Töqsonbosdi mahali edi. Tilovning baytal çopib bölsa-da, poyga olaman, deb karillab yurgan paytlari.
Bösağadagi ola pöstakning ustida “xur-xur” uxlab yotgan muşuk yoniga tuşgan çoponning şovuriga uyğondi; közini erinibgina oçdi, çözilib kerişdi, old oyoği bilan yuzini yuvdi.
– Pişt-yey! – dedi xöjayin asabiy. – Tur, yöqol, közimga körinma…
Muşuk muşuk bölib, xöjayindan dağal gap eşitdi. Hurkib turdi-turdi, xöjayiniga olazarak qaradi-yu, dumini qisib, çiqib ketdi.
Muşukning heç qursa miyovlamagani Tilovga ğalati tuyuldi. “Bekor qildim-ov şuni. Xudoning jonzoti-da buyam. Nima aybi bor edi uning?”.
Tilovga nima jin urdi – öziyam bilmaydi. Lekin döxtirning sönggi gaplari quloğidan ketmayapti. Endi nima qiladi? Xotini ham bu yoqda tizillab yiğlagani-yiğlagan. Dardini eşitar quloq yöq. Tilov u yoğidan ötadi, avraydi – bu yoğidan ötadi, ovutadi, foydasi yöq, illo, özining ham köngli ğaş. Bu ğaşlik tobora kuçayib borar, xotinning şişib ketgan közlariga qarab, yuragi açişadi; nima qilsin, kuygandan kuyib ketyapti. Xotini yukli bölib, köylagining burmasi kengaya boşlagan mahali suvçeçak toşdi. Oğir toşdi. Undan söng boşi xastalikdan çiqmadi. Buyam yetmaganday, bemorlikdan zada xotini asabiy bölib qoldi-yu, tez-tez janjal çiqa boşladi.
Dilsiyohlik ortgandan ortib bormoqda edi. Çiroq yoqsa, içi yorişmaydi. U xonaga ötadi – ötirgani joy topolmaydi, dahlizga çiqadi – turolmaydi. Uyqusidayam halovat yöq. Döxtirning gaplariga işonmay, xotinini sinaşta boşqasiga körsatgani olib bordi ham. Uyam öşa gapni aytdi: yukli xotinga çeçak çiqsa, qornidagi bola kör bölib tuğilişi mumkin ekan… Apparatga ham tuşirdi, alomatlari borday, deyişdi… Bilgiç el-xalq ham aytdi, eşitgani boşini sarak-sarak qildi.
Uç kunki, ikkisi ham iç-etini yeb yotibdi. Oğir – oğir, Tilovga oğir böldi-da. Zurriyodini, uning taqdirini öylab bir ezilsa, xotinining holiga boqib, ikki kuyadi. Manavi beozor muşukça ham köziga ofat, ajina bölib körinyapti.
Tilov dahlizga çiqib, eski bir taypoq xontaxta yoniga uzaldi. Öng qölini boşiga tirab yotdi-yotdi, bölmadi. Xayoli ming bir xalta köçaga kirib çiqdi.
Nega bunday böldi, Tilov? Axir ikki öğling soppa-soğ tuğilgan edi-ku?! Durkun bölib katta bölyapti-ku? Uruğ-aymoğingda kör yöq edi-ku? Yo xotiningning naslida bormikin? Yöğ-a… Uylanayotganingda ota-onang yetti puştini suriştirgan edi. Yaxşi eslaysan buni. Ayolingning bittagina kamçiligi çiqqan, Jölli soqov degan uzoqroq bir amakisi bor ekan. Suriştirsa, uyam tuğma soqov emas ekan: bözbola payti Oqsuv qişloğidan tunda yolğiz kelayotganda oldidan tuyqus bir şarpa çiqib, otni hurkitgan, baytal özini qirga urib, uni taşlab qoçgan ekan. Amakisi qörquv sabab bir muddat butkul tildan qolgan, keyinçalik sal-pal duduqlanib, gapira boşlagan, endi tuzalay deganda odamlar masxaralab, ustidan kulavergani tufayli uyatdan yana gapirolmay, battar tildan qolgan ekan. Soqovlik nasl surmaydi.
Unda nega bunday böldi, Tilov? Bolang nogiron tuğilsa, bir umr özingni aybdor his qilmaysanmi? Xotining-çi? Bolangning özi-çi? Közi oçiq tuğilsa ekan, tik boqib, haqiqatni aytsang… Özingning aybdor emasligingni tuşuntirsang. Axir u…
Esla, nimadir xatong bor sening. Xotiringdan öçgandir. Yo taqdirga tan berib yaşaysanmi? Yöq, unday qilolmaysan. Nogiron bola köziga qaraşga yuraging dov bermaydi. Axir özing közi ojizlikning nima azob-uqubat ekanini yaxşi bilasan-ku…
Ana, xotining yostiqni jiqqa höl qilib, narigi xonada yotibdi, bolalaring taşqarida qiyqirib öynab yuribdi. Heç bölmasa, hozir, yolğiz paytingda yiğlab ol. Ökirib yiğlasang ham mayli, heç kim eşitmaydi baribir. Şumxabar hammani karaxt qilib qöygan, seni tuşunişadi.
Tilovga alam qildi. Közi yiltilladi. Nimadir içidan quyilib keldi. Böğzi açişdi. Kipriklari ohista ulandi.
E, voh! Közi yumilişi bilan neça kundan beri öylab öyiga yetolmayotgan odamning xayolida yaqin ötmişi – talabalik yillaridagi bir manzara çaqinday çaqnab ketdi.
… Yetaklaşib kelayotgan ikki yigitni hamma qiyomatlik döst derdi. Qurbonjon oqibati böyidan baland Tilovdek oşnasi borligidan terisiga siğmay yurardi. Nima qilsin, Qurbonjon – nogiron. Közi ojiz hisob. Dunyoni ninaning teşigidan möralagançalik ham körolmaydi. Uning közi – Tilov.
Tilov deganlari bamaʼni yigit edi. Novça, buğdoyrang, közlari qisiqqina sertavoze bu yigitni misoli Hotamtoy deysiz. Har yerda har kimga poyu patak bölib ketaveradi. Birovning dilini oğritmaydi. Soçini kalta kuzab, doim moviy böyinboğ taqib yuradi. Yelkasiga kattagina sumkani osvolgança tinim bilmaydi. Öqiş, iş deb oyoği olti. Butun kurs uni yaxşi köradi. Odamşavanda-da Tilovboy. Yelkasi yöq ayrimlar: “Zarilga – zaril, Tilovga nima zaril bularni taqimiga bosib yurişning?” deya ğayirligi kelar, Tilov esa bunday gaplarga parvo ham qilmasdi. Ota-onasining baqbaqa törasi bölib yurgan u arzandalar döstlik nimaligini qayerdan bilsin, axir.
Mana, hozir ham u Qurbonjonni yetaklagança darsga kirib kelişi bilan kursning yuzi yorişib ketganday böldi. Faqat burun-quloğigaça tuk bosgan falsafa öqituvçisi Maxsumov domlagagina bu keçikiş xuş kelmadi. Qovoğini osib, minğirlagança ötirişga izn berdi.
Tilov Qurbonjonni örta qatordagi partasiga ötirğizib, özi yoniga çökdi. Qurbonjon paypaslab sumkasidan brayl yozuvidagi kitobini çiqarib, parta ustiga qöygan edi hamki, yelkasiga kimdir gurs etkazib urdi. Qurbonjonning yuragi qinidan çiqayozdi.
– Bugungi bayraming – Xalqaro nogironlar kuni bilan tabriklayman, oşna! – dedi qöl taşlagan şivirlab.
Bu yana bir yaqin dösti Behzod edi. Uyam nogiron, qismatdoş. Biroq ikkisi ham ilmtalab, behad quvnoq yigitlar. Şunday hazil-latifalari borki, eşitsangiz, etingiz jimirlab, hayron qolasiz. Hozirgina eşitganingiz tabrikning ohangi özgarmaydi heç…
Qurbonjon ham böş kelmadi:
– Seniyam tabriklayman, “Şahlo”! – dedi şivirlab.
Ular ilk bor tanişuvi çoğida bir-biriga: “Sizning ham közlaringiz şahlomi…” deganini keyinçalik eşitib, kursdoşlar rosa kulgan.
Hozir ham piq-piq kulgi kötarilgani bejiz emas. Baʼzan bu ikkovlon bir-birining oyoğini atay bosib olib, jörttaga qattiq çinqirib qolişardi. Tağin, köngliga hazil ham siğadi bularning.
– Közing körmi? Nega oyoğimni bosasan? – deya baqirardi Qurbonjon yolğondan.
– Özingning-çi? Ğilaymisan, men bosmadim-ku? – derdi “Şahlo” ham pöpisa qilib.
Ikkovi közining paxtasi çiqib, tergab, turtib-surtinişi tingunça hamma kulgidan qornini uşlab qolardi. Ularning feʼli-xöyi hammaga maʼlum, heç kim ajablanmaydi, qaytanga, zavq bilan qöşilib kulardi. Bunday çoğlarda, ayniqsa, Tilov yayrab ketardi. Qurbonjonning yelkasiga qoqib, yaşa, jöra, yaşa, derdi közlarini işqalab. Söng qöltiğidan olib, şoşilinç allaqayerlarga ketib qolişardi. Ertasiga dars mahali Qurbonjon oğzi tölib maqtardi.
– Jon döstim bu – Tilov. Har kuni institutga qölimdan tutib olib kelib, olib ketadi. Keça hatto bozorga tuşib çiqişim kerak, degandim, oborib, uyimga taşlab ketdi. Şunday oqibatli döstlarimizdan ayirmasin-da, işqilib, – deya şukrona keltirib qöyardi.
Qurbonjonning maqtanganiça bor. Tilov qayerga borsa, uni yetaklab ketadi. Kino, teatr, bozor, hatto kezi kelganda, öz qarindoşlarining töyigayam, maʼrakalarigayam hamroh qiladi. Bunga Tilovning taniş-bilişlariyam könikib ketgan, yetaklasa, bir beçora nogironni yetaklabdi-da, savob ham kerak, deya undan mamnun bölişardi. Goh Qurbonjon, gohida “Şahlo” bilan yetaklaşib, çaqçaqlaşib yurgan Tilov köça-köyda ham odamlarning rahmati, olqişini olar, bundan könglida özgaça zavq ham tuyardi.
Ana şunday kunlarning birida Tilovga qönğiroq böldi. Qişloqdoş-sinfdoşi tuğilgan kun qilayotgan ekan. Tilov öyladi-öyladi, oxiri Qurbonjonnikiga yöl oldi. Uning istiholasini eşitib ham ötirmadi, birga bora qol, özimning qişloqdoş jöram böladi, seniyam taniştirib qöyaman, bir yayrab kelasan, deya qöyarda-qöymay yetaklamoqçi böldi. Qurbonjon oyoq tirab oldi, notaniş bölsa, men nima qilaman u yerda, oşna, ortiqça gap-sözga qolasan özing, mening turişim bu bölsa, dedi. Tilov Qurbonjonning istiholasini tuşunib turgan esa-da, yolğiz borişga unamadi. Ranjigannamo tutdi özini. Yöl-yölakay, “Şahlo”ni ham hamroh qilişni aytgaç, Qurbonjon rozi bölişdan özga çora topolmadi.
Tuğilgan kun sohibi körimsiz, aftidan, talaba zoti yaşaşi mumkin bölgan xarob hujra eşigini oçar ekan, bir Tilovga, bir uning yonidagi nogiron yigitlarga qaradi, söng şoşilinç içkariga manzirat qildi. Tilov hamrohlarini, keyin dasturxon atrofida yastanib ötirgan mezbonning ön çoğli döstini bir-bir taniştirib çiqdi. Dasturxon odmigina tuzalgan bölsa-da, fayzli edi.
Gurung avjiga çiqqanda, Qurbonjonga, azbaroyi davraga yaqinlik hissini uyğotiş uçunmi, harqalay, jon kirdi. Tilov haqida juda ohorli taʼriflar berdi. Maqtovga “Şahlo” ham ora-sira qöşilib turdi. Hojatbaror, şinavanda döstini kişi bilmas maqtaşdi. Eşitganlar hali-hamon oqibat, döstlik degan narsalar borligini aytib, şivir-şivir qila boşlaşdi.
Bir mahal Tilovning uyali telefoni jiringlab qoldi. Tilovboy, toğlik emasmi, xuddi otasining “Boği Erami”da yurganday, butun mahallani boşiga kötarib, gaplaşdi:
– Alo? Nurmat? Senmisan? Ha, nima gap? Nega köçada qolasan? Qayerda? Ha, yölkiraga puling qolmadimi? Iye, uzr, jöra, mendayam şu ahvol, hemirim ham yöq edi-ya…
Keyin Tilov davraga bir köz yugurtirdi-da, muhim bir maxfiy gapni aytmoqçiday, turib, narigi xonaga çayqala-çayqala çiqdi. Qöli bilan telefon uçini bekitib, past ovozda şivirladi:
– Nurmat, jöra, manzilni aytaman, şu yerga kelgin, bir ilojini qilamiz. Pul çiqmasa, ana, yonimda ikkita nogiron kursdoşim bor. Taniysan ularni. Şulardan bittasini yetaklab ketasan. Avtobusga ham, metroga ham pul tölamaysan… Yetaklovçisiman deysan, böldi. Yetaklovçilargayam “imtiyoz” bor-da… Voy-bu, nega tirik tovon bölarkansan? Içingni oğritadimi tekin ulov? Kela qol endi, oşna…
Tilov közlari suzilib, telefonning qizil tugmasini bosdi. Xayolan doim pulga zoriqib, qarz sörab yuradigan beçorahol Nurmatni köz oldiga keltirdi. “Xayriyat, – deya öyladi. – Yaxşiyam, şu invalid kursdoşlarim bor. Uç yildan beri öqişgayam, işgayam, bozorgayam tekin borib yuribman… Ham savob, ham tekin ulov, deganday…”.
Tilov bizga taniş bazm dasturxoniga qaytib kirganida, Qurbonjon haliyam u haqida, odamgarçiligi töğrisida mamnun bölib sözlab ötirgan edi…
…Mana, Tilov öşa oqşomdagi gaplarni hozirgiday esladi. Ikki nogiron oşnasining maqtovlari moyday yoqib tuşgani, mezbon jöralariga közini qisib, qara, qanday savob işlar qilib yuribman, degani, mastlik ekan, kamiga, nogiron yigitlarning har bir gapini qöl işoralari bilan körsatib, kalaka qilgani, köçada pulsiz qolib, ijara uyiga yetolmay qolgan Nurmatga “jonli tekin yöl çiptasi” – “Şahlo”ni qöşib yuborgani – barça-barçasini tip-tiniq xotirladi.
“Eh, nodon! – dedi xörligi kelib. – Aslida men, özim kör bölgan ekanman… Savobim bir tanga, gunohim ming tanga bölgan ekan-ku. Xudo jazomni berdimi endi?
Qurbonjon! Behzod! Bilgan, sezgan bölsanglar, nega men ablahning betimga tupurmadinglar? Bilmagan bölsanglar, yaxşi, lekin nega men bunday edim? Endi, mana, özimning ham tuğilajak bolamning közi… yöq, aytişga tilim bormayapti. E, voh, nega axir? Sizlarni yaxşi körişim haqiqat edi. Lekin könglimning bir çetida baribir ustingizdan ozgina kulgim kelgani, sizlarni yetaklab, odamlar köziga yaxşi köringim, doim sizlardan foydalangim kelganini heç kimga aytmaganman, aytolmaganman-ku?! Iye, nimasini aytay, jöralar! Ötgan umr ham otilgan öqday gap ekan, heç narsani ortga qaytarib bölmas ekan…
Yeldim-yugurdim. Biznesmen tanildim. Qaranglar, bir umr biznes qilibman. Öylasam, sizlarni ham biznes qilibman-a… Ay, men özimni odam sanab yuribman-a…
Tilovning yelkasi silkinib-silkinib, yuzini bolişga qöydi.
… Oyi-kuni yaqinlaşib, ingrab, xotini belgi berdi. Tilovning öpkasi tölib, onasini qöşib, toğ-toş oralatib, Morsaroyga olib bordi.
Kök xalat kiyib, xonaga kirib kelgan öşa – bolaning taqdirini aytgan döxtirdan ham, novça doyadan ham közini olib qoçdi…
Ayolini döxtirlarning qöliga topşirib, ikki közi yerda, indamaygina çiqib ketdi. Tuğuruqxona atrofida quyuq daraxtzor tagidagi ötirğiçga çökdi. To tunga qadar jilmadi. Könglidan ötganini yolğiz özi bildi.
Bir mahal tungi çiroq yoruğida şovqin solib bir şarpa paydo böldi.
– Böriyevaning eri siz emasmi, aka? – deya söradi hamşira qiz.
Tilov jon holatda örnidan turib ketdi.
– Menman!.. – dedi qaltirab. – Nima böldi? Tinçmi?
– Tinç bölganda-çi! Tabriklaymiz! Öğil-a! – dedi jilmayib. Uning jilmayişi xiragina tungi çiroq yoğdusiga qöşilib, butun borliqni yoritib yuborganday böldi. Biroq Tilov hamon jim turar, suyunçitalab hamşira esa tabassum bilan, ortiq gap aytolmay, undan javob kutardi.
Bir tuki özgarmagan Tilov xomuş, göyo aza tutayotganday, hamşiraning qöliga ozroq pul tutqazdi. Söng oğir qadam bosib, tuğuruqxonaga qarab yurib ketdi.
Yölakda boyagi ikki şifokorni – peşonasidan reza-reza ter çiqib turgan doya va döxtirni uçratdi.
– Döxtir, ayolimiz yaxşi qutulib oldimi? Çaqaloqning… tört muçasi soğmi? – dedi zörğa boşini kötarib.
Döxtir jilmaydi.
– Uka, – dedi. – Heç xavotir olmang! Ona-bola soppa-soğlom! Baʼzan döxtir ham adaşadi… Apparatni ham odam yaratgan…
Tilovning yuragi dukkillab urib ketdi.
“Xayriyat! – dedi. – Özingga şukr, Xudoyim! Beadad şukr…”
Jasur KENGBOY
1985-yili tuğilgan. Özbekiston davlat jahon tillari universitetida tahsil olgan.
Hikoyalari turli töplam va markaziy naşrlarda çop etilgan.
“Isteʼdod maktabi” VII respublika yoş ijodkorlar seminari iştirokçisi.
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


