23 daqiqada öqiladi

950 marta körilgan

Ovçining sönggi ovi

Ovçining sönggi ovi

(Hikoya)

Yo yetarman maqsadimning çöqqisiga oxiri…

Ibn SINO

Men hayotda hali ham şunday odamlar borligini birovdan eşitganimda, işonmas edim. Özim körib, gaplarini quloğim bilan eşitgaç, bandasi feʼli, aʼmoli, qatʼiyatiyu birsözligiga umr böyi sobit tura olişiga işonç hosil qildim.

Undagi yovvoyi bir viqor, mağrurlik nişonalari oddiy odam qavmidan emasligini körsatib turar edi…

* * *

– Hozirgina odam jönatdim, Muqim toğa keladi, – dedi Bahodir döstimiz jilmayib. – Buva zör mergan. Ellik yil ovçilik qilgan. Bu toğu toşlar orasida u bilmaydigan kamar, u suv içmagan buloq, uning qadami yetmagan ğor qolmagan.

Biz beş oğayni şoir döstimiz Bahodir Bahromning uyiga, Qaşqadaryoning Kitob toğlari bağridagi Palangdaraga mehmonga borib bir suyungan bölsak, ançadan beri suhbatini olamiz deb yurganimiz Muqim ovçi bilan gurunglaşiş niyatimiz uşalganidan ikki quvondik.

Palangdara – gir atrofi toğu toş, soyu buloqqa makon, xuşmanzara qişloqlardan biri ekan. Döngliklaru toğ etaklarida, qiyaliklarda betartib joylaşgan hovlilarda ajib bir tartibot ham borki, uni aytmaslikning iloji yöq. Uylar toğ şaroitiga xos, tabiat injiqliklariga mos bunyod bölgan. Daryo quturadimi, sel keladimi, soy toşadimi, qor köçadimi – bu uylarga zaxa yetkazolmaydi.

Sezganim şu: palangdaraliklar ançayin orkaş xalq, qoni qaynoq el ekan. Mardligi böyidan baland keladi. Axir, Jinnidaryodan suv içgan el mard bölmay, kim mard bölsin.

Hayal ötmay, darvoza taqilladi. Bahodir taşqariladi. Uning ortidan qoruvli bir kişi kirib keldi.

– Muqim toğa şu kişi böladilar, – dedi Bahodir bizni taniştirib.

Toğa bilan salom-alik qildik. Qattiq siqib körişar ekan, qölimiz xuddi şer panjasi bilan paşşa tutganday, u kişining kaftiga singib ketdi. Muqim toğa deganlari yetmişga çiqqan odamga sira öxşamaydi. Har bilagi, lof bölsayam, yetti yaşar terak tanasiday, ikki yelkasida ikki odam ötiruviga joy çiqadi, bir poy kavuşiga ikki oyoğingizni tiqsangiz ham piçasi böş qoladi, qisqasi, devning çala tuğilgan bolasiga kelbat beradigan zot.

Oliftalik qursin, öşa yerdayam ijodu adabiyotdan bahslaşib ketdikmi, Muqim toğa avval-boşida biroz begonasirab ötirdi. Biz ham köp-da gap qöşa olmadik. Kimdir toğliklar haqida söz qotdi-yu, toğaga til bitdi. U kişi bilan quyuq tanişib, bir piyola çoy içgaç, tuşga yaqin dam oliş tadorigini köra boşladik.

Gilam-töşak, qozon-tovoqni örab, tuz-naʼmakni tugib, maşinaga yukladik. Yölda bir qassobdan lahm göşt oldik. 

Palangdaradan çiqib, toğ bağirlariyu döngliklar oşa çayqalib-çayqalib ketyapmiz.

Oldimizdan ayqirib oqayotgan bir daryo çiqdi.

– Jinnidaryomiz şu, – dedi Muqim ovçi.

Bizga tekkan kasallik – nom maʼnosini biliş istagi qözib qoladi.

– Otidan maʼlum-ku, – deya kuldi ovçi. – Siz bu yerlarga bahorda bir keling, bilib olasiz. Ğirt tentakday quturadi bu.

Daryo ustiga qurilgan omonatgina köprikdan ötdik. Biz borgan yozning çillasida suv kamaygan, keng-möl soy hosil qilib oqayotgan daryo sokinlikka çömgan edi.

Şu zaylda maşinamiz çiranib-çiranib, toqqa örmalamoqda edi. Oldimizdan bir irmoq çiqdi. Ulovimiz bazör ötdi. Söng ötloqzor keldi. Öt-xaşak tizza böyiga keladi, maşina zör berib oldinga intiladi, biroq motorning guvillagani qoladi: toğ etagidagi tik qiyalik boşlandi. Şunda haydovçi tuşib turişimizni buyurdi. Hammamiz tuşib, maşina ortidan itardik. Qiyalikdan ötib olgunça, öpkamiz oğzimizga tiqilib, hansirab qoldik. Biroz yurgaç, endi oldimizdan suv ham köndalangiga çuqurlik keldi.

– Böldi, – dedi Muqim toğa. – U yoğiga ulov borolmaydi. Özimiz ketamiz. Qani, mehmonlar, köç-köronimizni olib, yayov yuramiz endi.

– Boradigan joyimiz qayoqda özi? – deb yubordik beixtiyor.

Toğa:

– Huv anavi qoyalar tagida zör bir joy bor. Soy böyi.

U körsatgan tomonga qarab, hovliqib qoldik. Eh-he! Yaqin köringani bilan bu toşlaru suv oralab, kamiga şunça aşqol-daşqolni kötarib borişni ayting. Kimdir körpaçalarni qöltiqlagan bölsa, boşqamiz qozonu idişlar öralgan dasturxonni kötardik, yana birimiz içimliklarni avaylab yelkaga ortdik. Muqim toğa yöl boşladi. Beşovlon turtinib-surtinib, ortidan ergaşdik.

Top-toza, yengil havodan simirib-simirib içgisi keladi odamning.

“Heh-he-he! Biz keldik!” deya ayqirsangiz yana. Biroq buning uçun avval manzilga yetmoq kerak.

– Jadallaşinglar-yey, azamatlar!  – deydi Muqim toğa niyatimizni payqaganday. – Ozgina qoldi. U yoğiga maza qilasizlar!

Beşovlon çamasi bir kilometrça yurib, sillamiz quridi. Qölimizdagi narsalar tuşib ketay-tuşib ketay deyapti. Muqim toğa holimizga boqib, kuldi:

– Toğning narigi tarafiga borsak bölar ekan özi, a, nima deysizlar?

– Şu yerlar ham bölaveradi bizga, – deymiz kulişib.

Köz oçib yumgunça Muqim toğa ildamlab ketdi. Biznikidan oğirroq yuk bilan oldinda, tin olmay, xuddi kuçga tölgan ön sakkiz yaşar yigitday çaqqon harakat qilişini körib, bekorga yarim asr toğma-toğ ov qilib yurmaganini tuşundik va unga juda havasimiz keldi.

Birozdan söng u kişiga yetib oldik. U toğ bağri böylab ötgan kiçikroq bir ariq oldida kutib turgan ekan.

– Ariqning öng tomonidan yuramiz, – dedi u.

Qarasak, u aytgan tomon yurişga juda noqulay, tor, tik jarlikni yalab ötgan ilonizi yolğizoyoq yöl. Qaytanga, ariqning çap tarafi kenggina, bemalol yursa bölar ekan. Çol tuşmagur suvdan ötişga erindi-yov deb öylab, bir sakrab ariqning nariga tomoniga ötib oldim. Ortimdan yana bir şerigimiz hatladi. Qolganlar esa toğaga ergaşdi.

Yuz metrça yurgaç, toğani tuşundik: biz yurgan yöl bora-bora nihoyatda torayib, yöqolar ekan… Qiya, qirrali harsangtoşlar boşlanib, oyoq bosişga joy qolmadi va toyib-toyib ikkimiz ham ariqqa yiqildik. Ustimiz şalobbo böldi. Jazirama bölsa-da, muzdek suv badanni teşib ötay deydi. Birpas şu suvda tursangiz, tişingiz takillab, badaningiz kökarib, tovuqet bölib ketadi. 

Könglimdan ötganini özim bilaman. Eh, Muqim toğa! Yoşlik qildik-da biz. Axir siz bu yerlarning har qariç yerini,  har bir toşini, giyohiyu butasini bilasiz-ku. Nega ortingizdan ergaşmadik biz? Özimizga yangi yöl solmoqçimidik? Ota-bobolar yölidan yurmaganlar şuytib muqarrar adaşar ekan-da…

Toğaning oldida xijolatdan yuzimiz lov-lov yonsa-da, hazil-huzul qilib, gapni boşqa özanga burdik.

Nihoyat Muqim toğa töxtadi va pastlikka – quyuq daraxtzor tomon tuşa boşladi. Ortidan xuddi kurktovuqqa ergaşgan jöjaday pildirab enib ketdik.

Voh! Mana bu manazarani qarang!

Yelkamizdagi yuk oğirligiyu, ikki közimiz oyoğimiz ostida bölgani uçun eʼtibor bermay kelayotgan ekanmiz! Naqd jannat boğiga tuşib qolibmiz-ku! Alanglab, közimiz porlab ketdi. Tört tarafimiz toğ, quyuq daraxtzor! Örtadan zilol suvi mavjlanib-tovlanib, toşlardan toşlarga urilib, eni uç quloq kelarli soy  oqib ötyapti. Tangaday joygayam quyoş nuri tuşmaydi. Tanga rohat beradigan salqinlik. Suvning jildiraşi huzur bağişlaydi. Boği Eram şu yerdan ulgi oganmikan…

– Şu yerga qönamiz! – dedi Muqim toğa. – Sizlar joy tayyorlanglar, men öçoqqa qarayman. Bir qovurdoq qilib beray…

Körpaça-gilam töşab, dasturxon yozdik. Noz-neʼmatlarni batartib terdik. Soy çetiga toşlarni yiğib, “töğon” qurdik-da, içimlik va tarvuz-qovunni böktirib qöydik. Toğa haş-paş degunça toşlardan şinamgina öçoq yasab qozon osdi. Jizzasi tayyor bölgunça gurunglaşib ötirdik.

– Ösmirligimdan yelkamga miltiq ilganman, – deydi Muqim toğa göştni lönqa-lönqa töğrar ekan. – Yetmişga kirib ham tanim dard bilmadi. Şu toğlarni kezib soçim oqardi, tişim tökildi, şunday bölsa ham qaddim bukilmadi. Şu toğlardan quvvat olib yaşadim. Birovga gapimni oldirmadim, birovga gap bermadim. Hurmat qilganimni boşimda kötardim, yomonligi bor odamga yondaşmadim.

Bir yili qişloğimiz kattalaridan ikkitasining uyiga odam yubordim. “Muqim toğanikiga borar ekansizlar, kaklikxörlik bölar ekan” deb ayttirdim. Öşa kuni qönjim tölib kaklik ovlab kelgan edim-da.

Ular keldi. Kaklikni qizartirib, giyohlar qöşib pişirib, oldiga qöydim. Maza qilib yeb boşlaşgan edi, sekin turdim-da, devorda iliğlik qöşoğizni oldim. Öqladim. Haligi ikkovining luqmasi oğzida qoldi. Yutişniyam, çiqarişniyam bilmay qoldi.

Qöşoğizni şartta ikkoviga qaratdim.

– Oğzingdagini tezroq yut! – dedim jiddiy turib. – Ikkovingniyam otaman! Söng öligingni gilamga örab, Jinnidaryoga oqizaman…

Ikkoviyam feʼlimni yaxşi bilardi. Qilaman degan işimni qilişimni körgan, gajirligimdan xabardor edi.

Nima bölayotganini umuman tuşunmay, angrayib, ikkoviyam qölini kötardi. Rangi surpday oqarib ketdi.

– Nimaga? Nima gunoh qildik? – deydi. Qarasam, ikkoviyam közi milt-milt etib, yiğlamoqdan beri bölib turibdi.

– Ikkoving ham öğrisan! – dedim. – Odamlarning haqini yeb, elning elagini teşib yuribsan!  

Ikkoviyam boşini oyoğimga urib, yalindi:

– Muqim aka, unday qilmang! Yeganimizni qaytarib joyiga qöyamiz, faqat otmang… – dedi. Söng hamma qilğiliqlarini öz oğizlaridan eşitib oldim-da, bir oy vaqt berdim. Işonasizlarmi, anavi kassir bilan buğaltir şörlik yarim oyga qolmay, hamma narsani joy-joyiga qöyibdi.

Özi ular bilan şunçaki, jörttaga hazillaşib, nişonga olib körgan edim. Bahonada kirdikorlarini bilib oldim. Elning haqi qaytdi.

Muqim toğa mamnun holda jilmayib qöydi. Qozonga kartoşkani solar ekan, yana köp xotiralarini esladi.

Asli u ovçi emas, duppa-durust yozuvçi, roviy ekan. Boisi voqealarni şunday tasvirlab gapiryaptiki, manzaralar köz oldimizda xuddi kino tasmasiday tiniq va ravşan bölib jonlanyapti….

* * *

…Dekabr tonglaridan biri. Toğni qalin qor qoplagan.

Ovçi Muqim toğa kallayi saharlab çakmoni öngirini qayirib, lippasiga tanğidi. Kurakni olib, loysuvoq oğilxona tomiga çiqdi. Qariyb bir metrça keladigan qorni ehtiyotkorlik bilan kuradi. Uyi tomidagi qorni esa yarim qariçça qoldirdi. Sababi, tomda ozroq qor qoldirilmasa, 30-35 daraja sovuqda şifer çars-çars yorilib ketadi.

Tong yorişmasdan darvozaxona, katak, oğilxona va tandirxonaga yöl oçdi. 

Söng törxaltasiga öq-dori, yemak-içmagini, tuz, içak ip, qöşimça qop, qölbola qopqon, gugurt va qölçiroğini solib, taxt qildi. Qornini töqladi-yu, yelkasiga qöşoğiz miltiğini osib, yölga tuşdi.

Quyoş nurlari olamni munavvar, çaroğon qilsa-da, ojizgina tafti etni zirqiratadigan ayoz zahrini kesolmaydi. Qalin qor yoqqan ana şunday kunlari köpinça ovi baroridan keladi. Bunday çoğlarda oçlikdan qiynalgan jonivorlar izğib yuradi. Qor qança qalin bölsa, ularni tutiş şunça osonlaşadi. Şu bois Muqim toğaning bugungi ovdan umidi katta. Tulki, quyon öz yöliga. U ovçilarning azaliy orzusi, qança ovlasa, şunça obrösi oşadigan ötyurak va mağrur jonivor – böri ilinjida yölga çiqyapti.

Töğri, ilgari ham bir-ikki marta böri ovlagan. Lekin ular bilan maqtangulik emas edi: börilardan biri qötir bosgan, kasalmand, nimjongina, ikkinçisi esa hali ğör böribaçça edi.

Ov isi ötkir böladi, ovçi köngil viqor tusaydi.

Börining zörini kim otgan, deyilsa, Muqim ovçi nomi tilga olinişi kerak! Odamlar, nainki oddiy odamlar, hatto, unça-munça ovçi ham u bilan öylab salom-alik qilsin.

Ovçining yuragi gupillab ketdi. Neça-neça yillik bu orzu bugun uşalsa, qanday yaxşi axir. Ovi yurganning dovi yuradi-da.

U osib olgan xaltasi yelkasiga qançalik oğir yuk bosmasin, ruhi tetik, quşday yengil edi. Toşdan-toşga kiyikday sakrab borar, qor tizzasiga kelsa-da, töpiğiga çiqqançalik tuyulmasdi.

Qişloqdan uzoqlaşib, odamlar qadamidan uzoq – Qoraxontoğning yovvoyi hayvonlar makon tutgan yon bağirlari boşlanar ekan, ovçi töxtab, bir nafas tin oldi. Qora közoynagini taqdi. Butun borliq oqlikka burgangan bunday pallada qor közni yomon qamaştiradi. Qora közoynak esa, közni asrab, orom beradi.

Muqim ovçi endi ziyraklikni oşirdi. Boisi mana bu dara atrofi, huv anavi “yakka-moxov” qoya va kunbotarga tutaşib ketgan toğ qayirlari tulkiyu uşoq jonivorlarga makon. Ana, qalin qor sirtini sidirib, silab-siypab ötgan, yakkam-dukkam mayda izlar közga çalinyapti. Bu – quyon izi. Lekin Muqim ovçi unga parvo qilmaydi. 

U ğarç-ğurç qilib, qor keçib uzoq yurdi. Tuya örkaçiga öxşaş bir daradan çiqib qoldi. Çap tarafida bir irmoq oqyapti. Undan issiq buğ kötarilyapti. Irmoq böylab ozroq yurib, söqmoqdan nişablikka qarab ketsa, bir-biriga omonatgina tegib turgan yirik-yirik harsangtoşlardan omon ötib olsa, u yoği murodga yetkazadigan marra-manzil.

Muqim ovçi yuraverib-yuraverib horidi.    

Odam böyi keladigan bir harsangtoşning kungay tarafiga ötib, qor tuşmagan iq joyda oyoq ildi. Etigi bilan qorni kurab, ötirar joyini kengaytirdi.

Qorni oçiqqanini sezdi. Çinor va dölana şox-şabbasidan terib kelib, ötin yoqib isindi. Törxaltasidan yegulik olib, oğziga soldi. Suvidişni olovga tutib, isitdi. Tomoğini hölladi. Közoynagini yeçib, atrofni tomoşa qildi.

Zumrad qişning gözalligidan bahri dili oçildi. Ha, bu toğlar yilning tört faslida ham tarovatli. Qaragan közni gözallikka oşno qiladi. Xuddi şoli va tariqday aralaş soçilib ketgan arça, dölana, zarang, çinor, naʼmatak, kabi dov-daraxtlar, butalar usti qorga burkanib, toğlar yuziga surtilgan upaday tovlanadi. 

Ana, ovçi qordan tozalagan yerda ötlar qoldiği körinib turibdi. Iye, manavi xapri degan ösimlik xaşagi-ku. Toğliklar uni avruk ham deydi. Odamlar avrukning damlamasidan qötir va boşqa teri kasalliklarini davolaşda foydalanadi. Agar uning ötini suvga solib çömilsa, badanga xuşböy beradi. Terini mayin qilib, yaxşilaydi. Bu tomonlarga zamonaviy attorlik kirib kelguniça, toğliqlar, ayniqsa, böyi yetgan, töyi bölar qizlar avrukka çömilib, öz ifori bilan oşiqlarini batamom adoyi tamom qilgan.

Muqim ovçi avruk xasini qöliga olib, hidladi. Qor tagida qolgan bölsa-da, dimoğiga xuşböy kirib, köngli allaneçuk bölib ketdi. Ruhi yengil tortdi.

Beixtiyor jilmaydi: yigitligini, yori bilan keçgan ilk uçraşuv keçasini esladi. Öşanda ham sevgilisidan mana şunday mayin is kelgan edi…

Ovçi ajib hislarga berilib, entikib turar ekan, bir narsa eʼtiborini tortdi: axir hozir u turgan joy xavf-xatarning koni-ku! Oğzidagi oğzida qoldi. Zudlik bilan qöşoğizga öq joyladi va quloği ding bölib, huşyor turdi. 

…Şu yil bahorda – ayni may çoği ovga çiqqan edi. Butalar soyasida yotar ekan, burniga noxuş hid keldi. Qarasa, sal narida tezak yotibdi. Muqim ovçi öşanda ham seskanib ketgandi. Bu – yovvoyi çöçqaning göngi edi.

Toğda yolğiz odam uçun tönğizdan köra xavfliroq hayvon kam. Muqim ovçi, közim aldamayaptimikan, deya atrof-javonibga tikilib qaradi. Butalarni aylanib çiqdi. Tönğiz yurgan yölida tuyoq izi qoladi, qumoq taşlaydi, yerni tirnab, daraxtlarga işqalanib, belgi beradi. Uni köproq daraxti möl, suvga yaqin joylarda uçratiş mumkin.

Muqim ovçi butalarni aylanib yurib, quruq öt töplanib turganini kördi-yu, yuragini battar vahima bosdi. Ayni bahorda butazorlar içida bundayin usti quruq öt bilan qoplangan yangi şabbalar paydo böldimi, bilingki, u joyda yaqin orada yovvoyi çöçqa bolalaydi. Muqim toğa, garçi yelkasida miltiği bölsa-da, özi neça yillik ovçi esa-da, darrov u yerdan uzoqlaşdi. Tönğiz podasiga duç kelsa, miltiq ham iş bermaydi…

Hozir öşa manzara köz oldiga kelib, yegani tomoğidan ötmadi. Yovvoyi çöçqa bolalari yetilib, odamni tilka-pora qiladigan kuçga tölgan bölişi mumkin…

Muqim ovçi tezda narsasini yiğiştirib, alanglay-alanglay, u yerdan uzoqlaşdi.

Kuni bilan yurib, oyoği terlabdimi, paytavasi oyoğiga jiqqa yopişib, ğaşiga tega boşladi. Boya olovda quritib olsa bölarkan ekan. Yöqsa, nam paytava oyoqni xarob qilişi tayin.

Muqim ovçi çek-çegarasi yöq toğ bağrida horğin yuqorilab borar ekan, xörsinib qöydi. Qişloq olislarda qoldi. Peşin bölca hamki, biror nima ovlay olmadi. Avval-boşda quyonning izidan tuşişga or qildi. Tulki uçramadi. Kunning yoruğida böriga duç kelişi-ku amrimahol. Kakliklar ham uzoqlardan ovoz berdi. Oldidan “pir” etgan tovuş çiqmasa-ya…

Muqim ovçi yana möl yurdi. Yuksakka örlagani sayin qor qalinlaşib boraverdi. Ovçi yaxşi biladi. Palangdarada yo Varganzada bir qariç qor tuşsa, bu yerlarda, ayniqsa, huv anavi Qoraxontoğ manglaylarida bir metrdan oşadi. Qorning zöri yovvoyi hayvonlarning şöri degani. Töğri, ularning köpi kunduzi inidan çiqmaydi. Tunlari oziq izlab izğiydi. Suv içiş uçun pastga enadi. Yemiş topolmasa, qişloqlarga yaqinlaşadi. Hatto, odamlarning hovlilariga dovur tuşib keladi. Muqim ovçi bularni xöp yaxşi biladi.

Tunov kuni bir gurungda ğalati gap eşitdi. Varganzalik bir tadbirkor odam olma sotib olgani olisroq qöşni qişloqqa boribdi. Savdoni pişitib, ertasiga kelaman deb qaytibdi. U boradigan kun sotarmon keçga yaqin yiğib ötirgan olmalaridan xabar olay deb hovlisiga çiqsa, bir ayiq mevalarni yeb yotgan emiş. Haligi kişi jon holatga qöliga ilaşgan belkurakni olib, ayiq tomon pöpisa qilib yuguribdi. Şunda oç ayiq ham unga qarab yugurib, dast kötaribdi-yu, zarb bilan uloqtirib yuboribdi. Ön qadamça nariga borib tuşgan odamning bir qöli çirt uzilib tuşibdi. Şunaqa. Oç ayiq ursa, beş yoşli hökizning ham beli sinib ketadi.

“Işqilib, oç ayiqqa yöliqtirmasin” dedi Muqim toğa içida. Lekin bu öyi öziga nashʼa qilib ketdi. Unga nima bölyapti? Öylasa, boyadan beri hayvonlarning unisidan ham, bunisidan ham qörqa boşlayapti. Yovvoyi çöçqadan bir qörqdi, endi ayiqdan yuragi taka-puka bölyapti. Yo yoşi ötgani sayin ovçi degani ham qörqoq bölib qoladimi? Qarçiğay qarisa, çumçuqqa mayna bölarmiş. Endi u qaridimi? Yo “Miltiq kötargan bilan ovçi bölmas, dağdağa solgan bilan dovçi bölmas”, degan gap Muqim toğaga ham aytilganmikan?

Aslo!

U ovçi degan nomga isnod keltirmaydi. Qölida quroli bor ekan, har qanday yirtqiç oldida mağrur turadi. Hatto, qurolsiz ham yirtqiç köziga tik qaray oladi. Töqol taka suzişsa, yengilarmiş. Lekin Muqim ovçi yaroqsiz ham yengilmaydi. Bir ayiqni yelkadan oşirişga yetar quvvati bor hali.

Yo noming qolsin, yo şoning!

Muqim ovçining bir umrlik hayot qoidasi bu!

U qaddini ğoz tutdi. Xuddi frontga kirayotgan mağrur askarday oldinga qarab intila boşladi. Hozir oldidan oç ayiq yo quturgan böri tugul, dev çiqsayam, bir öq bilan yer tişlatadigan şahd paydo böldi. Biroq qarşisida dev tugul, quyon ham qora bermayapti… Bu yoği qoş qorayib kelyapti. Hademay buyuq tursa, işning paçavasi çiqadi. Osmonda hali ham kulrang bulutlar taram-taram bölib suzib yuribdi. Ufqda quyoşning xira nuri bulutlar ostidan osmonga qizğiş tus berib turibdi.

Ovçi çarçadi. Harçand oldinga intilmasin, qadam olişi susayib, madori ketayotganini his qildi. Yana ozroq yursa-ku, anavi qoya labidagi yakka yonğoq daraxtga yetib olar, bir muddat nafas rostlar edi.

Ön qadamça yurgan edi, nimadir uvillagani quloğiga çalindi. Muqim ovçi taqa-taq töxtadi. Ovoz kelmiş tomonga quloq tutdi. Avval sekin, söng  çözib uvillagan ovoz keldi. Ortidan xuddi kuçukvaççalar vangillagani kabi tovuş eşitildi.

Muqim ovçi yaqin orada böri borligini tusmolladi va darrov miltiqni qöliga olib, tovuş kelayotgan tarafga – qoyani aylanib ötişga qaror qildi. Işqilib, töda hid olib, juftakni rostlab qolmasin, deya pusib, nihoyatda ehtiyotkorlik bilan bora boşladi. Qoya ortiga ötişi bilan ellik metrça narida – butalar yonida uç böri turganini kördi. Ular bir-biriga qarama-qarşi çönqayib ötirar edi. Ikki kulrang börining jussasi katta, juni hurpaygan, biri yoldor, viqor bilan turardi. Uçinçisining tusi oqişga tovun, narigilariga qaraganda, biroz kiçikroq, ozğinroq edi.

Muqim ovçi yoldor böriga ilk bor duç kelgan edi. Börilar nega bunday ötirganini darrov fahmladi. Demak, ustma-ust yoqqan qalin qor jonivorlarning sillasini quritgan. Töda yemiş topolmay, ona tabiatning sönggi, ayovsiz va şafqatsiz qonuni ijrosini bajarmoq uçun yiğilib turibdi. Muqim toğa bunday holga bir safar duç kelganida, hay, mayli, tasodifdir, deya öylardi. U uç-tört bor guvoh bölgan. Boşqa nomdor ovçilardan ham bu haqda keti uzilmas hikoyalar eşitgan. 

Börilar heç oziq topolmay, oçlikdan joni xatarda qolsa, tuni bilan davra qurib ötiradi. Köz yummaydi, kiprik qoqmaydi. Qay biri közini yumsa, oç töda öşani yeydi. Közini yumib qöygani esa, öz qavmining ğajişlariga mardonavor, mağrur turib beradi.

Biologik tanlov, tabiatning ayovsiz qonuni bu. Birorta böri bu qonunni buzişga jurʼat qilolmaydi.

Muqim toğa ziyraklik bilan tödaga tikildi. Ana, bu töda ham kiprik qoqmay tikilib turibdi bir-biriga. Faqat anavi oqiş böri hadeb uvillayapti. Qorni içiga tortib ketyapti. Besaranjom, jonsarak körinadi.

Ovçi qaysi birini nişonga olişni öyladi. Oqiş börini otiş kulgili, albatta. Şunça yöl bosib, ne-ne orzu-niyat bilan kelib, ölamsa bir börini otadimi?

Şu çoğda otasidan eşitgan, bir umr quloği ostida jaranglab turguvçi, qöliga miltiq olganidan beri amal qilguvçi gapni piçirlab aytdi: “Ovni otsang bilib ot, dol nişonga ilib ot”.

Axir, boşqa payt bölsa, böri tödasiga qarata öq uzsa-yu, öq xato ketsa, yirtqiçlar tum-taraqay qoçişi mumkin. Odamga şirin bölgan jon hayvongayam birday totli-da.

Biroq hozir vaziyat unday emas. Ovçining qarşisida turgan mana bu töda şundoq ham jonidan töyib ketgan. Ularni ayni damda miltiq tugul, zambarakdan öqqa tutsangiz ham, dov berib, ustingizga vajohat solib bostirib kelişi, taşlanib, miltiq-piltiğingiz bilan tilka-pora qilib taşlaşi mumkin. Şuning uçun birinçi urinişdayoq nişonni bexato olmoq kerak.

Muqim ovçi “dol nişon” qilib önggay turgan, yoldor kulrang börini tanladi.

U esini taniganidan beri birinçi bor bunday katta, kuçga tölgan, mağrur va yoldor börini körişi edi. Muqim toğa bir umr ovlaşni orzu qilgan yirtqiç balki şudir. Ehtimol, u bundayini qaytib uçrata olmas…

Şirin xayolga berildi. Hozir uni qulatsa, ovçi jöralari öljani körsa, enlab körib, unga havas qilsa, elda gapirib yursa-yu, ovçi nomiga nom qöşilsa. Palangdara xonadonlarida oqşomlari bilan onalar bolalariga Muqim ovçining botirligiyu merganligi haqida ertaklar aytib bersa. Palangdaralik öğlonlarga Muqim ismini qöyiş urfga kirsa. Ovçilar şogirdlariga mergan degani pana-pastqamda turib olib, ojiz va nimjon, yarador hayvonlarni emas, eng kuçli yirtqiç, jonivorning zöri bilan maydonda yakkama-yakka olişib, undan ustun kelişi lozimligini aytişsa, aytişsa-yu, Muqim ovçini misol keltirişsa… Ayniqsa, buğaltir va kassirga öxşagan munofiqlar biror işga qöl urişdan avval Muqim ovçini eslasa va oqibatini öylab, qinğir işidan qaytsa…

Muqim ovçi şularni öylar ekan, hammasi hozir nişonni aniq va töğri olişiga, ovçilarga xos içki xotirjamlik bilan tepkini öz vaqtida bosişiga boğliq ekanini iç-içidan his etdi. 

Ayni paytda öq xato ketib, töda hujum qilib qolsa, qöşoğizni öqlaşga ulgurmasligini hisobga olib, har ehtimolga qarşi deya, xaltasidan piçoqni çiqarib, etigi qönjiga solib qöydi.   

Miltiq stvolini yoldor kulrang böriga töğrilab, jonivorning naqd kökragini nişonga oldi. Böri qilt etmay turardi.

“Özing quvvat ber! Şarmanda qilma”, dedi ovçi içida piçirlab. Söng börining köziga sönggi bor tikildi va nişonni yanada rostlab, tepkini bosdi!

Öq ovozidan toğ gumburlab ketdi.

Aniq kördi: yoldor böri gup etib quladi.

Yonidagi kulrang böri esa qoçib ketdi. Oqiş tusli kiçik yirtqiç esa qanday ötirgan bölsa, şu tarzda turaverdi. U qoçmadi!

Muqim toğa ovçi bölib, öqdan qoçmagan hayvonga ilk bor duç kelgan edi. Oqiş böri endi şeriklariga emas, Muqim ovçiga qaradi. Közi yonib tikildi.

Ovçi örnidan qözğoldi. Miltiqni öqlab, qoçmay ötirgan oqiş böri tomon qadam taşladi. U ham qasd qilganday, tek turaverdi. Orada yigirma qadamça masofa qolganida böri oyoqqa turdi. Endi u avvalgiday içini urib turgan, ozğin böri emas, qor ustiga qulab, kökragidan lahta-lahta qon oqayotgan kulrang yoldor qavmi misoli mağrur turardi.

Inson va böri bir-biriga röbarö keldi!

Muqim ovçi miltiqni töğri uning peşonasiga töğrilab, yana bir qadam bosdi!

Inson va tabiat orasida muqarrar falokat masofasi yana bir qadamga qisqardi.

Hozir ovçi tepkini bosadi-yu, yana bir yirtqiçning hayotiga nuqta qöyiladi. Yoki aksinça…

U yoği ikki maxluqning epçilligiyu mahoratiga tan.

Muqim ovçi oniy lahzalarda miyasidan ötgan bir fikrga asir tuşdi: nega öq yegan börining yonidagi baquvvat şerigi qoçib ketdi-yu, mana bu nimjoni qimir etmasdan turibdi?! Ovçi eʼtibor berib qarasa, u ançagina qarib qolgan ekan. Lekin baribir unga işonib bölmaydi. Böri qarisa ham, bir qöyni olar kuçi böladi. 

Şu bois Muqim ovçi oqiş böri manglayini nişonga olib, oldga yana qadam bosdi. Şunda oqiş böri tisarildi va indamay orqasiga qarab yörtib keta boşladi.

Muqim ovçi miltiqni tuşirdi.

Oqiş böri sal nariga borib, töxtadi va çönqayib ötirib olib, ovçini kuzatişda davom etdi.

Muqim ovçi öljaga borib qaradi.

Yo, xudo! Bu ne sinoat böldi? Bu yerda nişonga olingan yirik yoldor böridan boşqa, uç-tört qadam narida undan ham katta yana bittasi çözilib yotardi!

Muqim ovçi terisiga siğmay ketdi. Axir eng katta börini otgan edi, undan ham yirikroq yana biri qulabdi! Bir öq bilan ikki… böri! Bunaqasi unça-munça ovçining qölidan keladigan iş emas! Kulrang böri köksini teşib ötgan öq uning panasida turgan narigi, Muqim ovçiga körinmagan ulkan börini ham yaralagan ekan.

Muqim ovçi toğni larzaga keltirib “O-o-o!” deya ayqirdi!

Endi uning nomi tillarda doston böladi!

Biroq hali suyunişga erta edi. Bir emas, ikki zilday börini qanday qilib qişloqqa olib ketadi? Odamlarga qanday qilib körsatib, maqtanadi?

Öylay-öylay, boşi qotdi. Ikki jonivorning ham terisini şilib, tişi va tirnoqlarini olişga qaror qildi.

Xaltasidan içak arqonni oldi. Kulrang börining oyoğidan boğlab, ön qadamça naridagi qari qayrağoç tagiga arang sudray boşladi. Qari böri izidan ergaşdi. Ovçi bir qadam taşlasa, uyam bir qadam taşladi. Muqim ovçining bir közi ölgan börida, ikkinçisi taʼqib qilayotgan qari yirtqiçda.

Öq yoldor börining naqd yuragiga tekkan şekilli, köp qon oqibdi. Bora-borgunça qor usti ham qip-qizil rangga böyaldi. Ufq şafağida qon tekkan joylar qoramtir körinar, undan taralayotgan issiq hovur ovçining qöliga xuş yoqayotgan edi.

Muqim ovçi taʼqib qilayotgan, ana, sal narida çönqayib ötirib, köz uzmay kuzatayotgan qari yirtqiçga ortiq eʼtibor bermay, içak arqonning bir uçini börining orqa oyoğini juftlab, mahkam ilgakladi va ikkinçi uçini daraxtning baquvvat şoxiga otdi. Arqon şox oşa qaytib tuşdi. Ovçi uni qattiq tortdi. Biroq böri oyoği biroz kötarildi-yu, tanasi qilt etmay yerda turaverdi. Muqim toğa arqonni qöliga qayta-qayta öradi va bor kuçi bilan yana tortdi. Bu safar börining ikki ort oyoği yerdan uzildi, biroq yarmi sudralib turaverdi.

Öziyam juda katta ekan-da jonivor! Böyi ölçansa, Muqim toğaday qoruvli odamdan ham uzun çiqar ekan. Şu bois kuçi kamlik qilayotganini sezgan ovçi sönggi usulni qölladi: arqon uçini halqa qilib, beliga öradi va zarb bilan torta boşladi. Arqon beliga qattiq botsa-da, oxiri niyatiga yetdi va öljani çangakladi. Böri daraxtga töliq osilganida sezdi: nihoyatda katta ekan. Otday keladi desak, lof bölar, xötikday desak, haqimiz ketadi… Xullas, Muqim toğaning ovi ziyodasi bilan baroridan keldi. Ikki böri terisini şilib olguniça osmon jimirlab, Zuhro yulduzi ham xira tortib, tong ota boşladi.

Qari böri uni Palangdara ostonasigaça taʼqib qilib keldi.

…Tuşga yaqin Palangdarada bayram bölib ketdi!

“Muqim ovçi otday-otday ikkita börini yer tişlatibdi!”, “Terisidan bir ötov tiksa bölar ekan” degan gaplar birpasda butun qişloqqa tarqaldi.

* * *

– Keyin nima böldi, Muqim bova? – deb söraymiz hikoyani maroq bilan tinglab bölgaç.

Muqim ovçi laganga suzilgan qovurdoq ustiga maydalab piyoz arçib, barra kökatlarni separ ekan, mamnun jilmaydi va:

– Ovçilikni taşladim! – dedi.

– Nega? 

– Öşa ovdan keyin ança vaqt yotib qoldim. Kulrang börining qahrga tölib qarab turgan közi tuşlarimga kirib çiqaverdi. Ayniqsa, anavi nimjon qari börining har oqşom xayolimda taʼqib qilişlari yuragimni zada qilib yubordi. Oxiri bu işni qöydim. Öylab-öylab, bir oq qöçqor söyib, qon çiqardim. Şu bilan qölimga miltiq olmadim. Qöşoğizning huzurini sandiğim körib yotibdi.

Muqim ovçi birpas tin oldi va tantanavor ohangda:

– Bayram dasturxoni tayyor! Yoldor börining qovurdoğiga marhamat! – dedi.

Kuldik.

Taomlanib bölgaç, yonginamizda mavj urib, toşdan-toşga hayqirib oqayotgan muzday soyda miriqib çömildik. Söng eng yaqindagi qoyaga çiqiş istagi tuğildi. Kimdir “u yoqlarda böri-möri yöqmi, işqilib?” deb sörab qoldi. Mezbon Bahodir döstimiz: “Böri degani Muqim toğaning hidini olsa, bu yerlarga dorimaydi” dedi.

Muqim toğa öçoq boşida qoldi. Biz qölimizga zarangtayoq olib, toqqa örmalab çiqib, emaklab tuşdik…

…Laş-luşimizni yiğiştirib qaytar mahalimiz Muqim ovçi bir gap aytdi:

– Qolgan-qutgan non bölaklarini manavi toş ustiga, suyaklarni anavi daraxt tagiga, tuzni esa öçoq oldida qoldiringlar. Ularda hayvonlarning ham haqi bor.

Biz Bahodirga qaradik. Döstimiz sekin şivirladi:

– Toğda odat şunday: jonzotlar uçun albatta tuz taşlab ketiladi. Ovçilar-ku, öljasidan boşqa hamma yeguligini qoldiradi. Muqim toğa esa, joniniyam taşlab ketadigan odam…

Men hayotda hali ham şunday odamlar borligini birovdan eşitganimda işonmas edim. Özim körib, gaplarini quloğim bilan eşitgaç, bandasi öz feʼli, aʼmoli, qatʼiyatiyu birsözligiga umr böyi sobit tura olişiga işonç hosil qildim. Ehtimol, öşa yoldor kulrang börining viqori, mağrurligiyu qatʼiyatini sizu biz ham Muqim toğa singari yuzma-yuz turib körsak, uningdek odam bölarmidik.

Bilmadim.

Bilganim şuki, yetmişga kirsa-da, hali bardam-baquvvat, sözidan va izidan qaytmaydigan, lafzi halol Muqim toğa yovvoyi va heç qaçon inson qöliga örganmas, boğliq turişga rozi bölmas, qafasni xuş körmas, miltiqdan çöçimas hayvon, mağrur jonivor, insonning qadim qondoşi BÖRI bilan yakkama-yakka qolgan. Yuzma-yuz kelgan. Tikkama-tikka borgan.

Tasavvur qilyapsizmi: yakkama-yakka, tikkama-tikka…

Jasur KENGBOYEV

1985-yili tuğilgan.

Özbekiston davlat jahon tillari universtetining xalqaro jurnalistika fakultetini tamomlagan.

“Isteʼdod maktabi” VII respublika yoş ijodkorlar seminari iştirokçisi.  2016-yili “Birinçi kitobim” loyihasida “Köhna  belboğ” nomli hikoyalar töplami çop etilgan.

“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822

Obuna haqida

Izohlar

Hozirça izoh yöq. Birinçi bölib fikringizni yozing.

Siz nima deysiz?

Izoh tahririyat körib çiqqaç, eʼlon qilinadi.

Şu ruknda köp öqilganlar

Barçasi (258)

Suv. Hikoya

– Öz oyoği bilan jildirabgina kelmagan suv suvlik qiladimi?! Ketaman bu Cahroyi kabirdan… ketama-an-n! Dilşod şunday deya örnidan sapçib turdi-yu, derazadan taşqariga termildi. U avval hovlisidagi qovjirab qolgan…

“Eynşteyn jumboği”

Dekabrning asov şamoli tun bağrida özini har yonga urib, böriday uvillaydi. Uylar ham sovuqdan junjikkanday bağridagi çiroqlarini öçirib, şamolga jör bölib, qoranği tun vajohatini yanada orttiradi. Biroq şu imoratlar…

Uluğbek Hamdam. Yöl (falsafiy roman

Men bir ojiz tomçiman, ammo yuragimda ummon soğinçi yaşaydi. Mavlono Rumiy TUŞDAN OLDINGI VOQEA Ovoz keldi! Ovo-o-oz!.. Eşityapsizmi, ğoyibdan bir ovoz keldi! Dunyolarni töldirib emas, yöq, balki yöl kabi uzun, yöl kabi…