublika matbuotida eʼlon qilingan hikoyalari jamlangan. Bahodir Qobul asarlarini öqir ekanmiz, milliy qadriyatlar, or-nomus, faxru ğurur, Vatanga sadoqat, yurt va onaga muhabbat singari oliyjanob tuyğu-keçinmalarni adib özigagina xos uslubda badiiy ifoda etganligining guvohi bölamiz. Yozuvçining “Oq kamar” hikoyasi şamolning rubobiy tasviri bilan boşlanadi. Xuddi şamol moddiylaşib, şabada köz oldingizda jonlanganday taassurot uyğotadi. “Şamol ketganlarning ohi, kelarlarning nafasi emiş. Enam şunday degan”.

Yozuvçi qöllagan uslub hosilasida şamolning yönalişiga mos ohang kitobxonning estetik didi va dunyoqaraşini kengaştirişga xizmat qiladi. Töplamdagi “Oqdala”, “Öspirinlik” qissalari ham xalqona ohangi bilan öquvçini ohanrabodek öziga tortadi. Birinçi qissada bola sözlovçi, keyingi qissada esa u tinglovçi. Farqli jihati, keyingi asarlarda asosiy sahnaga Mergan va Ovçi obrazlari kötariladi. Bu qissalar mazmunan bir-birini töldirib, tadrijan bolaning yoşiga moslab tuzilgan. Qissalar göyo romanning soçmalari yösinida tartiblangan. Umuman töplamdagi har bir asarni öqişingiz bilan qadrdon tuyğularingiz uyğonadi, bolaligingiz bilan qayta uçraşganday, yöqotganingizni topganday bölasiz. Ayniqsa, uning “Enaşamol” qissasi özining betakror tili, uslubi bilan ajralib turadi. Asar boşidanoq muallif iqrori – ahd bölib jaranglaydi. “Yolğon gapirgandan yolğon yozmoq yomon. Gapirganni-ku töğirlasa bölar-u, yoziğ bilan kuygan terini tekislab bölmasmiş. Joni bor elning jonli tilida yozaman”. Bu oddiygina iqror emas, balki bu ahd orqali yozuvçi adabiyotga, millatga, qolaversa, öz-öziga söz beradi. “U yolğon yoza olmaydi. Bu uning kökayida yöq”. Yozuvçi tanlovining özidayoq uning yöli va maqsadini aniq belgilab beradi. Asar boşida jaranglagan ahdning naqd yoki nasiyaligi yozuvçi yaratgan qissa, hikoyalar tahlili davomida oçilib boradi.

“Enaşamol” qissasi anʼanaviy syujet asosiga qurilgan. Tasvirlanayotgan voqelik sizni yozuvçining bolaligi ötgan toğli qişloqqa yetaklaydi. Voqealar boş qahramoni – bola tilidan hikoya qilinadi. Bahodir Qobul insonni borliqning bölagi sifatida köradi. Yagona universum – odam va olam yaxlitligini körsatişga intiliş, alal-oqibat insonda tabiat bilan hamdardlik, hamnafaslik hissini yuksaltiriş umidi yozuvçining boş maqsadi bölganligi oydinlaşadi. Yozuvçi qahramonlar xarakterini yoritar ekan, toğliklarga xos yuksaklik, uluğvorlik, bağrikenglik, tantilik, samimiylik singari fazilatlarga alohida urğu beradi.

Asr söngidagi iqtisodiy, ijtimoiy qiyinçiliklar, özgarişlar, millat ruhiyatidagi qarama-qarşiliklar, hayotiy ziddiyatlar oldida ikkilanişlar insoniy munosabatlarning darz ketişiga, mehr-oqibatning unutilişiga olib keldi. Ammo millat fitratidagi pok asliyatni, insoniy mehr-muhabbatni mağlub qiliş oson iş emas. Muallif mazkur jarayonlarda ham insof, vijdon, imon mezonlaridan kelib çiqib fikrni badiiy obrazlar vositasida ifodalab berişning uddasidan çiqqan.

Adabiyot olamida köplab ijodkorlar bola obrazidan samarali foydalanganlar. Ç.Aytmatovning “Jamila”, “Oq kema”, Oybekning “Bolalik” asarlari buning yorqin namunasidir. Keyingi davrda yaratilayotgan baʼzi bir asarlarda mana şu usul öziga xos ravişda takrorlanmoqda. 2010-yilda “Şarq yulduzi” jurnalining 2-sonida eʼlon qilingan Sobir Önarning “Bibisora” qissasida ham xuddi şu yösindagi voqelik tanlangan. Bu qissada ham bola hikoyaçi-roviy sifatida körsatilgan. “Bibisora”da tanlangan bola “Enaşamol”dagi boladan özining mustaqilligi, erkin fikrlaşi, baʼzi epizodlarda öziça hukm çiqara olişi, xalqparvarligi bilan farqlanadi. Bahodir Qobul asarida esa bolaga asosan Katta enaning taʼsiri kuçliroq. Zero, har ikki mualliflarning qahramonlarga söz tanlaşdagi mahorati maqtovga sazovor. Adiblarning xalq udumlarini aʼlo darajada bilişi va anglangan voqelikni anglatişda xalqona ifoda usulini örinli qöllay olganliklarini taʼkidlab ötiş lozim. Söz baloğatini his qiliş uçun ijodkor sözga evrilişi şart. Sözning tubiga, maʼnisiga yetiş uçun xalq aqlining közi, yaʼnikim, elning bolasi böliş talab etiladi. Ruhan, qalban el bilan birlaşişga erişiş kerak. Yozuvçilarning mahalliy kaloritni körsatişda bir-biriga yaqin usullaridan unumli foydalana olganligi har ikki qissalarning muvaffaqiyatini taʼminlagan.

“Enaşamol”dagi bola obrazi soflik, poklik, halollik, haqiqatning ramzi. Adabiyot olamida Bola – poklikning umrboqiy timsolidir. Qissada bola – muallif. Muallif voqealarni bola tilidan hikoya qiladi. Nima uçun aynan roviy – bola obrazining tanlab olinişi ham qiziq topilma. Bizning nazarimizda, yozuvçi özi soğingan bolalikni sözga solgan. Yozuvçi ong oqimidagi voqelikni bola nigohi orqali, uning qalb prizmasidan “tahlil” qiladi. Bola yozuvçining hayot falsafasidan, xalqdan yiqqanlarining umumlaşma birligidir. Qissadagi har bir personaj özida yozuvçining estetik idealini u yoki bu darajada tajassum etadi. Diqqat qilinsa, asarda bir qança yordamçi obrazlar tizimi şakllantirilgan. Ularning barçasi yozuvçining adabiy niyatida özaro uyuşib, qissaning badiiy yaxlitligini taʼminlaşga xizmat qilgan. Qissada boş qahramon özi yaşayotgan muhitning içiga singib, asar badiiy maydonida yuz berayotgan ijtimoiy ziddiyatlarda voqelikning içidan sizib çiqadi, sirtdan kiritilmaydi.

Asarda tasvirlangan voqelikka sizu biz hayotda har kuni töqnaş kelamiz, ammo eʼtibor bermaymiz. Qissada sizu bizda fikr uyğotadigan, hayot mazmuni haqida öylaşga, inson qalbini, qadrini tuşunişga, muşohada etişga undaydigan örinlar köp. Bunday teran muşohadaga çorlovçi kuzatişlar asarning qadrini, ahamiyatini oşiradi. Çunki sanʼat asarlarining qimmati, avvalo, öquvçida fikr uyğotişi, muhokamaga çorlaşi, özini özi taftiş etişga undaşi bilan ham belgilanadi. Muallif bola vositasida Enaning sözlarini qahramon xotirasida qayta tiklab, uning ong osti anglamalari orqali bola-roviy tilida bayon qiladi, şu yösinda adabiy niyatini bizga yetkaza oladi. Niyatning anglatilişida sunʼiylik sezilmaydi. Şuning uçun heç qanday şubhalarsiz voqelikni qabul qilasiz. Bir örinda “Hammayam, hammayam emas… faqat soğinç va rahmda taʼma bölmas ekan”. Yoki “Non uçun çizilgan rasmda istara, yozilgan yoziğda nafas bölmasmiş. Yoziğ-çiziğni içida içi borga çiqargan”, “tiğ bilan öynaşsang-da, til bilan öynaşma” singari hikmatli sözlar hayot haqiqatlarining bola timsolidagi ovozidir.

Asarda yerdan kötarilgan, koinotga böysira odamlar obrazlari ham bor. Ular boşqalardan farqli ölaroq ğayb ilmidan, ertangi kun voqealaridan xabardor bölişadi.

Katta ena – Samarqandning, Vatanning, Imonning timsoli. U muşuklar, kaptarlar va musiçalar bilan dugona. Qissani öqigan kitobxonda bunga heç bir şubha uyğonmaydi. Katta enaning har bir gapi çeksiz armonlarning, umidsiz orzularning, ulkan hayot saboqlarining – Buyuk haqiqatidir. Şarqning xalqona falsafasi, donişmandligi, Katta ena obrazida umumlaştirilgan. Katta enaning har bir sözlari hayot hikmatlariga töyingan. Bola tilidan ENA sözlarni öqigan kitobxon endi gumonga bora boşlaganda, bolakay bu “mening emas, katta enamning gaplari” deb vaziyatni özgartiradi.

Qissadagi öziga xos obrazlardan yana biri Mardon. Mardon – halol, haqparvar, Egasining aytganini, “buyurilganini” qiladigan odam”. Yaxşi til tişning qamoğida böladi. Qamoqdagi til – yaxşi til. Şuning uçun öttiz ikki olmos qiliç bilan örab qöyilgan emiş. Qiliçni tiği bor, tilniki qirq bölarmiş. Sözlagan tilning siri qoçar emiş”, bu Mardon tentakning gaplari. Mardon haqparvarligi uçun xalqdan Tentak laqabini olgan. “Tentak”lik laqab ham emas, balki unvon. Sababi, şu unvon bois Mardon heç kim ayta olmaydigan gaplarni ayta oladi. Bola xayolan suv betiga, qorga, osmonning qoq örtasiga rasm çiza oladi. Uning xayolan çizgan rasmlarini (heç kimga aytmasa-da) körilmaganni Mardon tentak köra oladi, ranglarigaça ajrata biladi. Bu ham unga “egasidan berilgan” xislat. Bu obraz zamirida katta hayot maktabi ögitlari jamlangan. Mardon tentak boşqalar kabi tirikçilik köyida turfa şaroitlarga moslaşmaydi va bunga intilmaydi. Qissada tirikçilik baʼzi örinlarda uning uçun moslaşganday tuyuladi.

“Enaşamol”dagi Ovçi esa dunyo amaliga tirikligidayoq hisob berayotgan, qilmişlariga tölov tölayotgan obraz. Fojia şundaki, uning umri xiyonatga badal hisobida keçadi. Bu qismatdan solingan soliq neçoğli qimmatga tuşayotganiga uning armonlari dalil. “Seryamoq hayot quroqlariga xarj bölgan tiriklikning aslida har kuni bir umrdir. Dunyoga nimaga kelganingni jon çiqarda anglaşning hojati yöq. Avomga ermak, xosga ibrat, tentakka hikmat bölgan dunyoni tiriklik deydilar. Kun egasiniki. Odam bolasi qölidan bir çöpni tikka qiliş kelmaydi. Kun çiqişdan va botişni fahmlaşdan ortiqça aql odam bolasiga ortiqligi, ziyodligini anglaş köngilga bunçalik halovat berişini bilmagandim”. Hayotning sinovlari tufayli donişmandga aylangan Ovçi keç bölsa-da, xatosini anglab yetadi. Berilgan qisqa umrda kişining öz-özini anglab yetişi holatini körsatiş yozuvçining obraz yaratişdagi muvaffaqiyatlaridan biridir. Ovçi obrazi orqali Yaratganning omonatiga xiyonatdan ogohlik, tiriklikning qadri, yaşaşning maqsadini yana bir bora öquvçiga anglatib qöyiş yozuvçi maqsadlaridan biri, desak, yanglişmaymiz. Sanalgan barça obrazlarning syujet liniyasi bola obrazi orqali kesişadi. Bu obrazlar hayot elagida elanib, orqaga qarab oldini köra bilganlarning nafasidir. Muallif Katta enaning, Mardonning, Merganning umr daftarlaridan parçalar berayotganda bola tilidan “bu gaplarniyam yozib qöyişim kerak, hozir tuşunmasam, keyin anglab yetarman” deb qistirib ötadi. Bu kabi qistirmalar, qöşimçalar yozuvçi maslagi yölida uyuşib badiiy niyatning yuzaga çiqişida muhim örin tutgan. Bola har bir obraz zamiridagi mohiyatga kalit vazifasini bajaradi. Bola xayolot olamida özini erkin, ozod sezadi. U qissa badiiy maydonida muallifning içki meni – estetik ideali sifatida harakatlanadi. Katta ena millatning keçasi bölsa, bolakay buguni, ertasi, umidi. Heç kimni döst bilmagan Mardon tentak, ovçi u bilan sirdoş, dildoş. Ularning körgan, keçirgan hayot yöllari, taqdirning ayovsiz söqmoqlari bolaning umr sinovlaridan omon ötişiga eslatma, qöllanma, bir oyna. Bola yolğiz emas, uning jörasi bor, u “içidagi odam”. U jörasining ovozini eşitadi, u bilan dardlaşadi, maslahatlaşadi. Içkaridagi odamning imoni baquvvat, ruhiyati pok, niyati uluğ. U imonning buyurganlarini bolaga yetkazişda vosita. Şunday epizodlar ham borki, bola katta enasining “ovozi tikib bergan çoponçalarining öngiriga osilib” qolganini biladi, öngirda osilgan momosining ovozini xayolan eşitiş xislatiga ega. U şamolning qöşiğini tinglab, birga kuylay oladi. Asar qahramoni hatto sukunat bilan tillaşa oladi. “Sukunatni jonsiz demaydi. Sukunatni jonsiz deganni özi jonsizdir”. Sokinlik uning uçun göyo meditatsiya bölib, içidagi jörasi bilan sirli muloqot qilayotganiga guvoh. Yozuvçi baʼzi örinlarda voqelikni jumboq tarzida tasvirlab, bilsa bilar deb, keyingi voqeaga ötib ketaveradi. Vaziyatdan xulosa çiqariş kitobxonning fahmiga, tafakkuriga qoldiriladi. Bu ham usulning bir körinişi-da…

Bola Katta enaning – elning bolasi. Uning asli toza. Ertasi uluğ. Içidagi odam unga faqat yaxşi niyatlarni amalga oşuviga yöllovçi döst. Voqelikni sözga aylantirişda yozuvçi “sopini özidan çiqargan”, yaʼni xalqning tilidan soz usulda foydalangan. Bola tasavvurida Samarqanddagi xaroba minoralar “osmonga qöllarini çözib qolgan”ga öxşatiladi. Çol şamolning öng kelişiga oz qolganligini, bu işlarni “egasi buyurgan odam” qilişini başorat qiladi. Minoralar eskirişi mumkin, lekin heç qaçon yiqilmasligini işonç bilan taʼkidlaydiki, bu bejiz emas. Işonçning zamiri millat ildizlarining poydevori mustahkamligidadir.

Hozirgi kunda yaratilayotgan nasriy asarlarimizdagi “tilsizlik” juda açinarli hol. Bir qança romanlar, qissalar mualliflari bölgan baʼzi bir yozuvçilarimizning öz uslubiga ega emasligi, asarlari tilining sunʼiyligi öquvçini özidan bezdiradi. Xalqning urf-odatlarini, millatning şeva-lahjalarini yaxşi bilmaslik, zörma-zöraki özi işonmagan narsalarga boşqalarni işontirişga urinişlar özbek nasrining ösişiga tösiq, uning bir joyda depsinib qolişiga sabab bölmoqda. Özbek adabiyotida betakror xarakterlar va ovozlar yarata olgan yozuvçilarimiz Ş.Xolmirzayev, M.M.Döst, T.Murod, E.Aʼzam, N.Eşonqul asarlari tilining öziga xosligini eʼtirof etiş joiz. Bahodir Qobulning asarlaridagi eng quvonarli hol tilining xalqçilligida, şiraliligida. Muallif sözning mağzini, yukini yaxşi his qiladi. U qahramonlar tilidan bejizga “toğ kötargandan söz kötargan oğir emiş. Dunyoning avvaliyam Söz, oxiriyam Söz emiş”, deya taʼkidlamaydi. Sözning zalvori ulkan toğdan ham oğirligini öquvçiga anglatiş barobarida, sözga nisbatan ehtiyotkorlikka, zukkolikka undaydi. Bu qissalarni öqiş jarayonida asar boşida jaranglagan yozuvçi ahdining öz isbotini topganligiga amin bölamiz.

“Enaşamol” qissasidagi personajlar ansambli, har bir obrazning öziga xos betakror tilga ega ekanligini kuzatamiz. Qahramonlar sözlagan nasriy uslub bevosita nazmga aylanadi. Asardagi qizlar kiyimi tasvirida “Köylakning kuyi lak-lak böladi. Birovga aytguli yöq. Bilmaganlar “uh”, bilmaganlar “Hu” deydi”. Ammo şuni ham aytib ötiş örinliki, Bahodir Qobulning keyingi qissalarida “Enaşamol”dagi epizodlar takror kelgan örinlar ham yöq emas. Baʼzi obrazlar yozuvçining xohişiga böysunib harakat qilayotganday tuyuladi. Qissadagi ayrim epizodlar mustaqil tarzda hikoya deb alohida eʼlon qilingan. Masalan, “Öspirinlik” qissasidagi “Kunga mahtal kampirlar” parçasi yana şu kitob söngida şu nom ostida alohida hikoya deb berilgan. Bu xil holatlar yozuvçining asar kompozitsiyasini hali töliq pişitib olmaganligidan dalolat. Ammo umidli yozuvçilarimizdan Bahodir Qobulning “Ena şamol” kitobi uning öziga xos uslubi şakllanayotgan va betakror tilga ega adib sifatida ertangi kun özbek nasriga umid bilan qaraşimizga asos böladi. Izlangan topadi, yutuqlar kamçiliklarsiz kelmaydi. Şunday ekan, yozuvçimizga izlaning, tolmang deymiz.

Sanobar TÖLAGANOVA,

filologiya fanlari nomzodi

 

“Yoşlik” jurnali, 11/12-son, 2011 (252)

“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822

Obuna haqida

Izohlar

Hozirça izoh yöq. Birinçi bölib fikringizni yozing.

Siz nima deysiz?

Izoh tahririyat körib çiqqaç, eʼlon qilinadi.

Şu ruknda köp öqilganlar

Barçasi (375)