32 daqiqada öqiladi

757 marta körilgan

Yurak

Yurak

(Hikoya)

Uyğondi. Şifti pastak (unga şunday tuyuldi), devorlari oppoq (aslida hozir xira sarğiş) xona közlariga kirdi. Qiziq, öyladi u, tong otdimi özi? Nega tongni sezmayapti? Quyoş qani? Osmon qani? Ustidagi çoyşabni surib taşladi. Havo ham ğalati. Ostidagi bilqillama joy endi tanasiga xuş yoqmayotgandek. Şu payt közi deraza tarafni qoplagan moviy pardaga tuşdi. Örnidan turmoqçi bölganda yuragi qattiq sançdi. Çap köksini çangallab, najot ilinjida yana joyiga çözildi. Közlarini yumib, lablarini qimtidi, çap qöli bilan yuragining ostini siladi. Oğriq asta-sekin çekina boşlaganda miyasiga şu öy urildi: yaqinginada ham yuragi mana şunday – ikki kaft orasida mijğilaganday burab oğrigandi. Qaçon edi-ya? Köksidagi oğriq ança pasayib, közlaridagi parda kötarildi. Esladi, qişloqda – katta anhor böyidagi tol tagida ötirişganida yuragi bir uşladi.

Uni yoş qalamkaşlarning poytaxtda böladigan anjumaniga, yanaki xalqaro anjumaniga taklif etişdi. Rangli, naqşinkor taklifnoma keldi. (Şunday bölişi ham mumkin-ku, axir). U esa na xursand va na xafa böldi: yoşi qirqni qoralab qoldi, yoş yozuvçi desa böladimi özi uni? Şunday paytda hamişa öttiz, qirq yoşga kirmay ölib ketgan, ammo buyuk şoir yoki yozuvçi sifatida tarixda qolgan ijodkorlar esga tuşadi. Biroq U ularni öylamadi. Ehtimol, odamzotning yoşligi çözilib ketayotgandir yoxud xalqaro anjumanlarda qatnaşçilar yoşi şunday ölçansa kerak-da, dedi-qöydi. Keyin, nega endi meni taklif qilişdi, axir bunday bölişi mumkin emas-ku, men kabilar poytaxtda tiqilib yotibdi-ku, deya öyladi. Ammo savollariga javob kutmadi, ularni taşiga ham çiqarmadi. Eng avval oşnasi Habiy (Habibillo)ni çaqirdi. Oradan heç qança fursat ötmay, paçoq darvoza pinjida Habiyning kiyimi şalvirab turadigan ozğin jussasi, mijğilangan lattaga öxşaş yuzi namoyon böldi. U öqituvçi – ingliz tilidan dars beradi. Unga bunday şaklu şamoyilni içkilik inʼom etgandi. Şarobxörligi rost, biroq darsga içib kirganini birov eslolmaydi.

U qölidagi taklifnomani Habiyga uzatdi.

– Körmaysanmi endi… – deb qöydi minğirlab.

Habiy negadir taklifnomaning inglizça qismini öqidi, inglizça bilişini namoyiş qilgisi keldimi.

– Zör-ku, – dedi keyin tamşanib. – Buni yuviş kerak, oşna.

– Şunga arziydimi özi? – yana minğirladi U. Kimningdir sigiri tuqqanida yoki Surma xolaning tul qizi erga tekkanida, qöyingki, yana köplab ana şunday «tantanalar»da töyib-töyib içganlari hozir esiga kelmasdi.

– Nima deyapsan-ey, axir bu mejdunarodniy anjuman-ku. Hozir Deyqonboydiyam (Dehqonboyni demoqçi) çaqiramiz, – dedi Habiy taraddudlanib. Söng içkari tomonga ovoz berdi: – Xotin, hozir kelaman.

Xotini norozi ovozda nimadir dedi. Lekin u bunga parvo qilmay, döstining yelkasidan surdi.

 – Yur, ketdik.

Dehqonboy ham ikkoviga sinfdoş – ğirt bekorçi, «xotinboy akasi»ning sodiq fuqarosi. Uning uyi uç-tört eşik narida. Hali darvozasini qoqmay u çorpaxil gavdasini ikki oşnasiga hadya etdi.

 – Tol tagiga boramizmi? – dedi hali söraşib-söraşmayoq.

 – Avval qurollaniş kerak, – deya «qurol»ga yaraşa pul çiqiş-çiqmasligini hadiksirab çamaladi Habiy.

“Deyqon” çöntagidan pul çiqarib, uzatdi.

 – Xotinimdan öğirladim.

 – Xayriyat-yey, sendayam pul bölarkan, – dedi Habiy yarmi hazil, yarmi çin ohangida.

 – Maşna desang ja xapa böb ketaman-da, – qovoq uydi Dehqonboy.

 – Böpti-böpti…

Habiyning gapi oğzida qoldi.

 – Bugun men eriyman, – dedi U çöntagidan bir dasta pul çiqarib. – Axir bu ötiriş mening şarafimga-ku. Ma, – pulni Habiyga berdi. – Ikkita «bomba» ol, kolbasayam…

Habiy bilan Dehqonboy yayrab ketdi.

 – Mana bu haqiqiy şoirning işi böldi, – deyişdi tantanavor qilib. Negadir ular Uni yozuvçi bölsa ham, şoir deb ataşardi. Jarangdorroq tuyularmidi.

Bu orada qişloq guzariga yetib qolişgandi. Habiy peşonasida jimjimador yozuvi bor oynavand dökonga kirib ketdi.

 – Biz Surma xoladan hol-ahvol sörab turamiz. – deya U Dehqonboyni öng tarafdagi xalq «bötka» deb ataydigan ixçam yoğoç dökonga boşladi. – Zakiskasi şiyağda bölatta, a?

Surma xola beti qip-qizil (buni har kim har narsaga yöyadi), tölagina, yoşi oltmişdan oşgan kampir (şunday zamonda uni kampir deyiş ham gunoh) edi. Qoş-közidan ösma-surmasi arimasdi. Kim biladi, özini yaxşi körarmidi yoki yana kimlargadir yaxşi körinişni istarmidi. Bötkasi esa hov öşa zamonlarda ham bölguvçi edi. Unda bu yerda eri rahmatli ötirardi. Öziyam qoş-közi tutab (yaʼni yonib) turadigan çiroyligina odam edi. Mahalla-köyning aytişiça, ularning bir öğil, bir qizi köproq Surma xolaga tortgandi. Öğlini uylaşganidan söng qoş-közi binoyidek er qirçinidan qayrildi. Birov u, birov bu, dedi. Er qaro yerga, öğil xotinga ketdi. Köp ötmay, Surma xola tul boşi bilan qiyralib-çiyralib qizini çiqardi. Biroq kuyov bölmiş kelinni köpam suyavermadi. Onasiga qöşilib ötirsa – öpoq, tursa – söpoq deb yurib, bir yilga yetmay yumşoqqina haydab soldi…

Xullas, bu uçovi Surma xola qizini ikkinçi bor uzatganda rosa töyib içişgandi. Dehqon uni yoqtirib qolgandi-da. Qizini ikkinçi bor uzatişidan oldinroq nima bölganini birov bilmaydi, lekin bir safar Dehqonboy dökonga non sörab borganida Surma xola bermagan. Bermagangina emas, qalampir-tuz qilib haydagan. Endi esa Surma xola Dehqonboyga pinak ham qoqmaydi.

– Hm-m, bollarim, keliş (kellaring), – dedi kampir nigohini allaqayerlarga olib qoçib.

– Nevara katta bölyaptimi, işqilib? – Dehqonboyning unga yoqişga urinayotganligi sezilib qoldi.

Uni bir turtdi.

– Ikkita non, bir kilo pomidor, yarim kilo piyoz bering, xola, – dedi keyin çöntagidan pul çiqarib.

Habiy köringanda bular ham savdolarini bitirişgandi.

– Böpti, Surma xola, – deb qöydi beixtiyor Dehqonboy dökondan nari ketişarkan. – Qiziyzga salom ayting.

– Xöp, – dedi kampir hamon közlarini bir yoqlarga yaşirib. – Köp içişmagin, höy, bollar?

Anhorning eni salkam tört metr keladi. Öziyam lim-lim oqadi, suvi tiniq. Ikki tomoni tuproq yöl. Yöl çeti ajriq. Bolalar çömiladigan yerdan nariroqda yölga yonboşlagan qari tol bor. Şu ularning pakkasi.

– Arağing muzdekmi? – deb qoldi tolga yaqin kelganda Dehqonboy.

– Bilmadim, – bitta araqni xaltadan olib çangalladi Habiy. – Araqdaqa araq.

– Suvga irğit. Röparamizga kelgunça xiyla sovib qoladi. Sovumasa yana otamiz.

– Yöğ-ye… – işonqiramay unga qaradi Habiy. – Oqib ketsa, omma…

Nahotki araq oqsa, degan fikr urildi Uning şuuriga.

Habiy araqni quloçkaşlab ança nariga otdi. Şişa «çölp» etdi-yu suvga çökdi. Uçovlonning közi öşa yoqda – ana çiqadi, mana çiqadi. Yöq, nazdlarida araq suv betiga çiqişi lozim bölgan muddatning ikki-uçtasi ötdi. Ammo mudom şişa körinmasdi.

– Araqni yeding, höy! – deya Dehqonboyga qölini bigiz qildi Habiy.

U miyiğida bir kulib, tol ostidagi ajriqqa ötirdi: demak, araq oqmaskan.

– Bor, obçiq! – ödağayladi Habiy. – Uç kişiga bitta araq nima böladi?

Dehqonboy qölidagilarni yerga qöyib, yeçindi. Anhor yoqasiga kelib, avval quloğu burnini hölladi: suv kirmasin dedimi yoxud tanasini suvga mosladimi, keyin ötirgan köyi suvga kalla soldi va oqimga qarşi suza ketdi – araq tuşgan joyni möljalladi.

Habiy köylagini yeçib, tol şoxiga ilayotganda U ajriqqa ötirdi. Dehqonboy qöygan narsalarni paypaslab, pomidor va piyozni oldi.

– Piçoq olmabmiz-u? – dedi şimini yeçaymi-yeçmaymi deb turgan Habiyga.

Habiy şimini yeçmadi. Dehqonboyning ajriq ustidagi şimini kötarib, u yoq-bu yoğini çangalladi.

– Unda piçoq böladi, – dedi şim çöntagidan çalbuzar çiqarib. – Alkaşda hamma narsa böladi.

U törtta pomidorni yuvib, bölaklab qöyaqoldi. Piyozni parraklab töğradi, nonni sindirib xalta ustiga qöydi.

Dehqonboy şişani uzoq qidirdi, şönğib-şönğib qidirdi. Bir payt «topdim» deya hayqirib yubordi. Azot kötarilgan öng qölidagi şişa bölakça yaltirab ketdi.

– Topmasangam ölarding-da, – dedi taʼna qilgan bölib Habiy ajriqqa ötirarkan.

Şunda Uning yuragi qattiq bir sançdi, köksida oğriq turdi. U közlarini yumib, jim qoldi, oğriqning ötib ketişini kutdi. Habiy ham, suvdan çiqib kelgan Dehqonboy ham uning holini sezişmadi.

 – Ma, arağiyni, – dedi Dehqonboy şişani Habiyga uzatib.

Uning yurak osti yana siqdi: bu döstlarining unga, bir-birlariga bölgan beğubor mehridanmidi?.. Kipriklarining osti açişdi. Axir yuragi oldin ham şunaqa oğrigandi-ku…

Avval onasi öldi – yuvoşgina, töporigina onasi oxiratga ketdi. Öşanda U qiyomat, söroq-savolu jazoni öylarkan, nahotki mana şu bir umr özi suygan yemişini töyib yemagan, boşqalarda gunoh va ayniqsa, öziga nisbatan yomonlik bölişini xayoliga ham keltirmagan, hozirgilarning toş-tarozusida ölçaganda, na hayot va na ölimning ne ekanligini bilmagan, balki bularning barini bolalarim, erim, deb tuşungan onaginamda ham gunoh bölsa, nahotki u ham jazoga tortilsa, deya örtangandi. Onasini tuproqqa topşirgan kunning oqşomida ham yuragi qattiq-qattiq sançgandi.

Ha, birgina onasi, yolğizgina onasi uning isteʼdodiga işonardi. Yöq, onasi rahmatli na oxirat va na dunyo ilmini bilardi. Ammo öğliga, uning heç kimga öxşamasligiga işonardi.

Keyin U yetim böldi, kap-katta yoşida yetim qoldi. Aslida esa dunyo yetim qoldi, deb öyladi. Yaxşiki, döstlari – Habiy bilan Dehqonboy bor edi. Goho içib, goho yozib, goho qişloqni kezib, goho döstlariga öxşolmaganligidan afsuslanib yaşayverdi. Lekin Xudo farzand bermadi. Har gal xotinini rostmana quçoqlaganida «Nega?!», deya hayqirmoqni istardi. «Nega axir, tani-jonim soğ-ku», derdi-yu yuragini çangallardi.

Bir yil oldin xotini qazo qilganda esa yuragi böm-böş bölib qoldi. Na yiğladi, na kuldi, na söz dedi, tönni kiyib, belboğni boğlab, döppi ostida munğayib, jim ötiraverdi.

U Habiyning qölidan piyolani olarkan, göyo araqni içgisi kelmayotganday özidan nari surdi, ikkinçi qölining ikki barmoğida bir bölak pomidor.

Rahmatli xotini har yili kuzda paxtaga çiqardi. Kuz kunlari qisqarib boradi, yozning uzundan-uzoq kunlariga könikib qolgan kişining kuzga könikişi qiyinroq keçadi. Xotini ertalabdanoq paxtaga ketar, U esa çoy-poyini apil-tapil içib, işiga şoşardi. Endi bilsa, işda ham faqat va faqat paxta haqida gapirilgan, öylangan ekan. Xotini şom mahali qaytardi. Sezgir nigoh horib-çarçab, qorayib, çang-ğuborga botib qaytganini oson payqardi. Yuz-közidan, qani endi erim menga heç narsa – na ovqat va na boşqa narsa, demasa, degan maʼno yoğilib turardi. Uning xotiniga rahmi kelardi – na ovqat va na boşqa demasdi. Mundoq öylab qaralsa, degulik ham bölmasdi. Xotinining zörma-zöraki piyoz töğraşiga qarab turib, «xotin, damingni olaver, qornim töq», deb yuborardi. Yo rostdan ham goho qornini köça-köyda töyğazib kelardi. Xotini özining çarçab, zörğa turganligini xaspöşlaşga urinarmidi, «ikkitagina tuxum qovurib beraqolay», deb qolardi. U könmasdi. Şunda xotini yengil nafas olardi-da (erim sezmayapti, deb öylab), ikkita pomidor yoki bitta olma bilan non çaynab qöya qolardi. Öşa hayotmidi? Umuman, biz yaşayotgan mana şu hayot hayotmi? Yana söroq-savol yodiga keladi va öşal javobgarlik nimaga nisbatan olinişini öylaydi. Nahotki xotinida, ha-ha, ana öşa xokisorgina, kamsuqumgina xotinida ham gunoh bölsa? Unda nimaga nisbatan gunoh deyiladi? Öşanda ham yuragi qattiq sançdi.

U araqni sipqorib, pomidorni gazak qildi.

Ertasi Habiy bilan Dehqonboy uni poytaxtga kuzatib qolişdi.

Ançagaça moviy pardaga tikilib (göyo tikilib) yotdi. Sançiq çekinib, yurak urişi meʼyorlaşdi.

Baribir turişim kerak, pardani surişim, osmonni qidirişim kerak. Parda surilgaç, osmonni qidiriş na darkor, ey, Habiy aytmoqçi şoir, dedi içida. Axir men şoir emasman-ku, degan nido keldi yana içidan. Axir men şoir emasman-ku! Baribir pardani ikki tomonga surib, osmonni kördi. Quyoş çaraqlab yotardi. Töqqizinçi qavatda emasmi, osmon şundoqqina böğziga tiqilganday böldi. Bet-qölimni yuvay, keyin çoy içaman, degan öy keçdi xayolidan. Yuvinib çiqib, narsalari turgan xonaga ötdi. Sumkasini poldan olib, dumaloq stol ustiga qöydi. Quruq çoyni topiş ilinjida kovlana ketdi. Soçiğini, sovunu tiş yuvgiçlarini beixtiyor bir-bir paypasladi, ularni stol ustiga oldi. Quruq çoy öz idişida edi, sovunning hidi urmagandir. Çoyni qöliga olgani hamono sumkasining uzun oqiş boğiçi uzra örmalayotgan qumursqaga közi tuşdi. U uzumning yoxud şaftolining şoxida, nari borsa, odamning tanida örmalayotgandek sekingina va balki ohistagina, bir maromda borardi. Iye, bu yerga qumursqa qayerdan keldi, öyladi U. Nahotki şundayin joylarda ham qumursqa bölsa? Diqqat bilan qumursqani kuzata boşladi – ehtimol biron muddaosi bordir, öyladi söng. Töxta-töxta, u şörlik uyda – qişloqda sumkaga kirib qolgan bölsa-çi? Diydasi yumşadi, yiğlagisi keldi-da, yana yuragi sançdi, biroq bu sançiş xuş yoqqanday böldi. Salom, vatandoş, piçirladi lablari, yolğiz qolmasin debsanda-a? Qölidagi çoy köziga ilindi-yu, darvoqe, Xeminguey qahvani yaxşi körardi şekilli, degan öy urildi miyasiga. Çoyni stolda qoldirib, oşxona tomon ötdi. Inglizçasiga «Qahva» deb yozilgan apparatning murvatini bosdi. Jömrak ostidagi finjonga qönğir qahva quyildi. Höpladi. Namunça taxir bölmasa? Yonboşda oqqand turardi. Ammo u qahvani qaytib höplamadi-da, finjonni joyiga qöyib, yuviniş xonasi sari yurdi: bir çömilay.

Yuvinib bölgaç, hafsala bilan soqolini oldi. Keyin çala dazmollangan ikkita köylagining birini tanlaş uçun rosa urindi. (Şimni tanlaşga esa hojat yöq, çunki u bittagina edi). Qay birini kiysam ham manovi haşamatli mehmonxonaga-yu bu ulkan şaharga baribir mos kelmayman, deb öyladi beixtiyor. Anjuman ertaga boşlanarkan. Qatnaşçilarning har taraflardan kelişlarini hisobga olişgandir-da. Demak, bugun şahar aylansa böladi. Qiziq, nega endi aynan mana şu aylaniş sözidan şunçalar keng maʼnoli qiziq söz yasalganikin-a? Şahar aylansa bölarmiş. Balki yon-veridagi xonalarga ham şoiru yozuvçilar joylaşişgandir? Birortasini tanirmikin? Qayoqdanam tanisin, naryoqlarni-ku qöying, qöşni davlatlarning hozirgi yozuvçilaridan birontasini tanimaydi-ku. Tağin dunyo adabiyoti, deb lof-qof urişlariga balo bormi? Boşqa viloyatlardan ham kelişganmikin? Xalqaro anjumanga viloyatdagilarni kim ham aytardi? Uni balki öşa hikoyasi uçun… Ötgan yili bitta hikoyasini – «Odam»ni kimdir öris tiliga tarjima qilib, Rusiyaning qaysidir jurnalida çop ettiribdi. Keyin uni inglizçaga ögirib, çiqarişibdi. Özi bulardan bexabar edi. Yaqinda özimizning allaqaysi gazetada bu haqda yozişganini eşitib qoldi. Ha-ha, eşitib qoldi. Çunki özi yaqin-örtada gazeta yoki jurnal öqiganini eslolmaydi. Yozuvçining ahvolini qarang… Xullas, ana öşa «Odam» uçun uni buyoqqa taklif qilişgan. Endi uni çet ellarda ham bilişadi. U miyiğida kuldi: qişloğingdagi yarim odam tanimaydi-yu, çet elda kim ham tanirdi seni. Özing Tolstoy, Dostoyevskiy, Bulgakovdan boşqasini bilmaysanu… Demak, şahar aylanadi. Eşikni qulflab, yölakda birpas turib qoldi: eşiklardan biri oçilib, taniş şoirmi, yozuvçimi çiqişini kutdi. Ammo hadeganda eşiklar oçilmadi, yölak jim-jitligiça turaverdi. Nima balo, heç kim yöqmi? Şu payt qişloğida Habiy, Dehqonboyni çaqirgandek hayqirgisi keldi. Yuragi yana ğalati bölib ketdi. Oğir yutinib, çap köksini silagança lift sari yurdi. Lift öylaganidan keng edi. Lekin heç kim çiqmadi. «1»ni bossam böldi, pastga olib tuşadi – öyladi. Işqilib şarmanda bölmay-da. Bir narsa bölsa-yu, biron kişi «nega buni bosding», deb qolsa nima deyman. Keça notaniş hamrohlar bilan çiqib olgan edi. Endi esa… «1»ni bosdi. Lift jilganini sezdi-yu, biroq qariyb ovozi eşitilmadi. Qişloğimda oson yurardim, oyoğim ostida yer bor edi. Bu yerda esa mavhumlik, muallaqlik. Agar istasam qişloğimda uça olaman (bu endi qahramonning öylari, kulmang), xuddi oppoq (faqat oppoq) kapalakka öxşab. Lekin bu yerda uçolmayman. Yöq, manovi mening quvvayi hofizamga siğmas haşamat yoki mendan hadsiz darajada maşhur, balki zörroq odamlar (boringki, yozuvçilar) borligi uçun emas. Yöq, aslo. Bunda yer yöqligi uçun ham uçolmayman. Osmon bor, lekin yer yöq. Men qişloğimda kapalak bölib uça olardim. Lift töxtadi. Yoki sen rostdan ham zör yozuvçisan, yo bor-yöği xayolparastsan, degan fikr urildi miyasiga.

Şahar nima uçun şahar? Osmonöpar baland binolari, tekis yöllari, beadad odamlari borligi, yana-tağin qariyb daraxtlari, tuproği yöqligi uçun şahar. U bularni öylamadi va hatto şaharni juda-juda körgisi keldi. Axir yana qaçon buyoqlarga keladi-yu? Şaharni yo yaxşi, yo yomon körgani uçun körişni istamadi, şunçaki, körgisi keldi. Ovozyutgiç eşik ostonasidan hatlaşi hamono unça könikmagan, lekin televizor yoki kinolarda köribmi, xotirasining allaqayerida mana şu şahar ovozi, deya saqlangan şovqin içra qoldi. Göyo qalin daraxtlar kabi ösgan binolar, rang-barang yozuvlar, turgan va yurgan son-sanoqsiz avtolar, tekis yöl (yöllar), turli tarafga şoşayotgan behisob odamlar, nihoyat, ovozlar, qorişiq ovozlar quloğini batangga keltirdi. Baribir şahar yaxşi, öyladi beixtiyor. Ammo şuurining bir burjida, «şu sening gapingmi?», degan öy ham balqib qöydi. Birov bilan birovning işi yöq. Hamma qayoqqadir boradi va hatto şoşadi. Mana, masalan, yölning narigi betida turgan hov anovi qizni olaylik: oppoq tor şimu maykasi (bu matohni yana qanday ataş mumkin, bilmaydi), poşnasi uzun tuflisi öziga bağoyat yaraşgan. Qoş-közi qora, lekin soçi mallarang. Agar şu qiz, ularning qişloğida, boring, ana, mayli, odam köproq töplanadigan Surma xolaning «bötka»si oldida mana şunday ahvolda tursa nima böladi? Birovning işi bölmasligi mumkinmi? Eng avvalo Surma xolaning qip-qizil beti yanayam ollanib, qizğiş törlaydi. Şippagu futbolkada yurgan yoş-yalangning közi çaqnab, «voau-u» deb yuboradi. Habiy bilan Dehqonboy esa… Yöq, ular birrov qarab-netadi va balki u yer-bu yerlari sal-pal jimirlab ham qöyadi-yu, ammo eʼtibor bermaslikka urinadi. Qari-qartanglar esa uning millati-yu, kimning qizi yoki qarindoşi ekanligini suriştirişadi. Bu qoloqlikmi-yöqmi?.. Şahar – şahar, u yerda bunaqa gaplarning qiziği yöq. Şuning uçun ham ehtimol köplar erkinlik istab – bilganini qilsa birovning işi bölmasligi uçun ham şaharga talpinar.

U sölga burilib, yölak böylab ohista yura ketdi. Röparasidan, ortidan kelayotgan odamlarga qorişib yurdi. Ikki yonidan ötayotgan odamlarga beixtiyor eʼtibor berarkan, aslida ulardan farq qilmasligini, bir vaqtning özida, ularga mutlaqo öxşamasligini angladi. Atrofidagilar bağoyat pörim edilar. Ular buni sezarmidilar va yoki uning özlaridan bundayroq, umuman olganda, farq qilişini payqarmidilarki, U bilgan haddan ötgulik viqorli edilar. U bölsa, özining taşqi qiyofasiga, boringki, ust-boşiga eʼtibor bermasa-da, ayni paytda, hamma, ha-ha, hamma özidan yuqorida ekanligini fahmlay, nari borsa, şunday öylay boşlagandi. Men kimman, degan fikr şuuriga tobora çuqurroq örnab borardi. Heç kim emasman-ku axir. Bor, ana, Xemingueyga öxşagan bir yozuvçidirman-da. Kamtarinlikni qarang – Xemingueyga öxşaganmiş. U miyiğida kuldi – sen nafaqat Xeminguey, balki özbek tanqidçilari tomonidan umuman tilga olinmagan yozuvçiçalik ham emassan, mulla! Şuning uçun özimga öxşagan odamlarni topganim maʼqul – bu uning ayni paytdagi hukmi edi, har holda, heç qursa, hozirimni yengişim oson böladi. Şu öy xayolidan ötişi hamono özbekning kiçikroq milliy sandiğiday keladigan bir juftdan sumkalarini kötargan (aniqroği, sudrayotgan) ikki ayolga közi tuşdi. Ular özi tengi edi, çamasi, biroq, katta xotinlarga öxşaşardi. Tijoratçilikka çalingan bu ayollar qişloqning U bilgan sodda (aslida ustomon), biryoğini aytsang, turmuşning muştlari tanini momataloq qilgan, bola-çaqasi uçun jontaloş bozorçilar edilar. Qişloqqa mol olib ketardilar çoği, oğir sumkalarini yölning narigi betiga ötkazişga urinardilar. U şaxd borib sumkalarning birini tutdi:

– Men olib ötişib qöyaman.

Ikki ayol tuyqus bir-birlariga maʼnoli qaradilar: «Şunaqasi ham bölişi mumkinmi?» – degan savol zohir edi nigohlarida.

 – Huşyor böl, kiyimidan şaharlikka öxşamaydi, – deya şipşidi ayollarning biri ikkinçisiga. – Sumkani urib ketmasin.

Bu gapni U ham eşitdi. Tutgan sumkasini yerga qöydi. Avval kaftlariga, söng salkam ğijim köylagiga boqdi. Biroq şuuri ayollarning gapi-yu köylagining holatidan uyğunlik topib, maʼno çiqarolmadi. Yölak tomon çekindi.

 – Ana, aytmadimmi, – deya pişilladi yana haligi ayol. – Sezganimizni sezib qoldi.

Qiziq gap, öyladi U, «sezganimizni sezib qoldi», deyiş uçun odam kamida şoir bölişi kerak. Uni hatto özining «qişloqilari» ham qabul qilişmadi.

U u yoqdan-bu yoqqa ötayotgan turfa odamlar aro yölak örtasida tek qotdi. Ana endi qaysi tomongadir albatta yurişi kerak. Qayoqqa yursin – önggami, sölgami, tepagami, pastgami? Ammo nima bölganda ham yurişi şart. U röparasiga yurdi – har qalay nimadir bölar. Odamlar bunça köp-a? Aslida köpligi yaxşi. Lekin… Xuddiki örikzor, olmazor, bodomzor degandek bu dunyo odamzorga öxşaydi. Dunyo – odamzor. Şunday ekan, nega endi odamzorning zavoli bunçalar möl? Bas qil, falsafangni, öziga tanbeh berdi U, sen odamzor içra emas, yölakda u yoqdan bu yoqqa ötayotgan odamlar orasida bir odam, yaʼni ularning bir bölagi sifatida borayapsan. Bor gap şu – ularning har biri seni ham şunçaki yölakdan ötayotgan odam, deb biladi, vassalom. Lekin nima bölganda ham «sezganimizni sezib qoldi», degan jumla zör çiqdi-da – tap-tayyor hikoya, ehtimol şeʼrdir.

U sölga burilib, yana ohista, öyçan odimladi. Öylari qovuşmadi. Şahar şunçalar şovqin bölişini avvallari sezmagan ekan. Balki manovi odamlar, közlari öngu söldan va umuman hammayoqdan har qayoqqa ötayotgan, aksariyat şoşayotgan odamlarni bir qur «çöqilab» ötdi, şovqinni mutlaqo eşitişmas, undagi seziş quloqlarining, vujudining sokinlikka könikkanligi tufaylidir. Tavba, nahotki meni na şahar, na hammani, har narsani qabul qiliş tugul yutib yuboradigan manovi odamlar va hatto, bir jihati, öşa onda özimniki, deya öylagan haligi xotinlar ham hazm qilolmasalar-a? Qiziq söz – hazm qilolmasalar, hazm qiliş uçun yeyiş kerak-ku axir. Uning lablari qayrildi – jilmaydi. Ha, endi buyam bir xalq iborasida, Habiy aytmoqçi, ey, şoir.

Bu yerda osmon ikki çiziq orasida bölarkan. Çor tarafingda, ayniqsa, ikki yoningda balanddan-baland binolar. Nigohing bilan to osmonga yetgunça bir yutinib olasan – osmon qani, deging keladi. Biroq va nihoyat yetasan, yetasanu şu turişingda, yaʼni pastda turganing holingda osmonni çamalaysan, oqu qora bulutlarini izlaysan, osmon esa bilganingdek, tuşunganingdek keng emasligini payqab qolasan. Osmon şu xolosmi, deysan, nigohingni quyi olib, körasanki, u binoning ilk çetidayoq tugaydi…

U özini tuşkun, mijğov, boringki, qöştirnoq içida rutubatli odam, deb bilmaydi. Onasi öldi, çidadi, hatto köz yoşini ham birov kördi-körmadi. Xotini öldi, çidadi, hatto farzandsizligi ham uni iztirobu qiynoqdan özgasiga röbarö etolmadi. Keyin esa yolğizlik… yolğizlik. Hatto, ha, yana hatto adabiyot ham (bu endi uning öyi, aziz öquvçi) dardiga malham bölolmadi. U oyoği ostidagi qumursqadan to koinot qadar böyçan va ularning hamma-hammasiga masʼul ekanligini anglab qoldi. Yöq, aslida anglaganini özi anglamadi. Şu holiga uni tuşkun, deyiş mumkinmi? U tuşkun emas. Ammo insoniyatning yozma, noyozma xotiralaridan ayonki, boşidanoq aksariyat jamiyatlar şoirlarni (boşqaça tuşunmangu, Habiy aytmoqçi, U ham şoir-ku) unçalik xuşlamagan, xuşlamagangina emas, ulardan saqlanişga uringan. Çunki ular har bir narsaning yoki voqelikning özga maʼnolarini topişga yoki tuşunişga uringanlar. Şunday ekan, şoirlar emas, bu dunyo, balki butun koinot tuşkun… Axir sen şoir emassan-ku…

Baribir bu yerda osmon ikki çiziq orasida.

Röparada kuçuk yetaklab kelayotgan mallasoç kampir körindi. Kuçugi ham malla, buning ustiga pahmoq edi. Sezgir nazar bilan kampirning serajin yuzidan, ajinlar aro miltiragan közidan, uning butun jonu jahoni, soddaroq aytganda, ovunçoği yolğiz mana şu kuçuk ekanligini payqaş mumkin edi. Kuçuk zavq qözğar darajada yoqimtoy bölib, timirskilanib, özini u yoq – bu yoqqa urar, tinmay pitirlardi.

Uni nima jin urdi, bilmaydi: kampirga yaqinlaşarkan, yer tepinib, qöllarining kuçukka hamla qilayotganday harakati ortidan irillaganday ovoz çiqarib, u bilan tegişmoqçi böldi. (Odatda qişloqda bolalar, yoşlar köringan itu muşukka tegajoğlik qilib ötadi-da, şu yodiga tuşib, yoşligi qözidimi). Kuçuk çöçib, akillagança özini nari urdi. Kampir siltanib, yiqilib tuşayozdi. Tezda özini öngladi-da, şoşib kuçukni quçoğiga olib, boşini siladi:

– Uspakoysya, milaya, – dedi ovutib, söng Unga qarab öqraydi. – Dikar!.. Çurban!..

Bu payt ötgan-ketganlar ularga qarab turişardi. U nima qilişini bilmay serrayib qoldi. Yoşroq bölganida tiraqaylab qoçarmidi. Qizardi, bözardi. Kampir ğudrana-ğudrana nari ketgaçgina, lablari piçirladi:

 – Izvinite…

Agar hozir Uning xalqaro anjumanga kelgan yozuvçi ekanligini bilişsa, nima qilişardiykin-a? Aslida xunuk iş qildi: axir bu yer şahar, poytaxt bölsa. Bu makonda xalqlar, millatlar qovuşadi, qorişadi. Sening hozirgi qiliğingni biron qişloqdan kelgan odam yoki ildizlarini soğinib, iztirobga tölgan qandaydir şoiri devona tuşunmasa agar, boşqa birov heç qaçon anglolmaydi. Ha, hamma qovuşgan, qorişgan joyda ham yana yolğiz qolişing tayin, aks holda seni heç yöq kuçuk tuşunardi. Yuragi qattiq ğijimlab, yuzi tirişdi. Qaysidir maʼvoda manzil toparman, axir, – dedi köksini silab. Tuşgaça sanqidi. Har kungi mahalda qorni oçganini sezsa-da, yana ança yurdi. Axir taomildagi tuşlik vaqti bor-ku, heç yöq şaharda şunga amal qilay, deb öyladi. Şu istagi yetovida hatto mehmonxonadagi tekin ovqatdan ham voz keçdi. Nihoyat xorijiy rusumdagi, peşonasiga «Kafe Tarzan» deb yozilgan yemakxona qoşida töxtadi. Tarzanning kimligini bilişarmikin özi bular? Bilişgani uçun qöyişgan-da, buning ustiga, jarangdor ham. Nima, Alpomiş yo Göröğli, deb qöysinmi? Balki Namozbotir qöyişlarini istarsan? Unda bu yerning xodimlari yemakxonaning nomini aytolmay işdan haydalib ketişar. Hay, mayli, avval «tarzançilar»ning xizmatini bir köraylik-çi?.. Bunaqa joyda hamma narsa qimmat bölişini öylab, çöntagini kovladi, pulini çamaladi. Topgan puling bitta joninggga yetib ortadi-yu, yana nimani çamalaysan?! Bir yozilsang yozilibsan-da, Habiy aytmoqçi, şoir, u yoğiga Xudo poşşo. Oynavand eşikdan içkari kirdi. Içkarida yana bitta eşik bor ekan, undan ham ötdi. Xona unçalik keng bölmasa-da, salqin, jim-jit edi. Mayin musiqa yo eşitiladi – yo eşitilmaydi – şunaqa işlarda juda meʼyorni bilişadi-da bular. Odam siyrak. Uni novça, gözal bir qiz qarşi oldi. Qarşi olişi asnosida sinovçan nazar soldi. Yoqimli talaffuzda gapirişidan angladiki, Uning millatini, aniqroği, unga qaysi tilda gapirgan maʼqulligini bilişga urinardi.

– Qayerga ötirasiz? – söradi qiz nim tabassum va xiyol taʼzim ila.

U «qayerga buyurasiz», deganday qaradi. Qiz çetroqdagi xoli joyga yetakladi. Ötirişi hamono qöliga taomnomani tutib, daftarçasini oçdi. Şoir taomnomadagi taniş-notaniş ovqatlarning nomiga bir-bir köz yugurtirarkan, özini qizni uzoq kuttirib qöygandek sezib, biroz önğaysizlandi va tavakkaliga bitta taomu salat buyurdi.

 – Içişga-çi? – söradi qiz.

Darvoqe, nimadir içişi ham kerak-ku.

 – Çoy, – dedi-yu birdan dadillaşib, ömganini kötardi. – Va yuz ellik gramm araq.

Qizning yuzi yorişib ketganday böldi. Uzun oyoqlari şitob odimladi. Etagi tizzasidan ançagina yuqorida töxtagan tor yubkasi oppoq sonlariga juda yaraşgan edi. Patnis bilan qaytib, buyurtmalarni stolga qöyayotganda Uning közi yana qizning sonlariga tuşib, köngli ğilqib ketdi: dasturxon ustida bunaqa aʼzolarning yopiq turgani maʼqul ekan. Endi manavi savil idişdagi araqni ikki bölişi kerak, yana tağin istikon… ryumkada. Ryumkada içiş juda qiyin-da, içib bölguningça hamma qarab turganga öxşaydi, çunki unda içiş, yanaki simirib içiş uçun boşni ança orqaga taşlaş kerak. Ungaça… Çoy buyurgandi, piyola bilan olib kelsa kerak. Biroq hadeganda çoy ham, piyola ham körinmadi. Araqni körgaç, tomoği taqillab ketgandi. Içdi. Buyurgan taomi tovuq oyoği şaklidagi qorişiq göşt aralaş bir balo ekan. Undan, salatdan yedi. Yana içdi. Yuz ellik gramm ham rosa köp bölarkan-da, öyladi öziça. Ovqat şirin ekan, jağlari tobora avjlandi. Şu payt xizmatçi qiz keldi-da:

– Kamçiliklar yöqmi? – dedi.

U çoy obkeling, demoqçi böldi, lekin tili aylanmadi, nosinaşta joy bölganligi uçun özini mastday his qildi. Lablarini qimtib, burni va oğzi orqali qandaydir ovoz çiqardi-da, boşini silkidi. Qiz ortiga qayrilganda ovqatga engaşgan köyi uning sonlariga suqlandi: çiroyli ekan! Şuniyam biron baxtli odam quçoqlarmikin? Quçoqlarmikinmiş! Nafaqat quçoqlaydi… Şuning uçun ham islomda avrat, araq içma, degan gaplar bölsa kerak-da. Qori böp ket-e, Habiy aytmoqçi, ey şoir! Bilmasang (agar bilmasang-da), endi bilasan: barça zör şoiru yozuvçilar qişloqda tuğilganlar. Heç bölmasa, qişloqqa öxşagan şaharda. Keyin esa şaharga kelib, manavinaqa körgiliklar (şaroitlar) içra avvaliga mast-alast bölib, örnaşib olgaç, bolalik va yoşlik xotiralariga tayanib, bir nimalarni yozaveradilar-yozaveradilar. Kimlarningdir, balki özlarining nazdida ham tuzukkina narsalarni ejod (ijod) etadilar. Qarabsanki, hammalari «klassik». Ammo ular na manavinaqa yemakxonada ovqat yeydilar va na mana bunday sonlar haqida öylaydilar. Ular öz uylarida ötirib olib, bolaligu yoşliklarini öylaydilar va özlarini hamon öşanday tutişga urinadilar, balki şundayman, deb biladilar. Aslida esa ular… Qaysidir yozuvçi qişloqni donor deb atagandi, yaʼni şaharni, boringki, poytaxtni turfa isteʼdodlar bilan taʼminlovçi donor. Ehtimol, taqdir deganlari şudir. Taqdir aslida nima va u qayergaça? Inson ölgaç, taqdiri tugaydi-ku, şunday ekan, ölgan va mudom buyuk, deya eʼtirof etilayotgan şoiru yozuvçilarning taqdiri mudom davom etayaptimi? Bu savolga javob yöq, bilaman, biroq Navoiyni yoki Maşrabni nega buyuk, deymiz? Nega? Keyingi yuz yillikda yozilgan darsliklarda turfa ğoyalar pinjida maqtalgani uçunmi? Çölpon yoki Qodiriy ötgan asrning boşida yomon edi, endi yaxşimi? Kim aytdi? Balki hozirgi yaxşilar yuz yildan keyin yomon bölar? Kim ayta oladi? Demak, biz eʼtirofda tormiz, biryoqlamamiz. Adabiyot şu bugun bilan yaşasa – bu xavfli, bugun yulduzlarni kaşf etadi-da, ertaga ularni çaynab, tuflab taşlaydi. Neça Navoiy, neça Maşrab bor edi? Ular sizu bizning darsliklarimizda yöq xolos… Endi dunyoga kengroq boqiş lozim…

Xizmatçi qiz çoy olib keldi. Piyola ham kelarkan-ku, öyladi U. Yöq, millatim hali aynimagan – mana bunday joylarda ham çoynakda çoy va piyola bor ekan, demak… Buning ustiga, qiz uning ğijim köylagiga parvo qilmadi, hatto nigohida ham sezdirmadi. Ehtimol, hisob-kitobda hammasini çiqarib olar. Çoy höplarkan, hov narida öziga termulib turgan qizning soniga yana suqlandi: ayol körmaganiga qança böldi-yu. Mabodo qöqqisdan yur, deb qolsa ham hozir öziga işonmaydi. Axir qança böldi-yu… Pölat ötda toblanadi axir…

Qizni çorlab, hisob-kitob söradi. Ön beş ming. Yaxşi-ku – mana bunday joyda, mana bunday suluv xizmat qilib turganda, mana bunday mazali taomlar va araq – arzon-da. Öz tumani markazidagi oşxonalarning xizmatçilari ham agar içganini sezib qolişsa, uç ming sömlik yemak-içmak uçun ön ming olişadi. Unga qaraganda bu arzon. Ammo u ayni paytda poytaxtga ketayapman, deya ançagina pul olib kelganligini va hozirgi xayoli şunga nisbatan ekanligini öylamasdi.

Mehmonxonaga yetib kelguniça, ovqat yoki içimlik taʼsir qilib, tani qizidimi, terlab ketdi. Salqin xonaga kirdi-yu, ust-boşini yeçib taşlab, momiqdek xobjoyga yastandi. Köp ötmay, dong qotib, beozor pişillay boşladi.

Rosa uxlabdi. Tuş köribdi. Tuşida yonğoqlar yer bilan bitta bölib yotganmiş. Yonğoq bölib hamki, pösti yupqa, barmoğing bilan şunday bossang, çaqilib ketarmiş. Mallasoç kampir hovuç-hovuçlab yonğoq terarmiş, «kuçugimga terayapman», dermiş. U bölsa, bir-ikkita yonğoqni çaqibdi-yu, mağzini yo topibdi, yo topolmabdi. Birdan pahmoq yunglariga qorişgan dumini likillatib kuçukça ham paydo bölibdi.

Bunçalar hikmatlisan, hayot, dedi içida örnidan turarkan. Vannada maza qilib çömildi. Yalanğoç holida soçiqqa artina-artina xonada kezindi. Nimadir qilişi kerak-ku, axir. Şuuri bağoyat tiniq edi, faqat qaysi tomonga yoxud nimaga yönalişini bilib olsa bas. Oromkursiga ötirib, kattakon televizorning murvatini biroz qidirgaç, bosdi. Televizorning tiniqligi, ranglarining nihoyatda tabiiy ekanligi eʼtiborini tortdi. Dunyo özgarib bormoqda – aql-zakovatga, tafakkurga ming-ming tasanno. Aql deganlari olamni tasvirga köçiribdi. Ertagalik anjumanni ham televizorda körsatişsa kerak: özimizning alloma yozuvçilar ikki yonlariga xorijiy mehmonlarni olişib, törda ötirişadi. Eng yomoni, balki eng dahşatlisi, na biznikilar va na mehmonlar bir-birlarini tanişmaydi. Hoynahoy arbob yozuvçilarimizdan biri (eplaganida) rus tilida nutq irod qilsa ham ajabmas. Turgan gapki, barça mehmonlarning ensasi qotib, özimizning nisbatan yoşroq yozuvçilar esa mehmonlarning nigohidan özlaribop maʼnolar qidirib ötirişadi. Keyin birin-sirin mehmonlar gapirişadi. Alloma mezbonlarning «palagini bosib qöymasmikinmiz», deya huşyorlik ila, lekin etakda ötirgan yoşlarga umidvor boqib, söz tizişadi. U hoynahoy davraning quyisida, ehtimolki, davradan taşqaridagi örinlarning ikkinçi yoki uçinçi qatorida ötirsa kerak. Şu ötirişda davradagilarning baridan, millati, yoşi, isteʼdodidan qatʼi nazar, samimiyat qidiradi. Ana, tördagi alloma ustozlar mehmonlardan kam bölmaslik uçun viqor-la (göyo kamtarona) boqişadi, xuddiki bir-birlarini allaqaçon öqib qöyişgandek. Uni allomalarning birovi taniydi, birovi tanimaydi, lekin hammalari özlarini tanimaydigandek tutişadiki, şu bilan meʼyorni, aniqroği, öz maqomlarini saqlaşga urinişadi. Quyidagi poytaxtlik teng-töşlarining aksariyati esa uni tanişni istamayotgandek tuyulişadi. Tanişdimi, göyo obrölari tuşib qoladigandek. Hademay, unga ham söz berib qolişsa ajabmas. Berişarmikin? Olib boruvçi özbek bölgaç, uni albatta andijonlik (yoki qaşqadaryolikmi, buxorolikmi) yozuvçi, deya taniştiradi. Xalqaro anjuman ekan, «özbekistonlik yozuvçi falonçi», de-qöy. Rostdan ham söz berib qolişsa nima deydi? Habiy içganda goho «Ey, şoir, sen odamlarni yiqitib emas, yiqilganni tiklab zör böl», deguvçi edi. Şu gapni örisçalab aytsinmi? Yoki orqa qatordan turib «rus tilida roman yozdim», deydimi? Bunga kim işonadi? Yaxşisi, bironta tuzuk-quruq kitob çiqarolmadim, degani durust emasmi? Şunda tördagi xorijlik oqsoqol yozuvçilardan bir-ikkitasi «kim u?», deya sörab qolişar. «Andijonlik (yo qaşqadaryolik, yo buxorolik) falonçi», deyişadi özimizning oqsoqollar biroz öyçan holda xijil tortişib. Hamma uning rus tilida roman yozganligini unutişga urinayotgandek tuyuladi. Şunda kimdir örisçalab, «Odam»ning muallifi şu kişimi?», deb qoladi. Yuragi qattiq ğijimladi. Çap kafti bilan köksini bosib, közlarini yumdi, oğriq ötib ketişini kutdi. Derazadan taşqariga qaradi: allaqaçon qoronği tuşibdi. Örnidan turib, yana sumkasini kovladi: doimiy hamrohi «Çol va dengiz»ni oldi. Salom, hazrat, dedi yozuvçining suvratiga tikilib. Söng suvratni kafti bilan siladi, közlari öksik yiltiradi. Kursiga ötirib, kitobni varaqladi. Ançagaça qariyb yod bölib ketgan, öziga yoqadigan, ammo har qança öqisa ham zerikmaydigan sahifalarni hijjalab öqib ötirdi. Bir yoqda televizor ğönğiraşini qöymadi.

Tuyqus eşik taqilladi. Avvaliga kim bölişi mumkin, deya oğrindi ham, keyin köngil mayli evrilib, biron yangilik ilinjida eşik tomon oşiqdi. Röparasida yigirma beş yoşlardagi pakanaga moyil, çuvak yigit turardi. Yigitning angoridan dadillik ufurar, egnidagi qimmatbaho xonaki kiyim, qölidagi tilla uzuk va böynidagi oltin zanjir dadilligiga kuç berayotgandek edi. Uni tanidi – televizorda tez-tez çiqib turadigan klipparast, zamona tilida aytganda, yulduz qöşiqçi.

– 907-xonami? Sizzi yozuvçi, deyişdi, oka. Man ön ikkinçi etajdanman, – deya bidillay ketdi xebbimçaliş ovozda. Bu orada nozik qöllarini uzatib, söraşdi. – Ertaga syomkam boriydi, dam olişim kerak. Heç uyqum kelmayapti, şunga… Bironta skuşniyroq kitobiyz yöqmi, öqisam uxlab qolarmidim…

«Çol va dengiz» hamon Uning qölida edi, körsatkiç barmoği öqiyotgan sahifasida.

– Mana, – deya kitobni şartta qöşiqçiga uzatdi. – Rosayam skuşniy kitob.

Yigit kitobning betiga qaramadi ham.

– Rahmat, oka, ertalab qaytaraman, – dedi-yu lift sari çopdi.

U bölsa eşikning oçilmagan tabaqasiga böynini çözib qaradi: rostdanam töqqiz yuz yetti ekan, esidan çiqibdi. Eşikni yopib, ortiga qaytarkan, «işqilib kitob öqiydikanu, deb qöydi içida, uxlaş uçun bölsayam-da». Beixtiyor miyiğida kuldi. Qiziq, men mana şu muştday aşulaçini taniyman. Lekin u meni – qirq yaşar yozuvçini tanimaydi. Zamonangdan aylanay, otingni sot, molingni sot, aşulaçi böl, degan zamon keldi-da. Menmiş, mendan kattasiniyam tanimas u. Hoynahoy qöşiqlarining şeʼriniyam (agar şunday ataş joiz bölsa) özi yozsa kerak. Nima qilişini bilmay xona örtasida serrayib turib qoldi. Çap qöli bilan labu jağini uşlagança nigohini tentiratib, goh televizorga, goh kursiga, goh uning oldidagi oynavand stolga, goh sumkasi qolgan xonaning oçiq eşigiga tikildi. Nimadir qilişim kerak, deya öyladi va şuning ortidan bağrida qiziş asnosidagi huvillaşni sezdi. Aa-xx, dedi boşini orqaga taşlab, nenidir istayman, lekin qilolmayman. Ö-ö, Xudoyim, ne balo – men balo?! Nigohi balkon eşigida töxtadi: öşa yoqqa çiqaman. Çiqdi. Ikki qöllab panjarani tutib, atrofga tikildi – hammayoqda çiroqlar çaraqlaydi – maftunkor çiroqzor. Töqqizinçi qavat emasmi, tevarakdagi binolar quyiroqda körinadi. Ayniqsa, maşinalar şovqinining pastda qolgani yaxşi bölarkan. Lekin yuragi şiğillab ketdi – özini pastga otgisi keldi. Yer tortadi, deganlari şu bölsa kerak-da. Xuddi balkon öpirilib tuşayotganday tuyulib, şoşib özini orqaga oldi. Devor yonidagi töqima kursiga ötirdi. Boşini ham yastab, yana köksini uşladi. Balandlik qon bosimiga taʼsir qiladi, deyişardi, yurakka ham bilinarkan. Nafasi qisayotganday bir-ikki çuqur-çuqur nafas oldi. Çala yumuq közlariga balkon panjarasi aro röparadagi nisbatan pastroq bino peştoqidagi xiyol hilpirayotgan, turfa çiroqlar yoğdusida ajib jilvalanayotgan bayroq ilindi. Bayroğimiz çiroyli, ayniqsa, ranglari bağoyat gözal, olam bilan uyğun… Joning oğrib turganda bunaqa çiroyli öylarga balo bormi? Çap kafti bilan köksini siypalarkan, böynining orqa tomonida nimadir örmalayotganligini his qildi. Öng qölining tört barmoğini juftlab, ohista böyniga bosdi. Örmalaguvçi örta barmoğining bir yoniga ilindi, U esa qölini asta böynining yon tomoniga tortdi. Haligi narsani öldirişni istamay, barmoğining uçiga oldi: qumursqa. Bu yerga qumursqa qayoqdan keldi? E, darvoqe… Nimqoronğuda ilğadiki, bu öşa qumursqa va u barmoqlarining beozor ozoridan önglanişga urinib, tipirçilardi. Ölmabdi, çinakamiga xursand böldi U. Qumursqa tiklangaç, puflab taşladi. Jonivor qayergadir ğoyib böldi. Ölmaslikka-ku ölmabsan, ammo bu yerlarda yaşab keta olarmikinsan, yurtdoş. Ilohi, yaşab ket! Men ham ölib qolsam-a, degan xayol tuyqus miyasiga urildi. Urildi-yu, qölini köksidan oldi. Keyin xayolini yumşatişga urindi: özi yurak nega oğriydi? Quvonçdanmi, ğamdanmi? Bilmaydi. Yuragi oğriganki odam ölaversa, dunyoda odam qoladimi? Aslida quvonç bilan ğam hamişa yöldoş, xuddiki, jannat va dözax kabi. Dözax!.. Tavba, çeksiz kuç-qudrat, imkoniyatlar sohibi bölgan Tangri nahotki öz bandalarini olovlar bilan «siylasa»? Qaysi tafsir, qaysi talqinlarni öqimang, inson faqat va faqat olov bilan qörqitiladi: dözaxda olovda undoq kuyasan, bundoq qovurilasan. Yöq, bunday bölişi mumkin emas! Axir bu öta ibtidoiy fikr: olov kuydirguvçi – buni gödak va hatto hayvon ham biladi. Nahotki Tangriday zot?.. Menimça, Tangri dözaxda öz bandalarini soğinçlar girdobiga soladi: eng sevikli insonlarini, maşğulotlarini soğintiradi. Bu dunyoda qilolmagan savob işlarini va hokazo, boringki, eng sevimli taomlarini soğintiradi. Tangri minbaʼd mehribon – mangu mehribon. Şuningdek, u bemisl aql sohibidir, yaʼni öz bandalarini oddiygina olovga solmaydi, soğinç oloviga giriftor etadi – bu dahşatliroq. Şuning uçun ham şoirlar, boringki, jumla ijodkorlar bu dunyodan soğinç va iztirob ila ötadilar – mana şu oxiratga işora. Jannatda esa bularning bariga muşarraflik böladi. Hademay dinning yangi davri boşlanadi va u aqlu qalb uyğunligiga erişadi. Odamzot Tangriga munosabatini ham isloh qiladi. Zero, endi u olovdan, ilonu çayonlardan qörqmaydi: ulğaydi. Endi gunohu savoblar nisbati ham özgaradi. Aksi bölsa, mehnatdan boşqani bilmay, daladan beri kelmagan, bir umr erim, bolam, dalam, uyim, deb ötgan onasida yoki xotinida gunoh bormi? Ularga vaqtida toza yuvinmaganlik va sifatli hamda xuşxör taomlarni yemaganlik «gunohi» qöyilişi mumkin, xolos… Agar ularda gunoh bölsa, dözax deganlari mavjud emas. Mabodo dözax deganlari bor bölsa-yu, unda jismoniy azoblar birlamçi jazo esa, unda ular jannatidirlar. Nima balo, dunyoga vasiyat qila boşladingmi? Rostdan ham ölasanmi? Yuragini çirmagan oğriq böğzi tomon surilaverdi va nafasi qisaverdi. Işlar çatoq, dedi xayolan, kunim bitgan körinadi. Örnidan turmoqçi bölgandi, oyoqlari madorsizlanib, tiz çökib qoldi. «Tez yordam» çaqiriş kerak. Balkondan çiqaverişdagi burçakda telefon bor, U öşa tomon sudraldi. Odamning kökragidan kelguvçi telefonga öng qölini çözib, arang yetdi, quloğiga tutdi.

– Dejurnaya vas sluşayet, – ayol kişining yoqimli ovozi eşitildi.

U indamadi.

– Risepşn… – dedi inglizçalab boyagi ovoz.

U yana jim.

– Gapiring! – deya salkam döq urdi nihoyat ayol örisona özbekçalab. – 907-xonami? Gapiring!..

– Xayriyat, tanidi, – dedi U piçirlab, xayriyat! – Qöli asta quyilab, polga tuşdi. Telefon oçiq kaftida qoldi, undan boyagi ovoz qayta-qayta eşitilaverdi:

– Töqqiz yuz yetti, gapiring, töqqiz yuz yetti…

Keyin köz öngida bir paytlar xunukkina bölgan ayoli qiyossiz gözal qiyofada körindi. Senmisan, dedi U xayolan, seni juda soğindim, jonim. Yuragining tomirlari şu qadar qattiq tortişdiki, jonu jahoni yuragiga jo böldi: hozir uziladi. Söng oppoq libosdagi közlari yoşli, biroq jilmayayotgan onasi körindi. «Ona-a!» dedi Uning tarang tortilgan yuragi. Ana, Habiy va Dehqonboy – ular ham şu qadar çiroyli, yoqimtoy, faqat jilmayişadi. Aşulaçi yigit kitobni olib tuşib bermasa ham mayli, öqisa bas, degan fikr urildi tuyqus miyasiga. Malla kampiru kuçuk esa öşa-öşa, faqat yonğoq çaqayotgan kuçuk ham nuqul unga qarab jilmayadi: xayriyat, xafa bölmabdi, xayriyat. Anovi nur içidagi nima? Kitobmi?!.. Şu on çap köksida nimadir qattiq qasirladi, böğzida olov yondi-da, taşqariga çiqib ketdi. Dunyo qoronğulaşa boşladi. Tavba, yuragim oğrimay qoldimi? Umr degani şumikin?!..

 – Habiy!.. Dehqonboy!..

Nabi JALOLIDDIN

1962-yilda Andijon viloyatining Izboskan tumanidagi Jonobod qişloğida tuğilgan. ToşDUning jurnalistika fakultetini tamomlagan.Özbekiston Yozuvçilar uyuşmasi aʼzosi. «Yalpizli keça», «Hur nido», «Ölimning rangi», «Sen bilan qolmayman», «Erkagi bor uy», «Xayyom», «Endi kuz» kabi şeʼriy va nasriy asarlari naşr etilgan.

“Yoşlik” jurnali, 2014-yil 12-son

“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822

Obuna haqida

Izohlar

Hozirça izoh yöq. Birinçi bölib fikringizni yozing.

Siz nima deysiz?

Izoh tahririyat körib çiqqaç, eʼlon qilinadi.

Şu ruknda köp öqilganlar

Barçasi (375)