Bolalikning xotiralari nurli çiroqday doim inson yöllarini yoritib turadi. Kim biladi, balki bekinmaçoq öynab yurgan kezlaring, dugonalar bilan “töptoş”, “beştoş” öynagan paytlaringdagi beğuborliklar şeʼrning daragiga öxşar. Qişloq töylarida Sarvar xola, Robiya xolalarning yurakni sel qiladigan termalaridan köngilga şeʼriyatning şuʼlasi tuşgandir.
Çiroq yonar yoğ bilan,
Bağrim töla doğ bilan.
Öynamadim, kulmadim
Özim sevgan yor bilan.
Bu dardli misralarni dalalarda sigir boqqanimizda dugonalar bilan takrorlab yurardik. Onalarimiz qaldirğoçlar, laylaklar kelganda ularni olqişlab şeʼr aytişni örgatişardi. Qahraton qiş keçalari, dekabrning sönggi tunlarida çoyxonalarda qöllarimiz muzlab körak çuvirdik. Odamlar uxlab qolmasligi uçun Fayzulla toğa “Kuntuğmiş”dan, “Yusuf va Zulayho”dan öqirdi. Qiziqçi Rözi bobo xöroz bölib qiçqirar, turli quşlarning ovozini öxşatib “sayrardi”. Dostondagi ohanglar quloğimizga surnay tovuşiday quyilib qolardi. Öşa dostonlardagi şeʼr parçalarini yodlab, ayollar davrasida takrorlab yurardim. Bir öğlini böri olib qoçib Gurkijon, birini baliq yutib Mohijon atalganini aytayotganimda ayollar közda yoş bilan tinglardilar. Öşanda beş-olti yoşlarda edim.
Maktabga borganimda men möjizalar olamini topdim. Muallima Rahima Saloyeva har bir darsining oxirida mendan yodlagan şeʼrlarimni aytib berişni sörardi. Şeʼrni ifodali öqişni örgatar, barça majlislarga meni qunt bilan tayyorlardi. Uçinçi sinfdaligimda qiş kunlari şoir Uyğun bilan uçraşuv bölgan. Tumanning katta madaniyat klubida tumonat odam. Musiqa öqituvçimiz Şarif Ahmedovning ğijjagi bunday tadbirlarga şavq va hayajon, fayz qöşardi. Qalam qoşli, soçlari etagi bilan barobar Muhabbat Şoyimova opamiz “Dilxiroj”ga, Ibodat opamiz “Jonon” kuyiga raqsga tuşganida kökdan fariştalar yoğilganday, muhtaşam bino çaraqlab ketardi. Yoşlik zavqi, jozibasi, qizlarning nafis va çiroyli harakatlari, barmoqlaridan soçilgan nur, qora közlaridan taralgan iboli işvalardan hayratlanib tomoşa qilardilar. Ana şunday zavqli daqiqalardan söng şeʼrga navbat keldi: uçinçi sinf öquvçisi (men) şoir Uyğunning “Men quşlarga don berdim” şeʼrini dona-dona qilib öqib berayotganda… birdan töxtab qoldi va ketma-ket ikki-uç marta aksirib yubordi. Kiçkina qizaloq özini yöqotmasdan kaftlari bilan burnini artdi-da, şeʼrni davom ettirdi. Ana şu holat Uyğun boboda ajib taassurot qoldirgan bölsa kerak, şoir Toşpölat Hamidga qizaloqqa ustozlik qilişni tayinladi.
Qiş ötib, bahor keldi. Böston qişloğining tolzor, jiydazor, akas daraxtlari şovullab turgan köçalaridan quvonib-quvonib, quşday uçib maktabga boradigan bölgandim. Körganlar meni alohida samimiyat bilan körsatib, Uyğunga şeʼr öqib bergan qizça kelayapti, deyişardi. Bibirajab opam menga bir sidra yangi usti-boş, kavuşça olib berdilar. Ana şunday kunlarning birida maktabga borsam, Toşpölat Hamidning ayollari meni çetga imladilar. U kişi rus tilidan dars berardilar. Tumanimizning ikki betli gazetasida mening “şeʼrim” çiqibdi. Muallima menga tayinlab aytdilar: “Kim sörasa, özim yozdim degin”. Maktabdagi oçiq maydonçada yiğiliş böldi va meni “şeʼrim” bilan qutlaşdi. Dars tugaşi bilan xalq maorifi idorasiga çaqirişdi. Bino çorboğning içida edi. Daraxtzor oralab binoga kirdim. Devorlari qorday oppoq, çiroyli, uzun dahlizdan ötib, Toşpölat Hamid ötiradigan kabinet ostonasida töxtab qoldim. Kölmak yöllarda kavuşçam loy bölgan edi. Ostonada yeçib qoldirdim va iymanib içkariga kirdim. Mening bunday odobimdan zavqi kelibmi, xursandçilikdanmi, u kişi meni yaxşi kutib oldilar va ötirişga taklif qildilar. Hind aktyorlariga öxşagan soçlari jingalak, közlari katta-katta, körkam, salobatli kişi ekanlar.
– Obbo, sen-yey, şeʼr yozibsanmi? – dedilar kulib.
– Özim yozdim, – dedim muallima tayinlaganiday.
U kişi birdaniga qah-qaha otib kuldilar. Tizzalariga urib, “obbo, sen-yey”, deb meni hayratga solardilar. Nihoyat kulişdan töxtab, dedilar:
– Bu şeʼrni sening nomingdan men yozdim. Sen köp şeʼrlarni yod bilasan, dostonlardan ham yodaki öqiysan. Bir urinib kör, qofiyalar topsang, öqituvçing turoqni örgatsa böldi, şeʼr yozaversang böladi, – deb maslahat berdilar.
Öşa lahzalardan boşlab mening murğak ongimda özim ham anglab yetmagan bir orzu kurtak yozdi. Bibirajab opam paxsa devorli uyning bir burçagiga kiçkina stolça qöyib berdilar. Keça-yu kunduz qoğoz qoralay boşladim. Nimasidir şeʼrga öxşamasdi ularning. Lekin maktab “lineyka”larida, yobonda ayollar davrasida öqib berardim. Butun tumanga ”muxbirça” bölib dovruğim ketdi.
Har yili may oyida qöşiqlar bayrami bölar, bu gözal tadbirlarda qöşiqlar va şeʼrlar jarangidan yuraklarimiz junbuşga kelar, çorboğ sahni yoşlik va bolalikning quvnoq gurungu muşoirasidan Eram boğiga aylanardi göyo. Ğafur Ğulom, Uyğun, Zulfiya, Quddus Muhammadiy şeʼrlaridan gumburlatib öqirdik. Maktabimiz M. Gorkiy nomi bilan atalardi, şuhrati baland edi. Daraxtlar şoxiga, yon-atrofdagi pastak uylarning tomlariga çumçuqlarday terilib tomoşa qilardi bola-baqra.
Öşa yillar hayajonlari meni şeʼriyatga şaydo qilgan ekan endi bilsam. Novaça töparida kiçkinagina kutubxona bölardi. Zaxgina, nimqoronğu ikki xonadan iborat edi. Qiş kunlari maktab, dala va uy işlaridan ortib kutubxonaga kirişga vaqtim bölmasdi. Yoruğ yozda kutubxona oldidagi hovuz böyi şiypon vazifasini ötardi. Qizlar kaşta tikişsa, men kutubxonadan kitob tanlab çiqib, muk tuşib öqirdim. Puşkinning ertaklari, özbek xalq ertak va dostonlari, şarq xalqlarining afsonayu rivoyatlarini boş kötarmay öqir, baʼzilarini uç-tört bor takroran közdan keçirardim. Maktab taʼtili paytida ona tili va adabiyot öqituvçimiz Murod Xolmurodov darslikdagi asarlar röyxatini berardilar. Qişloq kutubxonasidan topmagan kitoblarimni Böstondagi asosiy kutubxonadan olardim. Muallim Şarif Ahmedovning körkam, xuştabiat rafiqasi Gulçehra opa menga qiziq kitoblarni tavsiya etardi.
Yozda yulduzlar sayrini tomoşa qilib hovlimizdagi baland supada uxlardik. Oyning yoruğida alla-mahalgaça kitob öqirdim. Ertaklardagi qahramonlarim qismati yuragimga ham azob, ham faxr solardi. Tonggaça ertaklar dunyosida yaşardim. Onamning ertaklari esa heç tugamas, sigirimiz paxtani yeb, ipga aylantirib berişini kutardim. Otasining köziga malham izlab ketgan Kenja qizning sarguzaştlari meni hali-hamon sehrlab keladi. Özini qullikdan ozod qilgan xaloskorining muşkuliga yaraş uçun “labbay” deb gördan çiqib, kafanini böyniga ilib yugurgan qulning himmatlari taʼrifini tinglab, dilimda ezgulik gullari oçilardi. Şeʼriyatning sehrgar xayollari bilan yaşardim. Ana şunday tuyğular menga jurʼat bağişlagan va şunday jasorat bilan qişloğimdan birinçi bölib Toşkentga öqişga kelganman.
Milliy universitet darsxonalari çinakam ijod olamiga olib kirdi va maşqlarimni ilk bor tahririyatga – “Özbekiston xotin-qizlari” jurnaliga olib bordim. Gulçehra opa şeʼrlarimni ança sayqallab, 1961-yili hozirgi “Saodat”ning avgust sonida çop ettirdi. Öşa şeʼrimni har gal öqisam, yuragim nurga töladi. Zulfiyaday buyuk ustozning imtihonidan ötganimga suyunib yuraman. Talabçan ustoz Ozod Şarafiddinovning ”Zamon. Qalb. Poeziya” kitobini qayta-qayta öqirdim, sahifalari yod bölib ketgan edi. Mirtemir domlaning “Men seni”, “Onaginam” şeʼrlari, “Surat” tilimizdan tuşmas edi. Şuhratning “Işqingda yonib” va “Sening sevging” şeʼriy kitoblari doimiy hamrohimiz edi. Ijod va hayotda ularning köp mehribonliklarini kördim. Uyğun domla öşa uçraşuvdan söng ön yil ötgaç, şeʼrlarimni matbuotda öqib qolib, şoir Barot Boyqobilov orqali meni topib, birinçi ”Oq yöl”ni yozib berdilar. Şundan söng özimga bölgan işonç mustahkamlandi.
Birinçi dostonim “Kelinçak” 1967-yili “Şarq yulduzi” jurnalida çop etilgaç, sevimli ustoz Zulfiyaga manzur böldi. Ilk kitobim “Şabnam” 1971-yili dunyo yuzini kördi. Hayotimning eng oğir kunlarida men uçun unutilmas bayram böldi. Onam kitobning ilk nusxasini közlariga surib yiğlab yubordilar.
– Otangiz öğillarim öntasi ham yerga yem böldi, qizlarim birovning xasmi, otim qolmaydi, deb armon qilgan edi. Mana endi Hoji boboning nomi öçmaydigan bölibdi, örgilay sizdan, – degandilar.
Hayotda maşaqqatlar girdobida qolgan kezlarim mehribon Zulfiyaxonim öz farzandiday panohiga oldi. U kişidan boşimni baland tutib yaşaşni, öz qadrim uçun kuraşişni örgandim. Mirtemir domla har gal şeʼrim matbuotda çiqqanida gohi maqtab, baʼzan otalarça koyib, saboq berganlarini, Şuhrat aka tahrir qilişni, söz ustida qunt bilan işlaşni örgatganlarini, Lazizxon Qayumov dono ögitlar berib könglimni kötargan kunlarni unutmayman. “Şarq yulduzi” jurnali men uçun çinakam ijod maktabini ötadi. Mualliflarning asarlarini mehr bilan, sözimni qizğanmay tahrir qilişni şoir Husniddin Şaripovdan örgandim. Aziz Saidaxonimning mehri, donişmand Töxtasin Jalolovning haftada ikki bor işxonamga kelib, “qizim, bugun qanday yangi şoira topdingiz”, deb xuşxabar kutişlari heç esimdan çiqmaydi.
Şu kungaça 29 ta töplamim çiqdi: şeʼrlar, hikoyalar, maqolalar, tarjimalar, badialar. Albatta, ularning mazmun-mundarijasi, saviyasi har xil. Könglim tölmaganlarini ham özimning injiq bolamday qadrlayman. Ayniqsa, “Saylanma” kitobimni dastalayotganda könglim tölmaganlari öz-özidan mundarijaga kirmay qoldi. 14 ta doston va balladalarimdan 7 tasi şu kitobimga kirmadi. Baʼzilari mavzusi bois, baʼzilari esa böş köringani uçun.
Ha, adabiyot xalqni uyğotuvçi qudratga ega. Önlab qarorlarning kuçi yetmagan işlarni birgina şeʼr, birgina qöşiq bilan amalga oşiriş mumkin. Adabiyotdan yiroq odamning yuragini pöpanak bosadi. Davralarda ziyoli odam bilan kitob körmaganning suhbatini darrov farqlaydi kişi. Xalqimiz orzu-umidlarini, kelajagini, buyuk şijoatini kitoblarda, buyuk qahramonlar timsolida körgan. Xalq Alpomişlaru Göröğlilarni, qahramonlik va mardlik zavqiga töla ertaklarni bejizga öylab topmagan. Ertaklari bölmagan xalqning yerda ildizi bölmaydi. Adabiyot xalq uçun hayot buloği, tafakkur manbai, şunday bölmasa, bunday xalqning ruhi öladi. Adabiyot ona kabi murabbiy vazifasini ötaşi darkor. Adabiyot – millatning urib turgan yuragi. Yaxşigina eslayman: özbek tili qatağonga uçragan yillari boğça bolalarining tilidan “Özbegim”, “Özbekiston” tuşmasdi. Uruş yillari jangçilarning kökrak çöntaklarida “Qölingga qurol ol”, “Sen yetim emassan”, “Surat”, K. Simonovning “Meni kutgil” şeʼrlari tumorday saqlanib kelgan.
Adabiyot milliy qadriyatlarning bardavomligi, millatning özlikni anglaş yölidagi saʼy-harakatlari qaror topişi, xalqning maʼnaviy-axloqiy qatlamlarini mustahkamlaş uçun xizmat qilişi kerak. Şeʼriyatda Hamid Olimjon, Zulfiya, Usmon Nosir, Mirtemir anʼanalariga hozirgi yoşlar amal qilişlarini orzu qilaman. Modern şeʼrlar deb şakli-şamoyili yöq, sovuqdan-sovuq misralarni öquvçiga taqdim etayotgan ijodkorlarni qabul qilolmayman. Bir yilda uç-tört kitobini qalaştirib taşlab, öquvçining didini buzayotgan “yozuvçinamo”, “şoirnamo”lar ijod erkidan mastu mustağraq bölib, kekkayib yurişganidan hayron bölasan kişi. Nazmlarda sözbozlik, ikki tomçi suvday bir-biriga öxşagan, mazmuni pökak şeʼrlar köpayib ketganidan xavotirdaman. Dehqon xirmon kötarganda yaxşilab sovuradi, ğalvir-çiğil qiladi. Doni-donga, puçagi-puçakka ajraladi. Buğdoyga tuşgan qoramuğni bittalab teradi dehqon. Nazarimda, har bir ijodkor öz asarlarini mana şunday saralab, keyin öquvçiga taqdim etişi kerak. Buning uçun ijodkorga, u kim bölişidan qatʼi nazar, kuçli masʼuliyat tuyğusi zarur. Adabiyot xalq hayotining, u bosib ötgan maşaqqatli yöllar tarixining badiiy közgusi bölsagina, kelajak avlodga xizmat qiladi.
Oilamiz haqida söz yuritsam, ikki ijodkor bir yoqa, bir yeng bölib ijod qilamiz. Bir-birimizning yutuqlarimizdan ilhomlanamiz. Birinçi öquvçim, baho berguvçim ham Ibrohim aka böladilar.
Bolaligimda muallimlarim, “Oydin matematikani suv qilib içgan, matematik böladi”, deb yurişardi. Meni söz sehri öz olamiga maftun qildi. Qizimiz Malohatxon raqamlar poeziyasiga maftun böldi, u texnika fanlari doktori. Nabiralar ham uning yölini tanladi. Balki şajara daraxtining qaysidir novdalarida şoirmi, baxşimi tuğilar! Bu yoği Yaratganga ayon.
Matbuotda çiqqan ilk şeʼrim “Tongni qarşilab” sarlavhali edi. Unda “umr böyi yurtim tonglarini bedor kuzatay”, degan satrlar bor edi. Bedor ötgan tunlarimdan, mehnat va izlanişda keçgan kunlarimdan topgan şodliklarim, taqdir nasibam uçun şukrona aytaman.
Oydin HOJIYEVA – Özbekiston Xalq şoiri.1942-yilda Buxoro (hozirgi Navoiy) viloyatining Qiziltepa tumanidagi Xojayi Böston qişloğida tuğilgan. ToşDUning filologiya fakultetini tamomlagan (1960-65). Birinçi şeʼriy kitobi – «Şabnam» (1971). «Manzillar» (1971), «Onam sevgan qöşiq» (1972), «Orzu guli» (1974), «Tarovat» (1976), «Dostonlar» (1980), «Muşfiq onajon», «Xuşxabar» (1983), «Çaşmalarni izlayman» (1986), «Tamal toşi» (1988), «Işonç yulduzlari» (1989), «Közimning oqu qorasi» (1996), «Panohim» (1998) kabi asarlar muallifi. «El-yurt hurmati» ordeni bilan taqdirlangan (1999).
“Yoşlik” jurnali 2014-yil, 3-son
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


