Bolalar va ösmirlarning aksariyati tabiatan şöx, öjar, şu bilan birga, öta qiziquvçan, behad taʼsirçandir. Ulardagi bu xususiyatlarning yaxşi tomonga şakllanişida tarbiyadan taşqari, muhitning ahamiyati ham beqiyos. Bola el-yurtning quvonçu taşvişlari asosan nimalarda namoyon bölişini, oddiy kişilar turmuşining lazzatli keçişida odmilik, mehnatsevarlik, oilaparvarlikdan taşqari, töğrisözlik, ahillik, halollik, ayniqsa, adolatning örni neçoğlik ulkan ekanligini qançalar erta anglab yetaversa, jamiyat uçun şunçalar qayişuvçan bölib ulğayaveradi. Bunda bolaning köproq kattalar orasida bölmoği, ularning tirikçilik tarzi bilan yaqinroqdan tanişa bormoği öziga xos bir maktab vazifasini ötaşi şubhasizdir.
Quvnoqlik va jiddiylik qorişmasidan iborat bölgan uşbu qissada ajabtovur bir tasodif tufayli çigal ahvolga tuşib qolgan va atrofidagi samimiy, insofli, pokizaqöl insonlar taʼsiri bois ösmirlikdanoq özi uçun yoruğ yöl topib olişga tirişa boşlagan yoş zamondoşimiz keçinmalari haqida hikoya qilinadi.
Bu asar yoş öquvçilarga ozmi-köp şavq ulaşibgina qolmay, köngillarida elsevarlik, yurtparvarlik tuyğularini yanada jonlantirişga qittakkina uluş qöşa olsa, özimni juda-juda baxtiyor his etgan bölardim.
Muallif
Yasama yölbars hangomasi
E, oşnajonlar-a, ja ğalati iş böldi-da. Ikki oyoqda unçalik lapanglamasdan yura olişimga qaralsa, harqalay, odam desa degulik böz bola edim, közni bir oçib yumgunça tört oyoqli kuçukçaga aylanib ötiribman-ku. Bu körgilikning yuz berişi oltinçi sinfga havva-huvva köçvolgan paytimga, qiyqiriqlar bilan boşlangan yozgi taʼtilning qoq beşinçi kuniga töğri keldi.
Bungaçayam boşimdan ğalva arimay turuvdi, özi. Uç oylik hordiq eʼlon qilingan zahoti “Kallani işlatişdan qutuldik!” deb hayuvlaganimça xonadan şunqorlanib çiqayotib, uzunyölak şiptidagi qandilning kuyik nokçiroğini almaştirayotgan elektrçiga urilib ketganimni; u desangiz, töğrima-töğri yiqilavermay, oyoği ostidagi stuldan çeçan futbolçiga öxşab, qayçi usulida teskarisiga umbaloq oşganini; qölidan uçgan nokçiroq devorga paqillab tegib, şişa siniqlaridan biri pol yuvayotgan farroşning burniga sançilib qolganini aytmasam, taʼtilning birinçi kuni men uçun ortiqça maşmaşasiz ötgandek edi. Ikkinçi kungi qiliğim andak çakkiroq böldi, menimça.
Öşanda behining qayişqoq şoxidan kamon yasayotib, bu işning çakki tomoni bölişi mumkinligi sira-sira xayolimga kelmagandi. Olti yaşarligimdan beri kamon otaman. Uni qanday yasaşni, bir gal opoğotamnikiga borganimda, kiçik toğam örgatgani esimda. Bu orada, tokdagi uzumlarimizni, ayniqsa, ertaki quvonçqoralarni yopirilib çöqilovçi qança-qança quşning patini tözğitdim, qança-qança it-muşukka jarohat yetkazdim. Muzloqda sirpanib öynayotganimda boşimdan uçib tuşgan quyonteri telpagimni çaynab qöygan, qişloğimizdagi eng sayoq, eng surbet köppak sanalmiş Oqçoponning öng köziniyam men kör qilganman.
Kamon bitgaç, qurigan qamişning silliq ğarovi içiga uçi bigizdek ötkirlangan çöpni suqib, çiylangan ipda mahkamlab boğladim. Öq-yoy ham tayyor böldi. Bir zamonlar hatto Alpomişdek pahlavonlarimizga asqatgan qaqşatqiç qurolning zabtini sinaş istagida tört tomonga alangladim. Keçpişar toşnokning ustida çaqçayib turgan hakka Alpomişga köp yomonliklar qilgan Surxayl kampirga öxşab körindi-yu, unga tiş qayraganimça, kamondan öq uçirdim…
Qarabsizki, yana xarxaşa çiqib turibdi-da!
Xöş, jodugarni eslatuvçi löliköz quşga öq otişning qanaqa xarxaşasi bor ekan, dersiz. Agar, öq hakkaga tegmasdan ötib, devor ortidan: “Qaaaq! Qaqaaaq!!!” degan nola eşitilmaganida, hamma iş sippa-silliq keçgan bölardi, albatta. Jon holatdagi qaqağlaşlarga qöşnimiz Mahay xörozbozning “E, voh! “Samuray”imni öldirib qöyişdi-ku!” degan vağilloği qöşildi. Sal ötmay, hovlimizda özi ham paydo bölib, bu yengilmas xörozni qötosdek keladigan qöçqorimga aliştirganidim, endi Xöppakallangni oğilimga boğlab qöyasan, deb sölak saçratgan köyi meni tizğitişga tuşdi. Pirpiraklanib, köçaga qoçdim.
Haytovur, Xöppakalla degan urişqoq qöçqorimiz özimizda qoldi, “Samuray”ning qanoti bor-yöği andakkina lat yegan ekan. Xudo bir saqladi-yov!
Uçinçi kun, aslida, xuddi söqmoqqa suv sepgandek bölib, heç bir çang-tözonsiz ötişi kerak edi. Çunki köçaga çiqayotib, yetar, bugun köngilning gapiga kiriş yöq, buvim şörlik meni tergayverib holdan toydi, davrimda bir yayrab dam olsin, deb içimdan tuginib qöyuvdim. Bekor turmaslik, omadim yurişsa, birorta qariyadan duo-puo eşitib qoliş niyatida “uloqçi” bolaçoqlardan birining çöbak otini tortib oldim-da, ariqdagi kattaroq toşlarga qadalib qolgan qoğozu xaşaklarni “saman tayoq”da qirğoqqa surib, suv yölini tozalaşga tutindim. Şu pallada uzoqdan mahalla sartaroşi Baraka marakaning “Eşvoynikiga maʼrakagaaa!” degan çinqiriği taraldi. Tösatdan miyam tumanlaşdi.
Qişloqni aylanib, erinmay suriştirib köring, Baraka marakani yoqtiradigan biror-bir bolani topib böpsiz. Töyda kiçkintoylarga kun bermaydi, bir dasturxondan nariga haydasa, bir şovqinimiz yuragiga siğmay qoladi. Ayniqsa, Tölan tölpoq qizini uzatgan töyda qozonga yaqinroq borganimni bilaman, yelkamdan vahşiylarça tutamlab, ayamay siltab taşlagani pökanimga zildek botganidi.
Velosiped minib olgan usta, odamlarni tekin oşga çorlagan asno, tobora yaqinlaşib kelaverdi. Yaqinlaşayotib, menga xiralanib qaraş örniga, balli, Möttivoy, ariq tozalaşning savobi katta, deb ötsa, burni bujmayib qolmasdi. Yöq, öşa turq, öşa başara.
E, qaysarligim qursin – qölimdagi tayoqni velosipedining old ğildiragiga qanday tiqqanimni bilmay qolibman. Odam uçmaydi, degan gap yolğon ekan. Oldindagi ğildirak taqqa töxtab, velosipedning orqa tomoni tepaga kötarilişi bilanoq usta Baraka maraka “Eşvoynikiga maaa…” degan asno havoda şunaqangi tekis uçişni boşladiki, buni qaysidir loçin panadan körib turgan bölsa, hasaddan kuyib ölişi aniq edi. Tekis uçişdan taşqari, ança uzoqqa uçdi. Ammo hay, dariğ, deb qöyiş kerak, qönişi jiçça pala-partiş tus oldi. Özidan körsin, uni binoyidek uçirdim, qönişni eplolmasa, men nima qilay?
Törtinçi kunga ötar keçasi odamning zavqini çuçvaraqaynar qilvoradigan qoyilmaqom tuş kördim. Şu desangiz, xaçirdan sal çoğroq bir yölbarsga dangal taşlanib, tappa bosib yiqitibman. Keyin, uning böynidan boğlavolib, qişloqda köçama-köça kezaverdim. Menga közi tuşgan odam borki, quloq-burunli ustunga aylanib, joyida dong qotib qolaverdi.
Uyğonib, nonuşta qilyapman-u, öngimdayam xaloyiqni qandaqasiga angraytirib qöysam ekan, deb öylanaman, xolos. Oxiri, kallajonimda ajoyib bir fikr çaraqladi…
Buvim, tirikçilikning ketidan quvib, qöy boqib turadi. Ikkita sovliqdan taşqari, kinnang içingda ketgur Mahay xörozbozning aytişiça, quyruğidagi yukning özi ikkita polvonning belini sindiradigan öşa Xöppakalla qöçqorimiz ham bor. Bördoqiligidan besönaqay körinişiga qaramay, qöylarni yaylovçaga haydab borsam, şeriklari singari indamasdan ötlayvermay, uçragan hayvonga kalla solib, böridek tezgir quvalaşga tuşadi.
Öylab qöygan maqsadimni yuzaga çiqarişdan oldin qöylarni yaylovçada ötlatib, uyga peşinda qaytdim. Tuşlikdan sal ötiboq, buvim böğçaga körmana tugib, xolamning nevarasiga qilinayotgan beşik töyiga jönadi. Xoli qolgaç, dimoğimda xirgoyilanib, bemalol yumuşga berildim:
U qizgayu bu qizga
Çalib berayin sibizğa.
Öyinçi qizlar içida
Nima bor Suvon semizga?
Maydalab bosib öynasin,
Patini yozib öynasin…
Işni yungi keçagina qirqilgan Xöppakallani qoziqqa kaltalatib boğlaşdan boşladim-u, tanasiga örikning yelimi aralaştirilgan tezakni surtib, qönğir rangga böyab çiqdim, qozonkuyada yöl-yöl çiziqlar tortdim. Keyin, boşiga kanop xalta kiydirdim, qayçida ikkita köz oçdim, jaği bilan böynining atrofiga uvada tiqib, yölbarsning kallasidek qilib şişirdim, uniyam ola-bulaga böyadim. Tumşuğiga tişlari irşayib turgan kattakon oğiz çizdim. Çipor arqondan dum yasab, orqasiga osiltirdim.
Vah! Yölbarsmisan yölbars böldi!
Sinfdoşim Parpivoynikiga kirib, jahonda hali heç kim körmagan çingilin tomoşa boşlamoqçi böpturganimni aytdim-da, ozgina kömak söradim. Xayriyat, böyin tovlamadi – “video”sidagi multfilmdan yölbarsning turliça nağmadagi irillaşu bökiriqlarini qöl telefoniga yozib, vaqtinçalikka menga berdi.
Işni bitirgunimça qoş qoraydi. Yana biroz kutdim. Tuzukroq qoronği tuşib, guzaru simyoğoçlardagi çiroqlar yoqilgan mahalda Xöppakallaning boşiga kiydirilgan kanop xaltaga telefonni tiqib, arqonni qoziqdan yeçdim; lozimandadan endigina qaytgan buvimning közini şamğalat qilib, köçaga sekingina yetaklab çiqdim.
Köça böm-böş edi. Guzardagi çoyxona tomonga borayotib, Parpivoyning telefonini şovqinlatib işga soldim. Yölbarsning irillagan tovuşi yangraşi bilanoq, qöçqor jon halpida potranişni boşlab, meni turtib yiqitganiça, köçada sakranib-sakranib çopa ketdi. Ariqdan suv olayotgan Jamila opaning paqiri qölidan tuşib, dod-voy bilan uyiga poyga qöydi.
Qişloğimiz stadioniga köçma ajoyibxona kelib, ançadan beri tomoşa körsatayotgandi. Çoyxona ayvonidagi sörilarni töldirib ötirganlardan biri “Iye, ajoyibxonadagi yölbars qafasdan qoçibdi-ku!” deb baqirganini biladi, hamma tört yoqqa tum taraqay böldi.
Şilingan tizzamni işqalay-işqalay, yiqilgan joyimdan asta qözğalayotganimda, mistovoq kötargan çoyxonaçi uçqurlab kelib, tepamdan muşukdek irğib ötdi. Mistovoqdan tökilgan novvot bölagini uvol qilmay, tezda tilimning ustiga taşladim. Hali turib ulgurmasimdan, endi Mahay xörozboz çap qölida çoynak, öng qölida piyola bilan menga qora bulut uyuridek yaqinlaşa boşladi. Özi nima ahvolda-yu, ora-sira çoyni höplab-höplab qöyadi deng. Bu gal ustimga qaynoq çoy tökilişidan çöçib, yölni böşatiş uçun çetga yumalandim.
Boşimga qop-qop kulfat orttirganimni payqab, örnimdan turdim-da, qöçqorning iziga tuşdim. Böynidagi telefondan tinimsiz ravişda ökiriğu irillaşlar taralayotgan Xöppakalla çoyxonadagilarni tözğitib bölgaç, özini köchaning u yuzidagi darvozaga urib, Toşpölat merganning uyiga kirib ketdi. Izma-iz darvozadan ötganimni bilaman, ayvonda televizor körib ötirganlar irilloq maxluqqa tikilgança ayyuhannos sola ketişdi, keyin biri eşikdan, biri derazadan uyning içiga otildi.
Qöçqorni ana uşladim deganimda tomorqaga qarab qoçdi. Ğözapoyadan qilingan çovrani buzib ötayotgan vaqtda, Toşpölat mergan özini önglab ulgurgan bölsa kerak, miltiğini varanglatib osmonga öq uzdi.
Xöppakalla çovradan ötib, endi Tölan tölpoqning hovlisida ğirro-ğir aylanişga tuşdi. Yaqindagina töy qilgan Tölan tölpoq olti paqir suv siğadigan, keksalar “çoyqozon” deydigan alyumin samovarni mahalla omboriga topşirib ulgurmagan ekan, qöçqor bir kalla qöyişda şuni paqqos qiyşaytirib taşladi.
Samovarning bejo daranglaşi sergak torttirdimi, Tölan tölpoqqa qöşilib, xotini va bolalari ham uydan ketma-ket çiqib kelişdi. Çiqiboq, bari tengdan sörrayib qoldi. Töy kuni taşqidagi xurmo şoxiga osilgan ikki yuz şamli çiroq quyoşdek çaraqlab tovlanayotgani uçun tönkarib qöyilgan doşqozon atrofida betöxtov çopayotgan yasama yölbars kaftdagidek aniq-tiniq körinib turardi.
– Bolalarni uyga hayda! – deya xotiniga qiçqirdi Tölan tölpoq. – Yölbarsga yem bölmay desang, eşikni içkaridan tambala!
Tap tortmasdan “yirtqiç”ni quvib yurganim unga dalda berdi, şekilli, Tölan tölpoq yerda yotgan ketmonni qölga olib, özini himoyalaşga şaylanarkan, “Joningdan töydingmi, Möttivoy? Bu yoqqa yugur!” deb qiçqirdi menga.
Çoyxonadan qoçganlarning baʼzilari köça devordan hovliga möralab turgan ekan, ular ham birin-sirin baqira ketdi:
– Qoç, Möttivoy! Özingni uyga ur!
– Yoş joningga jabr qilma!
– Oçga öxşaydi bu yölbars, tilkalab qöyadi-ya!
Şu payt, buzilgan çovra tomondan Toşpölat merganning qaldiroqli ovozi yangradi:
– Özingni çetga ol, Mötti! Bu odamxörni otib qöyaqolay endi!
Şunday deya, qöşotar miltiğini nişonga töğrilaganida, Tölan tölpoq “Otma, xumkalla! Davlatning yölbarsi qimmat turadi, maşinangni sotib ham uzolmaysan!” deb bökirdi. Bu ogohlantiruvdan söng Toşpölat mergan şippa şaştidan tuşgan bölsa-da, erkakça gapim yelga sovrilmasin deb öyladimi, oyni urib tuşirmagunça köngli tölmaydigandek, osmonga qaytadan öq otdi.
Xöppakalla miltiqning gumbirlaşidan çöçib yiqilgani önğaylik tuğdirdi-yu, turayotganida ustiga taşlanib, qöllarimni böyniga çirmadim. Qöçqor meni sudragan köyi doşqozonning tegrasida çambaragulçin aylanaverdi; telefondan çiqayotgan yölbarsona naʼralar uning ora-sira xirqiroqlanib babalaşini kömib yuborayotgandi.
Çetdan xilma-xil nidolar taraldi:
– Vahh!!!
– Hayhay-ov!!!
– Yo, qudratingdan!!!
– Bu bola odammi, şaytonmi?!
Tuşim öngidan kelib, orzum uşaldi. Akang qarağayning tös-tözonli olişuvini kuzatib turgan qöşköz banda borki, yoppasiga anqaytirib taşladim.
Terga botib ketgan Xöppakalladan qölansa buğ kötarildi. U meni çetga itqitiş umidida xötikdek şataloqlaşga tuşdi; oxiri dorda yoyiğliq turgan şolçaga urilib, yonboşga ağanadi. Şolçani epçillik bilan uning ustiga yopib, tipirçilatganimça bosib turaverdim. Tölan tölpoq ketmonini, Toşpölat mergan miltiğini taşlab, kömakka şoşilişdi. Devordan möralab turganlar ham menga tasanno yoğdira-yoğdira, hovliga yopirilib kira boşladilar:
– Yuragingga qoyil, Möttivoy!
– E, otangga balli, şerbola!
– Sen alamazondan bir iş çiqişini bilardim!
– Öğil bola degani mana şunaqa ötbosar bölişi kerak-da, oğaynilar!
Boşimdan jala bölib quyilayotgan olqişu maqtovlar menga asal çoydek yoqayotgan edi. Bilaman, saldan keyin bularning bari sökinişu qarğanişlarga aylanadi. Tarsakilar yoğilişiyam heç gapmas. Işqilib, qattiqroq tepki yemasam bölgani.
Yurakdan çiqqan qarğiş
Nimasini aytay, bu galgi qiliğim hammasidan oşib tuşdi. Qadimgi zamon bölsa, mahalladagilar meni eşakka teskari mindirib sazoyi qilişlari aniq edi; ularga ming rahmat deyiş kerak, ortimdan kesak otgança bir yarim soatgina quvib yurişdi, xolos. Qoronğidan foydalanib, oxiri çap berib ketdim.
Tun men uçun oğirdan oğir keçdi. Tuğilganimdan beri birinçi marta molxonamizning çordoğida uxlab kördim. Şuyam uyqumi – bir közing ilinadi, bir sapçilab uyğonasan. Siçqon nimanidir qitirlatayotgani, qönğizning ğönğillab ötişi, itlarning ulişi, muşuklarning vağilloği, hatto yaproqlarning şitirlaşi ham keçasi qörqinçli eşitilarkan.
Tong otib-otmasidanoq junjikib uyğondim. Uyqusirab turtingança çordoqdan tuşarkanman, taʼtilning endi-endi boşlanayotgan beşinçi kuni turmuş tarzimni butkul ağdar-töntar qilvorişini hali bilmasdim.
Taşqidagi körada yuzimni yuvib, qölimni qöltiğimga, betimni etagimga artdim. Borib, uy eşigini ozgina qiyalatdim-u, xonaga boyöğlidek möraladim. Buvim namoz öqiyotgan ekan, içkariga taşlagan qadamimning şarpasini sezgan zahoti piçirlaşlari ham, bukilib-tiklanişlari ham birdaniga tezlaşdi, sal ötmay, şoşa-pişa duoga qöl oçdi. Odob yuzasidan töşakka tizzalab, men ham ikkala şapaloğimni yoydim, buvimga qöşilib, suzilganimça yuzimga fotiha tortdim.
Buvim joynamozni yiğiştirib böliboq, yaxşi yotib-turdingizmi, mehribonim, degan gapimni zarraça mensimay, indamasdan borib, uy eşigini içkaridan mahkamlab yopdi. Söng aniq maqsadda ilgaritdan tayyorlab qöyilgan xiviçni şolçaning tagidan oldi-yu, kela solib, boldirimga beayov çarsillatişga tuşdi:
– Mana senga yölbars! Mana senga odamlarni mazaxlaş! Mana senga mahallani alğov-dalğov qiliş! Seni deb çoyxonada qança-qança çoynak-piyola sinibdi… Mana! Seni deb köpçilikning çoyqozoni majaqlanibdi… Mana! Seni deb Toşpölat merganning ikkita öqi isrof bölibdi… Mana! Eng yomoni – Jamilaxon şörlik qattiq qörqib ketib, oy-kuni yetmasidan tuğib qöyibdi… Mana! Mana! Qaçon esing kiradi, oşing sovimagur? Qaçon quloğimni tinç qöyasan? Mana senga! Mana bölmasa!..
Boldirimga kaltak yoğilaverdi, men “Voyey! Voyey!” deyiş bilan çeklanib, ortiqça vavağlamasdan irğişlayverdim. Öylaşimça, odamning tirikligi har xil qiynoqlarga yöliqib turişidan bilinadi. Bunaqada tişni tişga bosib çidaş kerak. Uvvos solib yiğlaş öğil bolaning qimmatini bir pul qiladi-qöyadi.
Baxtimga, xudo buvimni vaqtida qaritib, kuçini ulgurjisiga kamaytirib taşlagan ekan, tezda sillasi qurib, tappa ötirib qoldi. Hansiroqlanib kaltak öynatganiça tağin nimalardir demoqçi böldi-yu, köksiga tösatdan qöl bosib, silkina-silkina yötala ketdi. Xontaxtadagi termosdan quyib uzatgan çoyimni ketma-ket höplab, arang öziga keldi. Keçki ovqatdan quruq qolganim tufayli oçqagandan oçqab ketuvdim, gapni buramalab ötirmay, közimda ilkillab turgan yoşni yengim bilan artaturib, hingilloq tovuşda töğridan-töğri muddaoga köçdim:
– Çoyni bitta özi içaveriş ekan-da? Bizgayam navbat tegarmikin?
– Beting çarmdan battar qatib ketibdi, – deb xirqiroqlandi buvim. – Kaltakning jizilloği bosilmasidan, tomoqni öylayotganingni qara. Ee…
– Kaltakdan ölmaganimga suyunib ötiraversam, oçdan ölaman-ku, buvi!
Buvim ustma-ust tomoq qirib olib, endi xirqiramasdan, hafsalasiz kayfiyatda dedi:
– Ana çoy, ana non. Tosrayib jiğildoningga tiqaver.
– Qand-çi, qand?
– Bor, qara, idişda qand tugul, qandning kukuniyam qolmabdi. Bir kilo narsani ön kundayoq yamlab qöyibsan. He, yeganing tanangga botgur-a!
Qoqmoç qatlamapatirni özimizning oq kişmişdan quritilgan mayizga qöşib, tanamga botgunça yeyaverdim. Çoyning salomatlikka qanday foydasi borligini bilmadim-u, lekin ikkala lunjingga tölib ketgan yemişni tomoqqa tiqiltirmay ötkazvorişda rosa asqatadi. Buni tetapoyalab yura boşlaganimdan beri bilaman.
Nafsimni ölda-jölda qondirib bölib, qittak mudrab qolibman. Tekin taom ilinjida izğib yurgan bir paşşa quloğimga “tirk” etib urildi-yu, kipriklarim “çirk” etib oçildi. Derazadan öt purkayotgan quyoşning yoruği közimni qamaştirib, qovoqlarimni qöşqöllab işqalaşga tutindim. Miyam varaqa-vuruq qaynayotganga öxşardi.
Taşqariga çiqqaç, köradagi suvni manglayimga bosa-bosa, esimni jippa jamlab oldim. Boşim tekis işlaşga tuşib, umrimni qanday davom ettiriş töğrisida yoyilibroq öylaşga şaroit tuğildi.
Xöş, bugungi kunimga qanaqa qiliqlar yaraşarkin? Jamila opanikiga kirib, tuqqan bolasi öğilmi-qizmi, bir suriştirib körsammikan? Yo çoyxonadagilarga yöliqib, uzr-maʼzur aytib qöyganim tuzukmi? Menimça, sal uzoqroqda turib keçirim söragan yaxşi. Qayoqdan bilay, balki, kimningdir ğazabi hali tiyilmagandir…
Qani, oldin uydan nari çiqaveray-çi. Taʼbimga şundoqqina mos tuşuvçi biror-bir yumuşni har safargidek köchaning özi topib beraveradi.
Joyimdan siljiganimni bilaman, buvim oşxonaning oçiq darçasidan öqrayib, ha, yöl bölsin, deb söradi. Töxtab, talmovlanib turaverdim.
– Bas! Köçaga çiqiş yöq endi! – deb bobillay ketdi buvim. – Ana, hayhotdek hovlimiz bor, xohlasang – u çekkasida sandirağla, xohlasang – bu çekkasida. Biror kun bölsayam, odamlar sendan qutulsin.
– Men… men… opoğotamnikiga ketyapman, – dedim, kallamga kelgan birinçi öyni tilimga köçirib. – Bu mahallada kun körişim qiyinga öxşaydi. Öşa böjiköz odamlaringiz jonimni hiqildoğimga keltirdi. Biror hafta şulardan uzoqda yursam, etimga et qöşilardi.
– Menga desa, bir haftamas, bir oy gumdon böpket!
Sezib turibman, buvim bu gapni aççiq ustida aytvordi. Qançalik jiğiga tegmayin, meni ikki kun körmasa, yolğizlikdan sabri titilib, soğinişga tuşadi. Qişki taʼtil çoği opoğotamnikiga ketganimda, uçinçi kuniyoq talpanglab borib, izimga qaytarib kelganida bilganman buni.
Xulq-atvorim sal mujmal ekanini özim ham tan olaman. Ammo tuzi pastroq qiliqlar qilib qöyişimga köpinça boşqalar sababçi böladi-yu, doim bitta özim baloga qolaman. Agar köçaga çiqqaç, telefonini berib qöyişga kirib, taşqida kumuşrang uçoğini osmonga uçirib öynayotgan paşmaksoç Parpivoyni körmasam, u irşayib boqib, qism-qismga ajratib sotiladigan bu “qiruvçi samolyot”ni dadam şahardan opkeldi, qoğozdagi körsatmaga qarab uni özim tikladim, manavi tugmani bossang, içidagi kuçalatoş parrakni varillatib aylantirişga tuşadi, deb maqtanmasa, opoğotamning uyigaça töxtamay ketavergan bölardim.
– Televizordagi bir kinoda köruvdim – mana şunga öxşagan uçoqni zenit zambaragida otişsa, orqasidan tutun çiqarib, yerga şunaqangi çiroyli qulardiki!
Bu gapimni eşitib, avvaliga Parpivoyning qiziquvdan közi çaqnadi, söng tuyqus huşyor tortib, telefonimning oynasini yorgandek, samolyotimniyam rasvo qilmoqçimisan, deb taysallandi.
– Qörqma, buningga ziyon yetmaydi, orqasiga boğlangan lattani tutatib uçiramiz, xolos, – deb aql örgatdim.
Parpivoyning köngli tinçidi. Maslahatimga köra, omborçaga kirib, yirtiq paypoğini kerosinga botirib çiqdi. Xayriyat, gugurt olvolişniyam unutmabdi.
Birgalaşib köçaga yönaldik; çoyxonaning beriroğidagi kengroq joyga borib, paypoqni uçoqning dumiga boğladik. Men gugurt çaqib yoqişim bilanoq, Parpivoy parragi varillab turgan uçoqni bir siltab, osmonga uçirdi. Dum tomoni oğirlaşgani xalaqit berdimi, “qiruvçi” lapanglab-lapanglab uçib, birdan pastga şönğidi.
Guzardagi yalanglikning töri çoyxona bölsa, köndalang tomonida sartaroşxona bilan qassobxona bor. Qassobxonaning biqiniga keng qizil soyabon örnatilgan. Soyabon tagida özi uyida paşmak, holva, novvot, xörozqand, çaynamayşiming tayyorlab sotadigan, menga bağri oçiqdan oçiq Momogul qandolatçi ötiradi. Bağri oçiqligi şundaki, toğdagi konda işlab, qişloqqa uç-tört haftada bir kelib-ketuvçi dadamdan biratöla undirib olişini aytib, menga şirinliklarni nasiyaga beraveradi.
Qandolatçining qizil soyabonidan sal berida tandir yuklangan eşakarava turuvdi, uçoğimiz lovullaganiça tuşib, eşakning belginasiga urilsa böladimi!
Qişloq bolalari orasida “Hangirşteyn” laqabi bilan maşhur bölgan qorapöstin eşakning tuklari jazillab lovullay boşladi-yu, bor tovuşda hangraganiça, jitranglay ketdi. Qizil soyabonni yiqitib ötib, qassobxonaga urilgan çoğda tandir aravadan uçib tuşib, qirq bölak böldi. Qiron qassob uzun piçoğini qiliçdek viz-vizlatib, jabrdiyda Hangirşteynni nariga quvayotganida, ming şukrki, Baraka maraka sartaroşxona derazasidan bir paqir suv sepib, ötni öçirdi. Çoyxonadan quyunlanib çiqqan Sangin tandirçi yerda parçalanib yotgan tandirni körib, ayvon ustuniga suyangan alpozda şalviroqlanib qoldi.
Qilar işni qilgin, qoçişniyam bilgin, deganlar. Bu janjalistondan vaqtida ğoyib böliş uçun oyoqlarimni varvarakka aylantirganimda ortimdan Sangin tandirçining baqiriği eşitildi:
– Töxta deyman, itvaçça! Mendan qoçganing bilan, xudodan qoçolmaysan! Meni xonavayron qilganakansan, seni xudoyim özi jazolasin – yarim odam, yarim it bölib ötib ket!
Sörğiç sörişdan allaqaçon xalos bölgan, qaddini ketmon sopidek tik tuta oliş yoşiga yetgan odam bolasi ölaroq ikki oyoqda tuppa-tuzuk yugurib ketayotganidim, yölning muyulişidan ötganimda etim ğalati jimirlab, negadir endi tört oyoqlab çopa boşlaganimni payqadim. Sinçiklabroq qarasam, tösatdan qönğir tukli old oyoqçalarga aylanib qolgan qöllarim yerni potira-putur çangitganiça harakatlanib, burnim yerga tegay-tegay deb boryapman.
Qörquvdan yuragim uzilib tuşgudek böldi. Taqqa töxtab, bir öng biqinimga, bir çap biqinimga köz yugurtirdim. Bu yoğimdayam, u yoğimdayam öşa qönğir yunglar paxmayib turardi. Orqa tomonimda desangiz, buvimning hiviçini eslatuvçi bir dum tinmasdan likillayapti. “Dod!” deb qiçqirmoqçi böluvdim, oğzimdan “vav, vav” degan ingiçka sas taraldi.
Bir narsaga hayron edim – yungim nega aynan qönğir? Töğri, soçim kiçkinaligimda sarğişroq edi, ammo yetti-sakkiz yoşimdayoq öz-özidan qorayib ketgan. Kuçuk bölganga yaraşa yo oppoq, yo ola-bula bölsang-da!
Aldar Xoldorning eşigi yonidagi kajavali kök mototsiklga yaqin borib, bir sakraşda egariga çiqdim-da, ruldagi közguga böylandim. Qarasam, tumşuği bodringsimon, quloqlari qamişdek dinkaygan qönğirbaşara kuçukça közlarini qitmirona yiltiratib, meni ermaklaş bilan ovora. Itçasiga “Uvvv!” deb yuborganimni bilmay qoldim.
Şunda bir gap lop etib esimga keldi. “Bu dunyoda kulfat körmayin desang, qarğişmas, duo eşitişga urinib yaşagin. Avliyolarning aytişiça, Tangri har qanday odamga karam körsatib, yurakdan çiqarib qilgan iltijosini, u duomi, qarğişmi, heç bölmasa, hayotda bir marta yuzaga çiqararkan”, degandi buvim. Sangin tandirçi umrida, balki, milliard marta tutoqib, milliard marta sökingandir. Qarangki, eng yurakdan çiqarib aytgan qarğoviga men köndalang kepturibman-ku. Bu tandirfuruş, bolaligida qaysidir nafasi ötkirroq odamning ğazabini qözitib, hu, soqov bölgur, degan tavqi laʼnatga yöliqmaganidan behad afsuslanib ketdim şu topda.
Boşimda attanglar tözğilanib, ingillay-hingillay yöl bosyapman-u, juftakni rostlaş örniga Sangin tandirçidan astoydil keçirim sörasam, oğzim qiyşayib qolardimi, deb öylanaman nuqul. Ja nari borsa, ikki-uç şapaloq yeb qutulib ketardim. Hatto yalanğoç yotqizib qöyib, höllangan söyilda savalasayam mayli edi. Harqalay, itga aylanib, egasiz itning kuniga tuşmasdim.
Köça çetidagi qum ğarami ustida qörğonça yasab ötirgan bolalarni körib, badanimga bezilloq oraladi. Masalan, ularning örnida bölsam, sanği itga toş-poş otmay turaverişga çiday olardimmi? Heçam-da!
Toşböron qilmaslaridan burun irillagança borib, birortasining iştonidan xappa tişlasammikin? Bu dunyoning işlarini yaxşi bilaman – qopoğondan hamma özini çetga oladi, qörqoqni heç kim hurmat qilmaydi. Kunlarim izzatda ötsin deguçilar, jangarilik bilan yuvoşlikning örtasini topib yaşaşni uddalaşi kerak, şekilli.
Tanişing – Aldar Xoldor!
Boytöra tepakal bilan Masir yarğoqboşning avlodlari yoppasiga ota-buvalariga tortganini hisobga olmaganda, asosan, töliqsoç kişilardan iborat bölgan, şunga qaramay, nimagadir Kaltöpi deb ataluvçi qişloğimizda bir yarim mingta xonadon bor. Biz mana şu kattakon qişloqning berigi çetida yaşasak, opoğotam narigi çekkasida turadi. U yoqqa yetib borgunimça tomoğim çöllab, tilim sangillab qoldi.
Itlikni böynimga olib, opoğotamning hovlisiga buvaklardek emaklab kirdim. Kirib-la, qatorlatib ekilgan sapsargullar ostidagi ariqçaga apil-tapil oyoq tiqdim-u, tilimni çilipa-çiliplatib suv iça ketdim. Çanqoğimni bostirgaç, ayvonning taxta polidagi şolçada qölarrani egovlab ötirgan, ora-sira menga qiziqsiranib qarab qöyayotgan opoğotam tomonga yurdim. Dumimni yelpuğiçlatib borib, tovoniga boş işqadim, mahsilarini galma-gal iskalab, ilpang-jilpang erkalanaverdim.
Opoğotam miyiğida kulimsirab, joning uzilgudek oçqagandirsanki, begonaligimdan hayiqmay, poyçamga suykanayotgandirsan, deb örnidan qözğaldi. Ayvon çetidagi pastak sörida öroğlik turgan dasturxondan bir töğram non olib, yalangga çiqib bordi-da, ma, jonivor, ma, deya uni avaylab yerga qöydi. Asta kelib, tuproqda yotgan nonni könglim tortmayroq hidladim. Keyin birdaniga nafsim hakalak otib, şappa-şuppa yeyişga tuşdim. Öl deydigan odam yöq.
Qornimni şildiramagudek töydirdim-u, hanuz arra egovlayotgan opoğotamga boşqatdan yaqinlaşib, oyoğiga biqinimni bosdim:
– Bu – menman, opoğotajon! Möttivoyingizni nimaga tanimayapsiz? Quruq nondan boşqa narsayam bordir bu uyda!
Gapim içimda qolib, taşimda ğingşib-ğingşib qöyganim bois, opoğotam sözimga tuşunmadi. Faqat, qölini ehtiyotlik bilan çözib, boşimni bir-ikki siypalagan böldi.
Vah-vah, qanday yoqimli!
– Böldi, köp yopişaverma, – deb, uzatiğliq oyoğining tizzasi yelkamga beozorgina turtkiladi opoğotam. – Menga burgangni yuqtirib yurmagin tağin.
Şu çol juda qiziq odam-da. Aniqroq aytsam, haddan taşqari sodda. Özingiz bir öylab köring, bundan bor-yöği ön bir kun oldin hammomga tuşgan bolada burga nima qiladi?
Iye, “bola” devordimmi? Tilimni ahvolimga moslaştiriş ança qiyinga öxşayapti-ku.
Arraning tişlarini ötkirlab bölgaç, opoğotam ariqçada qölini yuvib, eşigi lang oçiq turgan oşxonaga kirdi; gazga gugurt çaqib, plitadagi qozonça ostiga öt yoqdi. Boğçada işlovçi kelini yo nonuştadan, yo keçagidan ortgan ovqatni qozonning tagida qoldirib ketgan bölsa kerak, degan taxminda töxtadim. Işqilib, bizgayam ehson-pehson qilinarmikin? Uç-tört yutum bölsayam mayli-da.
E, yaşasin-e! Xuddi könglimdagini sezib turgandek, opoğotam idişjavonni timirskilab, çetlari uçgan eskiroq bir kosa topdi; isitilgan mastavaning quyuq-quyuq joyini öziga quyib, qolganini menga atalgan idişga ağdardi.
Salgina ötib qarabsizki, opoğotam ayvondagi sörida, men sapsargullar salqinida taomni yumaloq-yostiq qilyapmiz.
Opoğotam içidagini özi biladi; mendan ahvol sörasangiz, quvonçim quloğimdan toşgudek kayfiyatdaman. Közim ovqatda-yu, könglim çamanda. Endi tayinli hovlim bor, bu uydagilar özimga eskitdan qadrdon kişilar. Eng muhimi, mana, doimiy ityaloqqa ham ega çiqdim. Bitta itga bundan ortiq nima kerak?!
Ovqatni tinçitib bölib-la, kosaning çetidan tişlab, ariqçadagi suvda yaxşilab çayqadim. Ityaloqni qaytib joyiga qöyayotganimda, “Vohh!” degan tovuş yangradi. Yarq etib öşa yoqqa boqsam, opoğotam, oğzi karrak, közi durbin bölganiça, menga lol tikilib turibdi.
Buning nimasi hayron qolarli, bilmadim. Men uçun kundalik odatga aylanib ketgan bu iş – maktabga borişni boşlaganimdan beri ovqatimning idişini özim yuvaman. Şunday qilmasam, buvim tinç qöyarkanmi? Idiş-ku – idiş, onda-sonda tobi qoçibroq tursa, kiyimimniyam özimga yuvdiradi.
Tuşlikdan keyin opoğotam döppiyu yaktagini almaştirib, köça tomonga odimladi. Darvoza oldida menga yuzlanib, boradigan bölsang, yur, dedi. Tarang qilmay, şippa ortidan ergaşdim. Kimsasiz hovlida yolğiz qoliş qörqinçli. Birorta katta it ivirsib kirib qolsa, u yoği nima bölişini folçi ham aytolmaydi. Ayniqsa, butun boşli qişloqni kezib çarçamaydigan öşa Oqçopon degan köppakning yöli şu tarafga tuşsa bormi, ityaloğimning böm-böşligini köriboq, alam ustida meni tizğitişga tuşadi. Opoğotam novvoyxonadan törtta kulça, dökondan oqqand, quruq çoy olib, salafan xaltani kötarganiça, töğri kunçiqarga qarab yöl oldi. Qişloğimizning u yoği – dalalar.
Tuproq yöldan, birida ğöza gul taşlay boşlagan, birida buğdoy boşoqlab qolgan paykallar, meva tugib ulgurgan boğlar oralab yurib, derazasining oynalari changdan xira tortgan, şiferli tomini xas-xaşak qoplagan, oq devorining suvoqlari u yer-bu yeridan çizilib yorilgan, bir çeti ayvonli şiyponga yetib bordik. Şiyponning çap biqinida kattagina hovuz; hovuzning tevaragida baland-baland qoratollar; tollar ostida, oyoqlari yerga qoziqdek qoqilib, ustiga taxta qoplangan ikkita uzun-uzun stol. Stollardan beriroqdagi oq “Neksiya” maşinasining yonida kajavali kök mototsikl rulini ösma qöyilgan qoşdek kerib turibdi.
– Bu – anavi kasofatining matasekili-ku! – deb qovoğini uydi opoğotam.
Şiyponning öng yoğidagi xirmon çetidan boşlangan kengdan keng paykalda ekinlarni bir paytning özida ham tagini yumşatib, ham öğitlab ketuvçi traktor tarillaganiça töxtab turar, biri novça, biri pakana kişi traktorçi bilan nimalarnidir muhokama qilayotgandi. Novçasi – donği ketgan Rahimboy fermer, pakanasi – teskari dovruğ qozongan Aldar Xoldor ekanini tanib oliş qiyin emasdi.
Opoğotam şiypon yaqinida töxtalib, tevarakka alangladi:
– Otaquuul! Şu yerdamisan?
Şiypon içidan oldin “hov” degan tovuş, söng polning ğijirlaşi eşitilib, Otaqul toğam uyqusiragan kepatada çiqib keldi.
– Assalomalaykum, dada. Suvçilarimiz tun böyi ğöza suğorişdi, şularga çoy-poy damlab yurib, uyqum çala böluvdi. Sal közim ilinibdi.
Ayvonga töşalgan eskiroq töşaklardan biriga opoğotam, ikkinçisiga toğam ötirdi. Örtadagi dasturxonda katta çöyan çoynak, uç-törtta piyola turardi. Itligim xayoldan kötarilib, men ham töşakning bir çetiga çönqayganimni bilaman, toğam yuziga fotiha tortib böliboq, kaftini selpidi:
– Çip! Özini yumşoq joyga urişini qarang! Buni qaysi gördan topdingiz, dada?
– Bugun öziça alanglanib kepqoldi. Itlarning peşanasiga yozilgani şu – sutdan çiqdimi, onasining quvğiniga uçraydi, öz joniga özi qayğurişni örganadi.
Toğam menga zimdan razm solib, opoğotamga yuzlandi:
– Şuningizni olib qolsammikin? Keçqurun biror şarpa sezsa, akillab-netib turarmidi. Pişgan-pişgan handalaklarimni qanaqadir maxluq kemirib ketyapti deng.
– Özingga örgatolsang, ana, olaqol, – dedi opoğotam. – Juda esli it böladi, şekilli. Boya ovqat quyib bersam, yeb bölib, kosasini ariqçada yuvib qöydi.
– Yöğ-ye!!!
– Kim biladi, balki yaloğini ariqçaga yiqitvorib, keyin sekingina tortib olgandir. Harqalay, közimga ataylab yuvganga öxşab körindi-da.
– Aytganday, bu mittivoyga ot qöydingizmi?
– Ana, otni özing topding. Endi Mittivoy deb çaqiraver buni.
Ming tasanno! Özimga jippa yopişadigan ot qöyişdi. Möttivoy nima-yu, Mittivoy nima?
Toğam piyolaga çoy quyib, sovigan bölsayam, çanqoqni bosişga yarar, deb opoğotamga uzatdi. Opoğotam piyolani oldiga qöyib, xaltadagi narsalarni dasturxonga tökdi.
Ota-bola yayrabgina gurunglaşib ötirganida Rahimboy fermer bilan Aldar Xoldor paykaldan çiqib kelib, suhbatning beliga tepişdi. Opoğotam örnidan turib, fermer bilan quyuq körişdi, baqaloq Aldar Xoldorga esa sovuqqina qöl çözib qöya qoldi.
– Ğimm… Menga doim şunaqa ola qaraysiz, – deb tutollandi Aldar Xoldor. – Tuşunsangiz-çi, kulfat faqat öğlingizning boşiga tuşgani yöq. Ikkalamiz kasodga uçradik, ikkalamiz qiynoğini tortyapmiz. Odamlar taşimga qarab baho beradi, içimdan nima ötganini bilguçi zot yöq. Kamxarjlik qursin, payti kelsa, rözğorimdagi qozon ikki-uç kunlab jaz körmaydi. Er-xotin şakarçoyga non bulab, bir-birimizga açinqirab ötiramiz.
Opoğotam unga tumtayib qaradi:
– Senga biror nima dedimmi, özi?
– Demaslikka demadingiz-u, baribir, közingiz meni yeyman deb turibdi. Odamni bunaqa qon qilvormang-da, Yöldoş aka! Ilgariyam aytganman, yana aytaman – agar öğlingizni aldagan bölsam, onamning… ğimm… onajonginamning arvohi ursin meni!
– Höö, Xoldor, onangni görida tinç qöy! – deb jerkindi opoğotam. – Bilaman, qasam içiş araq içişdek bir gap senga. Fermerlar uyuşmasida senday möltoniga kim amal berdi, bilmadim. Bu idoradayam bir işkal çiqarasan hali.
Otaqul toğam opoğotamning yelkasiga qölini yengilgina bosib, dada, böldi endi, qöying, deb, uni tovranişdan qaytardi.
Aldar Xoldorning paytavasiga qurt tuşib, böpti, Rahimboy, narigi fermerdayam bir işim boridi, deya tez-tez odimlab uzoqlaşa boşladi. Borib, mototsiklni öt oldirgaç, “pat-pat”latib oldinga haydadi.
Opoğotam uning ortidan tikilib, xudo şu qilvirgayam, heç bölmasa, bittagina farzand bersaydi, boladan poklik yuqib, haromdan xafsalasi sovirmidi, deb qöydi.
– Bu zanğarning nimasidan öpkalaysiz, Yöldoş aka, – deya möylovining bir tomonini dikkaytirib, labini burdi Rahimboy fermer. – Öz oti özi bilan Aldar Xoldor-ku bu. Qança-qança odamni çuv tuşirgan. Otaqulingiz nima jin urib şunga şerik böldi, öylab, heç aqlim yetmaydi.
Otaqul toğam birdan şalvirab, nima qilay, avraşiga uçibman-da, deb past ovozda qisinqilandi.
– Ha, avraşda bunga teng keladigani yöq, – yuzini tepçitib jiyindi Rahimboy fermer. – Mana, hozirgina biqinimga suykanib, şiyponimning tomidagi şiferlardan yigirmatasini böron uçirib ketdi, deb ariza yozişga meni iylab turuvdi. Suğurta idorasida tanişim bor, pul undirib, arra qilamiz, deydi-ya. Bunaqa pulga olingan narsani bolamga yedirişdan qörqaman, dedim.
– Oh, oh, oh! – deb tebrandi opoğotam. – Zap örinlatib aytibsan! Barakalla, Rahimboy! Manavi Otaqul oşnanggayam şunaqa hikmatlardan köproq gapirib tur.
Buni eşitib, Otaqul toğam duv qizarib ketdi.
Tomorqaçilardan meva-sabzavotni kötaramasiga olib, “fura” deb ataluvçi vagonsimon maşinalarda qöşni yurtlarga eltib sotiş orqali ança boylik orttirgan Otaqul toğam birdan kasodga uçrab, bor-budidan ayrilgani qişloqda rosa şov-şuv bölganidi. Buning ikir-çikirini, biznikiga xamirturuş sörab kirgan qöşni kampir, mevafuruş qondoşingiz katta zarar körganmişmi, deb gap kovlagaç, buvim uni söriga ötqazib, ijikilanişga tuşganida bilvolgan edim.
Aldar Xoldor bir kuni Otaqul toğamga yöliqib, Armiyada birga xizmat qilgan jonajon örtoği qöşni yurtdagi yirikkina bozorni öziniki qilib olgani, yaqinda mehmonga kelib ketgani, davrimda sandiğingni pulga töldirib taşlasang-çi, deya tantilanganini aytib, pişiq mevafuruşligingni bilganim uçun seni tanladim, xohlasang, şerikçilikda iş qilaylik, debdi. Bir öris kişi çindan ham unikida uç-tört kun mehmon bölib yurganini öz közi bilan körgani tufayli (aslida, u kişi boşqa viloyatda yaşovçi tanişi ekan), toğam tezda tuzoqqa ilina qolibdi. Toğam bu yoqdan yuk jönatişni, Aldar Xoldor u yoqdagi “örtoğining bozori”da pullab yurişni boşlabdi. Aldar Xoldor avvaliga bir-ikki marta mömay-mömay pul yuborib turgaç, keyin boşqaça yölga ötib, sen yuklarni nasiyaga olib bölsayam jönataver, foydadagi mablağimizni ulgurji lattafuruşlarning qölida aylantirib köpaytiraman, borganimda barini butuniça bölişib olaqolamiz, deb telefon qilibdi. Ilgarilari toğamdan biror marta pand yemagani uçun qişloqdagilar meva-sabzavotini nasiyaga beraveribdi, maşina bozorga yetib borganida yölkirani öşa yoqdagi Xoldordan oliş şarti bilan yuklar “fura”larga bosib jönatilaveribdi.
Uç oydan söng Aldar Xoldor kir-çir kiyimda qaytib kelib, keyingi mollarning bir qismi irib-çirib yetib bordi, baʼzan boşqa yurtlardan şunga öxşaş mevalar vagonlab yoğilib, bozorda narx pastlab ketdi, arzonga sotib, taniniyam çiqarolmadim, talay zarar kördim, deb yiğlamsiraşga tuşibdi. Toğam, nimaga şuni oldinroq aytmadingiz, işni vaqtida töxtatardik, desa, bunisidan ziyon körsak, keyingisidan foyda toparmiz, degan öyda özimni ötdan çöqqa uraveribman men nodon, deb tuyqus höngrab yuboribdi.
– Bölar iş böldi, Otaqul, – debdi söng Aldar Xoldor. – Endi, nasiyaga mol bergan odamlarning yarmini men rozi qilay, yarmini sen tölagin.
Toğamning kapalagi uçib, to nasiyaga ötgunimça bor pulimni işlatib bölganman, qolgan qarzlarni qanday uzaman, deb sörasa, Aldar Xoldor böynini beçorahol egib, unisini bilmadim, uka, şu paytgaça yiğib-tugib yurganim tarqat-tarqatga yetarmikin deb özimniyam boşim qotib turibdi, deb munglanibdi.
Qöşni qişloqlik ayrim mevafuruşlar ham öşa yurtdagi bozorda tirikçilik ötkazarkan, ular bu voqeani eşitib, Xoldor kasodga uçragan bölişi mumkinmas, yuklar doim yaxşi yetib borganini özimiz körganmiz, bozorda narx tuşib ketganiyam yolğon, deyişibdi. Mahalla oqsoqollari bu gaplarni Aldar Xoldorga peş qilişsa, duç kelgan maymunga işonaverasizlarmi, ularning bari menga eskitdan ğanim, ataylab nomimni bulğamoqçi bölişyapti, deb şovqin kötaribdi.
Otaqul toğam, oxiri, kungurador darvozali, danğillama uyli, ğiştin devorlar bilan öralgan hovlisini, bir gektarlik örikzorini, “Kobalt” maşinasini sotib; u tomondan qaynotasining, bu tomondan opoğotamning yiğib-tejab yurganini ham qöşib, qarzlardan zörğa uçma-uç qutulibdi. Qalloblik bilan talay boylik orttirib olgan Aldar Xoldor esa nasiyaga mol berganlarning yarmini rozi qilişga yaşirin foydaning öndan birini sarflaganmi-yöqmi, u yoği oddiy bandalarga haliyam qoronğiligiça turganmiş.
Opoğotam kiçik mehmonxonaga köçib ötib, institutni bitirganidan keyin tumanda arxitektor bölib işlayotgan kenja öğli Sanaqul toğamni dahlizli uyga uylab qöygani bois, hovlisini sotgan Otaqul toğam xotini bilan ikkita qizini ortiqça imorati bor qaynotasinikiga joylaşga majbur bölgandi. Bir kuni Rahimboy oşnasi kelib, yangi kelinçakning yonida devanglab yurma, otang ham sen bilan tiqilişmay bemalol yaşasin, deya dalasiga yetaklab ketganini eşituvdim. Endi bildimki, toğam şiyponga qorovullik qilayotgan ekan…
Otaqul toğam maʼyus qiyofada çuqur tin olib qöygaç, piça ötirib turinglar, bitta handalak söyib beray, deb zovur yoqasidagi poliz sari keta boşlaganida, ortidan yuragim ezilib-ezilib termildim. Yaqin-yaqindayam, hali tovoni yeyilib ulgurmagan xirom tuflini eskirganga çiqarib, boşqasiga almaştirib yurgan; meni körib qolsa, ma, muzqaymoq olib ye, deb, beli sinmagan pulni çöntagimga şildiratib tiqib qöyadigan tamtamfeʼl odam hozirgi ahvolga qanday çidayapti ekan, deb öylayotgandim.
Kalamuş bilan olişuv
Toğam ketgaç, opoğotam şopmöylov fermerning köziga zehn solib turib, töğrisini ayt, Rahimboy, bu dalakörmagan oşnang senga oğirini taşlab olmayaptimi, işqilib, deb söradi.
– Nimalar deyapsiz, Yöldoş aka! – deya eʼtirozlandi Rahimboy fermer. – Mana, şiyponning iç-taşini binoyidek toza tutib kelyapti. Dam oşpazga kömak bersa, dam paqirni kötarvolib, paykaldagi işçilarga yaxnaçoy içdirib yuradi. Öğit omborining kalitiyam uning çöntagida. Ekib bergan handalagingizni eplab-seplab pişirib olganini aytmaysizmi!
– Avvalo, yer ajratib berganingga ming rahmat, – duo ohangida söz qotdi opoğotam. – Tayyor ekib berilgan handalakni pişirvoliş qiyinakanmi?
– Töğri-yu, lekin, körganmiz, odam tuğma epaqasiz bölsa, şuniyam uddalolmaydi. Otaqul haqiqiy ketmonçi böpketdi, qanday çopiq qilişni bir-ikki körsatişim bilanoq, qolganini özi döndirib taşladi. Aytdim, handalak tugasa, örniga yeryonğoq ekvoladi.
– Bilaman, öğlimning yomonini yaşirib, yaxşisini oşirib gapiryapsan. Çinakam döst şunaqa böladi. Otangga balli, Rahimboy!
Rahimboy fermer bir çaqmoq oqqandni sovuq çoyga botirib, şimib-şimib yumşatdi; çetidan tişlayotib, menga közi tuşdi-yu, opoğotamdan otimni suriştirib olgaç, tişlangan qandning yarmini tumşuğimning tagiga itqitdi:
– Ol, Mittivoy!
Yaxşi odamdan ortgani – tabarruk, deyişadi. Sira jirkanmasdan, kappa otib qöyaqoldim.
Suhbat paynovlanib, gap Otaqul toğamning bola-çaqasi sal qisindi ahvolda qolganiga borib taqaldi. Rahimboy fermer bu töğridayam öylab yurgan ekan.
– Qirning etakroğiga davlat “Namunaviy qişloq” qurişni boşlab, haşamdor uylarni ön beş yil muddatli qarzga sotmoqçi bölayotganini bilasiz, Yöldoş aka, – dedi u. – Şu hovlilardan bittasini Otaqulga töğrilaymiz, mablaği yetmasa, qöllavoramiz.
Opoğotam quvonçdan terisiga siğmay ketdi:
– Umringdan baraka top, Rahimboy, kökraging bundan keyinam ordenga tölaversin! Ehtiyojmandlarga mana şunaqa qayişib yurişing xudoga xuş kelgandirki, viloyatdagi törtta eng oldi fermerning bittasi böpturgandirsan.
Toğam ikkita handalak kötarib kelib, dasturxonga qöydi; yelkasini ter tuzi oqartirgan kulrang kostyumining çöntagidan janaquş piçoqça olib, bittasini söyişga tutindi. Yoqimli hid taralib, oğzimda sölak kölmaklana boşladi. Birovlarning çapir-çupirlatib narsa yeyişiga suqlanib ötirişdan ortiq azob borakanmi? Qani, öşa handalaklarni bir körsam köray-çi, deb poliz tarafga yöl soldim.
Polizga yetgaç, özimni atir-upa dökoniga kirib qolgandek his etib, dimoğim yaşnadi. Ammo, million marta afsuski, şirin hid qorin töydirmaydi.
Şunda handalaklarni nimadir kemirib qöyayotgani haqida toğam aytgan gap esimga tuşdi-yu, öşandaqaning bittasini topib, çetidan ziğirdaygina tişlab körgim kepqoldi. Jöyak içida jovdiroqlanib borarkanman, qaçondir örtasidan ajrab ketgan, bir qismi yerda moğorlab yotgan pölat qayçi diqqatimni tortdi; uni oyoqda çetga surayotganimda, barglar qattiq şitirlab, kattakon bir kalamuş qarşimga otilib çiqdi. Şartta yölini tösgan edim, ötkir tişlarini irşaytirib, uzun tirnoqlarini dölaydi:
– Hey, itça, burningni ğarç-ğurç tişlavolmasimdan oldin köçingni yiğiştir! Menga yaqin yölaşga barzangi köppaklarniyam yuragi betlamaydi, hov!
Opoğotam bilan bu yoqqa kelayotganimda, yöl böyidagi tutga qönib turgan ğurrak yonidagi şerigiga qarab, ehtiyot böl, dalada bir ovçi yuribdi, seni otib qöysa, bolalaring oçdan öladi, deb gapirgandek; uvatda ötlayotgan qöy esa tirmaşqoq qöziçoğini turtkilab, hoy, hadeb emavermagin, özi bugun mazam yöqroq, deb hasratlangandek bölib tuyuluvdi. Yarim qadamgina naridagi kalamuşning döqini eşitganimdan keyin, itga aylanganimdan beri parrandayu hayvonlarning tilini tuşuna boşlaganimga töla işonç hosil qildim.
– Sal savlatliroq hayvon qurib ketmagandir! – deb piçing otdim men. – Kelib-kelib, sen söltamatdan qörqamanmi?
Kalamuşning battardan jazavasi tutdi:
– Yöqol deb turibman-a!
– Özing kapalak böl!
– He, attaaang, yaxşi gapni tuşunmading-ku! Endi özingdan öpkala!
Çangaktiş kemiruvçi burnimga sapçişga şaylanganida, odamçasiga harakat qila olişim yana asqatib, yerda yotgan qayçi bölagini oldingi oyoqlarimda mahkam tutamladim-da, bor kuçim bilan selpidim. Bunaqasini kutmagan kalamuş ğaflatda qoldi-yu, qayçi böynini yelka aralaş tilib ötganida, “Voy, enayuuu!” deb çiyillaganiça osmonga sakradi. To öziga kelib ulgurmasidan, qayçida endi qoq kallasiga urgan edim, tap etib yiqildi, şu zayl qimirlamay qoldi. Boks musobaqasidagi hakamdek sanaşga tuşdim:
– Biiir, ikkii, uuuç, töört, beyeş, oltii, yettii, sakkiiz, töqqiiz, öön… Nokaut!
Nariroqda boşqa kalamuş ham pisib turgan ekan, şerigini qanday sulaytirib qöyganimni körib, şunaqangi zuvillab qoçdiki, akkaşdan çinakamiga qörqib, izzatimni joyiga qöygani uçun uni quvalab ötirmadim. Faqat, ortidan dağdağalab, hö, tekintomoq, boşqa kalamuşlargayam aytib qöy, men borakanman, bu yerga kelganlar tirik qaytmaydi, deb qiçqirdim.
– Rahmat, Kuçukvoy aka!
– Qonxör kalamuşni boplaganingiz ajab böldi!
– Bu maraz keça onamizni yeb qöyuvdi. Endi özimiz zörğalatdan qorin töydirib yuribmiz…
Pastga qarasam, bir töp qönğizça menga guldiros qarsak çalib turibdi.
Yo kalamuşning bor olamni titratguçi çiyilloq ovozidan, yo mening qattiq huriganimdan sergak tortganmi, Otaqul toğam polizga halpillab yetib kelib, oldimga yaqinlaşdi. Oyoğimning tagida şalpayib yotgan zararkunandaga közi tuşdi-yu, yuziga quvonç yoyilib, e, qoyilman, Mittivoy, arslon böpket-ye, deganiça ismimni olqişga kömizaverdi. Dumim unçalar likonlamaganidan bildimki, bu maqtovlardan ortiqça taltayişni özimga ep körmadim.
Toğam kalamuşning uzun quyruğidan uşlab, şiypon sari çaqqon odimlay ketdi. Borayotib, ayvonda ötirganlarga murdani köz-közlagan asno, manavinga qaranglar, bu handalakxörni Mittivoy öldiribdi, böynini kirt çaynab qöyibdi, deb jar soldi.
Gapni köring, böynini çaynaganmişman! Kalamuş-ku – kalamuş, agar kalamuşga öxşatib pişirilgan tortni oldimga qöyişsayam, böynidan tişlaşga hazar qilgan bölardim. Tfu!
Polizdan çiqayotganimda, içimda yana ğalati jimirlaş sezilib, boşim öz-özidan tepaga kötarilib borayotgandek böldi. Töxtab, past-balandimga nazar solsam, oyoğimda özimning puşti krosovkam, egnimda kökiş jinsidan tikilgan öşa şim, öşa nimça. Mana, u qölimdayam, bu qölimdayam beştadan barmoq uzun-kalta askarlardek tizilib turibdi.
Sevinçim içimga siğmay, irğişlab yubordim:
– Ureyeey, itlikdan qutuldiiim!
Ayvondagilar, kalamuş qolib, endi tengdan men tomonga yuzlanişdi. Ularning yoniga yetib borişim bilanoq, birinçi bölib opoğotam savolga tutdi:
– Hey, qayerdan kepqolding, özi? Bu yoqdaligimni kimdan eşitding?
Nima deyişni bilmay, turganlarning goh unisiga, goh bunisiga köz gildiratdim. Borini boriça aytay desam, kuçuk bölganimga birortasi işonib böpti, meni qiy-qiyovlab mazax qilişadi, xolos.
– Bu yerdaligingizni bilmovdim, opoğota, – önglanib oliboq, gap töqişga ötdim. – Otaqul toğamni soğinib qolganidim, sörab-suriştirib, topib keldim-da… Handalak yeyişdan burun bir açomlaşvolaylik…
Avval opoğotam, keyin toğam bilan quçoqlaşdim. Rahimboy fermer bilan qöl berib körişdim. Körişib böldim-u, ötir, dasturxonga qara, deyişlarini kutişga vaqt sarflamay, atigi ikki tilikkinasi hozirça but turgan handalakka şartta çovut soldim.
Şu mahal toğam birdan kuçukni eslab qolib, atrofga alangladi:
– Mittivoooy! Mittivoooy! Huşt, huşt! Iy, kuçugimiz qayoqqa yöqoldi?
– Tirmizak qahramoning yana kalamuş ovlayotgandir-da, – deb kulimsiradi Rahimboy fermer. – Bor, qölingni yuvib kel. Mehmonçaga handalakning unisiniyam söyib ber endi.
Toğam yerdagi kalamuşni olib zovur tarafga uloqtirdi-yu, nariroqdagi kömma ustunga örnatilgan, baʼzilar “umivalnik” deb ataydigan osmakövaning tilini tepaga kötarib-kötarib, qölini yuva boşladi. Eee, kalamuşni uşlagan qölni sovunlab yuvmaydimi, deb xitlandim içimda.
Xayriyat, toğamning kelişini poylab ötirmay, opoğotam dasturxondagi janaquşni olib, ikkinçi handalakni özi söydi.
Otaqul toğam ustundagi mixga osilgan soçiqqa qölini artib, ortga qaytdi. Kelib, töşakka ötirarkan, tösatdan menga sinçiklanib köz qadadi:
– Töxta-töxta, bu yoqqa kelayotib, itdan qutuldiiim, deb baqirganday böldingmi? Sen bola, Mittivoyimizni kesakböron qilib haydagan bölmagin tağin?
Yangi söyilgan handalakning navbatdagi luqumini şoşib yutib, toğamga jizğanoqlandim:
– Heç qanaqa Mittivoyni körmadim! Qandaydir qönğir kuçukka kesak otişdan boşqa işim yöqmi?!
– Hey, bola, kuçukni körmagan bölsang, qönğirligini qayoqdan bilding? Gapir!
Tuyqus dovdirab qoldim:
– Gapiraman! Nima, gapirişdan qörqadi deb öylayapsizmi? Anavi-i… Men sizga aytsam…
– Xöş?!
– Töppa-töğrisini aytadigan bölsam… Mahallamizdagi bir örtoğimning qönğir iti yaqinda töqqizta bola tuqqanini eşituvdim. Bilsam-bilmasam, kuçugingiz öşa itning bolasi. Onasi qönğir bölganidan keyin, bolasiyam qönğir bölmay qayoqqa borardi? Endi tuşundingizmi?
Rahimboy fermer, bir hiringlab qöyib, örtaga gap suqqani jonimga ora kirdi:
– Seni soğinib kelgan jiyanga oqibat şumi, Otaqul? Dalada yurganim sayin, turmuşning haqiqiy şirinliklarini anglab-anglab yayrayapman, deysan-u, asabing haliyam rosa joyiga tuşmaganga öxşaydi.
– Öşa kuçukka namunça kuyunmasang! – deb qöşimça qildi opoğotam. – Balki, sanğigisi kelib, tovuqxona tomonga ketgandir.
Polizdan nariroqda pastakkina uzun bino borligini köruvdim, demak, tovuqxona ekan-da.
Şu mahal rangi uniqqan döppini peşanaga qinğir qöndirgan çuvakkina yigit kirza etikda tuproqni tözğitganiça, biz tarafga bostirib kelayotgani körindi. Rahimboy fermer dimoğini dörillatib, ana, öşa tovuqxona xöjayinining öziyam kelyapti, dedi-da, uning yaqinlaşişini kutmay, öv, Mösaqözi, yölda qönğir kuçukka közing tuşmadimi, deb söroqladi. Mösaqözi tovuqboqar ayvondan tört-beş qadam narida töxtab, yöq, körmadim-a, deya boşini tebratdi.
– Ke, bolam, ötir, – deb, tovuqboqarni dasturxonga çorladi opoğotam. – Handalakka rizqing qöşilganakan.
Örgilib qöydim bunaqa rizqdan. Özi çoynakdekkina handalak bölsa, şungayam şerik topilmasa nimaydi!
– Bu Mösaqözining işlari beş, – handalakni allaqaçon voşillata boşlagan işçisini opoğotamga maqtay ketdi Rahimboy fermer. – Tovuqxonaning yoniga uy qurib berganimizdan keyin bola-çaqasi bilan köçib kelgani yaxşi böldi. Tovuqlari şu kunlarda mingtadan oşdimi-yey…
– Yaqin-orada bir ming ikki yuztaga borib qoladi. Xotinim bir qism tovuqlarga ança jöja oçtirvoldi. Xudo xohlasa, yana oçtiramiz.
– Yaşa, Mösaqözi! Işçilarimizam seni duo qilgani qilgan. Tuşlikka kunda-kunora tovuq söyib beryapsan. Lekin… tuxumga qolganda, sal qizğanarmişsan?
– Bilasiz-ku, Rahimboy aka, haftasiga falon donadan tuxum yetkazib beraman deb makaronçilar bilan şartnoma tuzib qöyganman, uç ğildirakli mototsiklda kelib, özlari taşib ketişadi. Işçilaringiz şundan ortsa yeydi-da.
Boşing töydan çiqmagur Rahimboy fermer savobga kömildi – tovuqboqarni qança köp gapga solsa, men şunça mölroq handalak yeyaverdim.
Vaqillab ötirişga berilib, handalakdan paqqos quruq qolganini keçroq payqagan tovuqboqar menga bir tiğlanib olib, römolçada noiloj oğiz artarkan, nihoyat, maqsadga ötdi:
– Qarang, rözğorda tuz uzilibdi. Agar ortiqçasi bölsa, bir siqimgina berib turing, Otaqul aka.
– Ana, içkariga kirsang, uç quti tuz turibdi, bittasini olaver, ukam, – dedi toğam. – Ammo xafa bölmagin-u, onam rahmatli bizga uqtirgan bir gapni sengayam aytib qöyay, qöşnidan uçta narsani söraş uyat bölarkan: birinçisi – tuz, ikkinçisi – gugurt, uçinçisi – igna. Şularni doim keragidan ortiq ğamlab qöyişni örgangin.
Quyoş yonboşlayotganida, opoğotam uyga qaytişga çoğlandi. Menga qarab, senam ketasanmi, deb söragan edi, handalakka bir yöliqqanimda tuzukroq töyib olişdan umidimni uzmay, qiziqsiz-a, opoğota, biror kun yonida qolmasam, Otaqul toğam qattiq xafa böladi-ku, dedim.
Töğrisiyam şu-da!
Çapçap luqum
Tongda uyğonib qarasam, Otaqul toğamning körpasi yiğib qöyilibdi. Turib, xonadan şiyponning ayvoniga çiqdim. Bir-ikki kerişib olib, erinibgina bordim-da, osmakövada yuz-qölimni yuvib, bujur soçiqda artindim.
Ğönğir-ğönğir tovuşlarni eşitib, şiyponning orqasiga ötsam, toğam bir çötiryuz kişi bilan uzun taxta stollardan beriroqdagi öçoq yonida nonuşta qilib ötiribdi. Töşak oldiga yozilgan dasturxonda non, mayiz, turşak, oqqand kabilar soçilib yotardi. Toğam meni körib, ke, çoy-poy içvol, deyişi bilanoq yoniga tizza urib, işni böş piyolaga beş çaqmoq oqqand solişdan boşladim.
– Bu – jiyanim Möttivoy, – piyolamga çoy quyayotib, meni şerigiga taniştirdi toğam. – Keça mehmonga keluvdi.
Çötir kişi fermer xöjaligining oşpazi ekan, nonuşta tugaganidan keyin, tuşlikka taraddud körişni boşlab, öçoq boşidagi xontaxtada turgan mis toğorani kötarib keldi, içidagi sabzavotni örtaga tökib, dasturxondagi ikkita piçoqdan birini qöliga oldi. Toğam ikkinçi piçoqni işga solişdan ilgari çöntagidan janaquşini çiqarib, bekor ötirma, jiyan, deya menga uzatdi. Piyozga azaldan tobim yöq, közni açiştiradi; sabzining pöstini qalinroq arçib qöysang, kattalardan gap eşitasan; kartoşkaning buqoq-butoği, köz-kemtigi köp; bizga şunisi önğayroq deb, şolğomni tanladim.
Uçinçi şolğomni arçib tugatayotganimda, “pat-pat”lagan tovuş eşitildi. Aldar Xoldor paydo bölib, mototsiklini tolning tagiga töxtatib öçirdi; yerga tuşib, turgan joyida kekkaygan köyi, hormanglar, deb dörilladi. Bu nusxani iqi suymaydigan toğam ögirilib ham qöymadi, oşpaz şunçaki boş qimirlatgan böldi.
– Ğulom çömiç! – deb oşpazga murojaat qildi Aldar Xoldor. – Rahimboy qani?
Xöjayin uzumzordagi xomtokçilarning yoniga ketuvdi, degan javobni eşitib, endi birdaniga menga yopişdi:
– Hey, bola! Ğimm… Bor, Rahimboy toğangni çaqirib kel.
Tönglanganidan ğaşim qözib, iltimosmi bu, deb çimirilgan edim, u dovdiraşdan tili gulala bölib, ğimm… seni qara-yu… institutni tamomlab, tasodifan ustimga boşliq bölvolsang, ana öşanda iltimos qilib gapiraman, deb karilladi.
Toğamdan uzumzorning qayoqdaligini suriştirdim. U bölsa, senga tuşuntirib ötirgunça özim borib kelaqolaman, deya joyidan turib, yölga tuşdi. Bildimki, Aldar Xoldorning soyasiniyam körgisi yöq.
Otaqul toğam ketgaç, Aldar Xoldor bitta-bitta odimlab kelib, Ğulom oşpazga qörsayib qöl uzatdi, men bilan ham barmoq uçida körişgan böldi; töşakka çökib, çoynakdan öziga çoy quydi; mayizga oçofatlarça çangal solib, dumidagi çöplarni yulib ötirmay, birvarakayiga nos otiş qildi.
Toğamning duşmani töğrimda tarvayib ötirganidan tixirlanib, janaquşni dasturxonga irğitdim-da, turib, hovuz tomonga keta boşladim. Mototsiklning yonidan ötayotib, kajavaga taşlab qöyilgan karton qutiga köz qirimda qarasam, ustiga yopiştirilgan yorliqqa “Çapçap luqum” deb yozib qöyilibdi. Bilaman, bu Qöqonda çiqariladigan, dökonlardan topiş muşkul bölgan eng maşhur şokoladning nomi. Dadam tuğilgan kunimda meni xuddi şunaqa şirinlik bilan siylagan edi. Rasmdaftarni eslatuvçi guldor qutiçani oçsangiz, içidagi çuqurçalarda roppa-rosa ön beşta yum-yumaloq şokolad terilib turgan böladi. Bittasini hovrinib-hovrinib tişlab körasiz. Qahvarang şokoladning qatidagi oppoq qiyom tilingizda şunaqangi vijvijlanib eriy boşlaydiki!
Oğzim suvlaşib, huşim alğovlandi-yu, oşpaz bilan Aldar Xoldor bu tarafga teskari ötirganidan foydalanib, karton qutiga boğlangan ipning boğiçini qanday tortganimni bilmay qolibman. Oçib körsam, guldor qoğoz qutiçalar ustma-ust taxlanib yotibdi-da.
Meni qinğirqöllikda ayblaşdan burun örnimga özingizni qöyib köring. Şunda karton qutini tag-tugi bilan kötargan asno zovur yoqasidagi döngning ortiga ötib borişga qay yösinda botinganimdan taajjublanib ötirmasangiz kerak. Qolaversa, birovlarni şilib kun keçiruvçi egri kimsani qoqlaş, balki, töğrilikning öçi hisoblanar.
Kallam tegirmondek guldirab işladi. Şokoladli qutiçalarni böyçanlanib ösgan sassiqkömpalar orasiga tökib, isi sezilmaydigan şuvoqlarni tomir-pomiri bilan yula-yula, karton qutiga ziçlab bosdim. Toğam keça irğitib yuborgan kalamuşning öligi şu yerga kelib tuşgan ekan, uniyam şuvoqlarning tepasiga taşladim. Keyin, karton qutining ipini aslidagidek qilib boğladim-u, panalab borganimça, mototsiklning kajavasiga qöyib qöydim.
Qayoqqa ğoyib bölganimni suriştirib ötirişmasin deb, şiyponning biqinida taxlanib yotgan ötinlardan bir quçoğini kötarib oldim-da, öçoqning yoniga eltib tökdim.
– E, balli! – deb alqadi Ğulom oşpaz. – Endi çegovni olib, qozonga suv quy. Oğziga tomizsang, ölikniyam tiriltiradigan zör qaynatma şörva qilaylik bugun.
Qirq litrli alyumin bidonning qopqoğini oçib, içidagi suvni kattakon çömiçda qozonga quyişga tutinganimda, toğam Rahimboy fermer bilan qöşoqlanib kepqoldi. Aldar Xoldor pişillab örnidan turib, fermerga qöl uzatarkan, na salom-alik, na hol-ahvol söraş bor, birdaniga tanbehlaşga ötdi:
– Bee, töyga boradigan odam tuzukroq kiyinib olmaydimi!
Rahimboy fermer möylov silayotib, qanaqa töyni gapiryapsiz, deb sörasa, Aldar Xoldor köksini şopirintirib, iye, uyuşma raisi nevarasini “kestirayotgani” esingdan çiqdimi, deb dönğilladi.
– Meni töyga aytibdimi? – dedi fermer.
– Uyuşmadagi yiğilişda mikrofonni jaranglatib, hamma fermer yoppasiga töyga, dedi-ku! Ğimm…
– Yoppasiga töyga deyişni mahallaning sartaroşiga çiqargan. Men bu qişloqda yaşayman, raisingiz u qişloqda turadi.
– Bormayman demoqçimisan?
– Tayinlab aytilmagan joyga qanday boraman?
– Ğimm… Juda izzattalab böpketibsan. Mayli, unda, ataganingni uzat, raisga özim biror bahona töqib qöyarman.
Rahimboy fermer istehzoli jilmayib, raisimiz yana töy qilib qolar, meni alohida aytadigan bölsa, ataganimni öşanda berarman, degan edi, Aldar Xoldorning ensasi qotib, özing bilasan, deb, arazlangan turxatda ortga burildi.
Içi şuvoqqa töldirilib, kalamuşning öligi ham tiqib qöyilgan karton quti Aldar Xoldor bilan birga mototsiklning kajavasida ketdi.
Rahimboy fermer bankda zarur işi borligini aytib, oq “Neksiya”sida tuman markaziga yöl oldi. “Neksiya” u tomonda közdan yöqoldi-yu, bu tomonda uzun tayoq uşlavolib, hu, haromzoda, mana körasan, özingniyam haydab solaman, bolalaringniyam, deb jizğinlangan köyi qora muşukni ğizzo-ğiz quvib kelayotgan Mösaqözi tovuqboqar körindi. Qölimdagi çömiçni taşlab, yöl tarafga yugurdim. Muşukning oldini tösişga ulgurolmagan bölsam-da, “Afrosiyob” poyezdi misol şuvillab kelib, yonimdan pupuplagandek sökinib ötib ketgan tovuqboqarning vagoniga aylanganimça, ortidan takira-tukurlab boraverdim.
Tovuqboqar oxiri çarçab töxtadi, tayoğini çetga otib, hansiragan alpozda iziga qaytdi. Unga ergaşmoqçi bölganimda, tanam bir jimirlab olib, qaddim öz-özidan pastlayverdi. Boşim yerga tegay-tegay deganida, mundoq qarasam, yana öşa qönğir tukli qöllarga tayanib turibman-da.
Bu qanaqasi? Yomon ermak böldim-ku! Yo keçadan beri tuş köryapmanmi?
Şunda Sangin tandirçining qarğişi qaytadan yodimga tuşdi: “Seni xudoyim özi jazolasin – yarim odam, yarim it bölib ötib ket!”.
Bari tuşunarli! Bundan bu yoğiga bir itga, bir odamga dönib, arosatda yuraveraman, çamasi.
Mungli ingillab qöyib, Mösaqözi tovuqboqarning ketidan emakladim.
Toğam, dili xijillanib qaytayotgan tovuqboqarga qarab, “boyagi muşuk…” deya endigina gap boşlagan edi, menga közi tuşib, quvonib ketdi:
– Iye, şu yerda ekansan-ku, Mittivoy! Qorin qalay, qorin? Ma, kuçi-kuçi, hozirça şuni yeb tur-çi. Şörva pişsa, tovuqlarning bor suyagi özingga qoladi.
Şu topda xayolim ham, könglim ham şokoladda bölgani uçun, oldimga taşlangan non burdasini istamaygina kavşadim.
Bu orada Ğulom oşpaz tovuqboqarni söroqqa tuta boşladi:
– Tinçlikmi, Mösaqözi? Muşuging qaltisroq iş körsatdimi deyman?
– Tovuqxonaga öğrilikka tuşib, bitta xörozni pok-pokiza urib qöyibdi-ya, – deb ğijindi tovuqboqar. – Xörozning köztikonlar orasida tözğib yotgan patlariyu çirt uzilgan kallasini körmasam, bexabar yuraverar ekanman. Söyilgan tovuqlarning içak-çavoğini doim şu laʼnatiga ilinaman, yettita bolasini atrofiga töplavolib, burnidan çiqqunça yeydi. Şungayam qanoat qilmaganini qarang.
– Muşuk jöjani yeyişi mumkin, – dedi oşpaz. – Ammo-lekin xöroz tugul, tovuqqayam dap qilolmaydi. Xörozingni nima yeb ketganini aniq bilmay turib, muşukka çakki jabr qipsan-da.
Tösatdan toğamning esiga tuşdim, şekilli, bitta özing qaytding, nima balo, jiyanim haliyam muşukni quvib yuribdimi, deb söradi tovuqboqardan.
– Bilmadim, – deb yelka qisdi tovuqboqar. – Özi, sizga qanaqa jiyan bu bola?
– Opam rahmatlining öğli, – tuyqus hazin tortdi toğam. – Opam yomonroq dardga çalinib bandalik qilganida, Möttivoy ikki yoşgayam tölmaganidi. Öşandan beri buvisi bilan turadi. Poççam toğdagi konda işlaydi, onda-sonda kelib, onasiga pul-mul taşlab ketadi. Kon tomondan birorta ayolni topib-netvolgan bölsa bilmadim-u, uylanibdi degan gapni eşitganimiz yöq.
Tovuqboqar mavzuni boşqa yoqqa burib, aytganday, özingizda bolalardan neçta edi, deb söragandi, toğam bir xörsinvolib, ikkita qizim bor, kattasi törtinçini bitirdi, dedi.
Oşpaz ham gapga aralaşdi:
– Ularni körib-netib turibsanmi, işqilib?
– Bola böladi-yu, körmasdan bölarkanmi? – deb köksini siypaladi toğam. – Ötgan kuni handalakni sotib, ularga xarajat taşlab keldim. Xotinimga ança-munça pul ham berib qöydim. Qaynotam ja boşqaça odam-da, bu tomondagilardan taşviş tortmang, kuyov, özingiz qiynalib qolmasangiz bölgani, deydi.
– Taşviş tortma deb töğri aytibdi baraka topkur, – deya toğamning könglini kötardi oşpaz. – Qaynotang öziga tinç kişi. Qaynoğang ham toparmon-tutarmon yigitlardan. Bolalaringni heç narsaga zoriqtirib qöyişmaydi. Mana, qora mehnatdan qoçmay, yolçitib işlayotgan ekansan, meni aytdi dersan, hademay özingniyam işlaring yurişib ketadi, inşaollo.
Bir kuni mahmadanaligim tutib, alohida uy bölganidan keyin, toğam ham bolalarining oldiga borib yaşayvermaydimi, deb keksaqorilansam, erkak kişi uçun, ayniqsa, qöli yupqa erkak uçun qaynotaga içkuyov bölib yurişdan oğiri yöq, deb javob qilganidi buvim.
Qozonga öt yoqilayotgan çoğda Otaqul toğam meni yana esga oldi, yölga çiqib borib, tevarakka alangladi:
– Möttivoy! Hö, Möttivoy!
Ortga qaytib kelganidan söng, bu bola tayyor ovqatni taşlab, uyga ketvorganga öxşaydi, deya afsuslanib boş tebratdi.
Qayoqqa ketardim? Oyoğining tagida turganimni bilmasa, nima qilay?
Toğam “tayyor ovqat” degan sözni işlatgandayoq, şokoladlar lop etib köz oldimga keluvdi, pismaygança örmalab borib, zovur yoqasidagi döngning orqasiga ötdim. Kerakli joyda töxtab, tört tomonga ziyraklanib razm soldim-u, şokoladli qutiçalardan birini tirnoqlab yirtdim…
Qolganini men aytmay, siz eşitib, quruq yutinişdan qiynalmang.
Çapçap luqumning uçinçisini ğilqillatayotganimda, nimadir şitirlagandek böldi. Quloğim öz-özidan dinkayib ketdi. Sassiqkömpalardan biri xiyol tebranganidan yanayam sergaklanib, sekingina borib qarasam, haligi qora muşuk bilakçalariga iyak tirab, maʼyus çözilib yotibdi. Közlarida jiqqa yoş.
Meni körib-la, qoçişga şaylanganida, qörqma, muşuklarda heç qanaqa qasdim yöq, deb, şahdidan qaytardim.
– Şunaqa deysan-u, qaysi itga yöliqma, qasdi bor-yöqligini öylab ötirmay, akillab quvişga tuşadi.
– Meni qayoqdagi şildirvoqi itlarga tenglaştirma, – deb zardalangan böldim. – Undan köra, egangga qanaqa yomonlik qilganingdan gapirsang-çi.
Muşuk yiğlamsirab minğirlaşni boşladi:
– Aldayotgan bölsam, til tortmay ölay. Egamga heç qanaqa yomonlik qilganim yöq. Meni nimaga kaltaklamoqçi böldi, sira tagiga yetolmayapman.
– Tovuqxonaga öğrilikka tuşibsan-ku! Ğajib taşlangan xörozning patlarini egang tikonzordan topvolibdi.
– Voy! Bunaqa iğvoni kim tarqatibdi? – angrayib söradi qora muşuk.
Odamlikdan itga evrilib qolganim, itligimda jonivorlarnikidan taşqari insonlarning tilini ham tuşunaverişim töğrisida muşukka ezmalanib ötirmay, eşitganimni gapiryapman-da, deb qöyaverdim.
Muşuk birpas öylanib turib, topdim, kim öğirlaganini topdim, deya tölqinlanib tipirçilandi.
Uning aytişiça, Pixpix Çandr degan öğri muşuk bor ekan. U battol, egang bergan ovqatning teng yarmini menga asrab qöymasang, özingniyam, bolalaringniyam böğib taşlayman, deb qora muşukka soliq solgan ekan; qorni oçganida kelib, tegişli uluşini yeb ketarkan.
– Bunday yirtqiçlik bitta öşaning qölidan keladi, – dedi qora muşuk. – Sen nima böpsan, hatto bir kasalmand tulkiniyam böğizlab tinçitganman, deb maqtanganidi.
Taskin bergim kelib, köp ezilaverma, egang jahlidan tuşib qolar, desam, özim-ku bir kunimni körib ketarman, bolalarimniyam haydab yuborsa, qayoqqa boş uradi boyoqişlar, deb titrandi qora muşuk.
– Nima, bolalaring emiziklimi?
– Sutdan çiqişgan. Lekin ularni sira közim qiymaydi, endi özlaringni eplayveringlar, deyişga tilim bormayapti.
Bu beçorani özim qöllab yubormasam bölmaydi-yov, deb tugindim içimda. Ammo qanday qilib?
Turmuşda neççi marta körganman – miya yaxşilab işlatilsa, ölimdan bölak hamma narsaning iloji topiladi. Miyani yaxşi işlatiş uçun nima qiliş kerak – heç bölmasa, şokolad yeyiş kerak!
Bu yoqqa yur, deb qora muşukni şokoladning oldiga boşlab bordim. Çapçap luqumdan bittasini qoğoz qutiçaning çuqurçasidan tirnoqda surib çiqarib, avval tumşuqqa ilintirdim, keyin boşimni balandga kötarib, oğzimga yumalatdim. Dunyodagi bor huzur-halovat içimda töplanayotgandek böldi. Muşukka tantilanib qarab, ol, tortinma, Mittivoyning davrida bir çapçap luqum yesang yebsan-da, dedim.
Qora muşuk şokoladlardan birini iymanibgina oldi, sal yalab körib, rohatdan közlari suzildi.
– Mazzami? – deb tirjaydim. – Örtoğim kuçuk – yeganim çuçuk, deganakan… bir puçuq.
Qiziqçiligimdan qora muşukning kulgisi qistab, mayingina pixillab qöydi-da, yerga uzala tuşib, şokoladni panjalari orasiga qisganiça, şoşmasdan yalaşga kirişdi. Orada töxtalib, bir ustki, bir ostki labini tilida tozalab-tozalab ham qöyadi.
E, doğman! Şunaqa imilloqlik bilan tirikçilik qilib bölarkanmi? Topildimi, şappa-şuppa urgin-qöygin. Yöqsa, Pixpix Çandrga öxşagan quduqqorinlar oldingdagini şip-şipang supurib ketadi.
Odamligimda turli jonzotlarni qiyratib yayrar edim; itga aylanganimdan buyon ularning qiynalib-qiynalib turmuş keçirişini körib, buni qisman öz boşimdan ham ötkazib, şörliklarga tobora rahmim kelişni boşladi. Rahmimni qözitgani sayin, könglimga qarindoşlardek yaqin bölib borayotgandi ular.
Pixpix Çandr janoblari
Qani, u yoqdagi ahvolniyam bilaylik-çi, deb tovuqxona tomonga yurdim. Qora muşuk tizzasini qaltiratib, ortimdan qözğaldi.
Borsak, yettov muşukça oçiq ayvonli uy yonidagi tandir ostida, bir-birining pinjiga kirganiça, möltiroqlanib yotibdi. Onalarini körib, irğişlay-irğişlay, quçoğiga otilişdi.
Mösaqözi tovuqboqarning xotini tandirdan nariroqda kir yuvib ötirar, uçga tölib-tölmagan qizçasi uning yoniga çönqayvolib, kiçkina mislaganda römolça çayiş bilan band edi. Ular yumuşdan töxtab, ona-bola muşuklarning açom-açomini zavqlanib kuzata boşlaşdi.
– Qorabeka, Qorabeka! – deb iljaydi qizaloq.
Şu pallada Mösaqözi tovuqboqar şiypondan qaytib kelib qoldi. Qorabekani körib, he, öşa sendaqangi bolaparvardan örgildim, deb yerdan kesak olayotganida, xotini tutoqib ketib, hoy, söloqmonday odam döppidek muşukka namunça öçakişmasangiz, deb sannab berdi.
– Bu öğrining yonini olma!
– Qanaqasiga öğri bölarkan? Mundoq öylab gapiring-da, dadasi. Mana şu qiltiriqning xörozga kuçi yetarkanmi?
Qizaloq: “Muşugim öğrimas!” deb gapga aralaşgan edi, Mösaqözi tovuqboqar unga eʼtibor bermay, xotiniga öşqirdi:
– Xörozni şu muşuging yemagan bölsa, kim yedi? Senmi?
– Ha, men yedim zahrimga! Qutuldimmi? Boring, uyga kirib, çoyingizni içing.
– Çoyni şiyponda içaman, – dedi tovuqboqar. – Qozonga öt qalandi, tuzlangan tovuqlarni vaqtida eltib beray.
Hozirga kelib, bu kiçik oila har xil ğidi-bidilarga tölib yotgandek körinayotgan bölsa-da, Ğulom oşpazning aytişiça, Mösaqözi tovuqboqar sinfdoş xotiniga majnunlanib yurib uylangan ekan. Sevgilisiga hatto dars paytidayam tinçlik bermay, işqiy sözlar bitilgan qoğozlarni qatorlatib itqitavergaç, uni oxiri “A” sinfdan “B” sinfga surgun qilişibdi. Mislsiz örtanişlar yigitçani tösatdan şoirga aylantiribdi-yu, umrida birinçi va sönggi marta şeʼr töqib, uni maktab kutubxonasining stoliga öyib yozişga majbur bölibdi:
Seni işqing meni töpdek uçirtirdi,
“A” sinfdan “B” sinfga köçirtirdi!
Mösaqözi tovuqboqar uydan usti böz matoda yopilgan tunuka toğorani kötarib çiqib, yana şiypon sari yönaldi.
Qorabeka yengil tin oldi. Yuringlar, oçqab qolgandirsizlar, deya muşukçalarni öziga ergaştirarkan, ögirilib boqib, meni ham öşa yoqqa imladi.
Quvnoq muşukçalar onasining ortidan tizilib, askarlardek bir xil odimlagança, jörlikda kuylab borardi:
Ovqat yeymiz,
Katta bölamiz.
Ovqat yemasak,
Latta bölamiz…
Uyning orqasiga ötib qarasam, çoyxonadagi palovxörlar işlatadigan, çeti sal sinib, sirlari köçib ketgan katta sopol oştovoqda tovuq qoldiqlari aynigan moşxördaga aralaşib yotibdi. Könglim ozayotganini bildirmaslikka tirişib, özlaring yeyaveringlar, men töqman, deb böynimni qaşlaşga tutindim.
Ona-bola muşuklar endigina tamaddilanişga kirişganida, “Oş bölsin, pix!” degan tovuş eşitildi; basti menga bir yarimta keladigan semiz malla baroq şoxi tarvaqaylagan bangidevonalar orasidan oliftanamo qiypanglab çiqib, ola közini kosaçada aylanayotgan soqqadek ğildiratdi. Ilgari körmagan bölsam ham, uning kimligini tezda fahmlab oldim – Pixpix Çandr! Zoti oliftalari!
Ona-bola muşuklar ovqat çaynaşdan töxtab, toşqotma şaklida turib qolişdi.
– Xuş kördik, Pixpix Çandr janoblari! – deb iltifotlandi, nihoyat öziga kelgan Qorabeka. – Haqingizga tekkanimiz yöq, bir çetidan ozgina tatib turuvdik.
Öğri muşuk menga çaqçayib qarab qöyib, bu illati kim böldi, deb söragan edi, Qorabekaning tili tutilib, bu… bu… Mittivoy… şunçaki ta… ta… tanişim, deya duduqlanişga tuşdi.
Pixpix Çandr közlarini ğazabli çaqnatdi:
– Boşqa körimliroq hayvon yitib ketganmidi? Kelib-kelib, it bilan tanişasanmi, kallavaram?
– Bu – kuçuk-ku hali, Pixpix Çandr janoblari.
– Pix! Erta-indin baribir it böladi!
Pixpix Çandr sopol tovoqqa yaqinlaşib, taomning u yer-bu yerini hidlab kördi. Söng menga hadikli tikilib, pix, özing ketaverasanmi, yo açangning uyigaça kuzatib qöyaymi, deb öqraydi.
Xiyol seskangandek bölsam-da, sakkizinçida öqiydiganlargayam gapini bermay yurgan mendek gajirni hurkitiş oson böptimi, deb öyladim-u, Pixpix Çandrning köziga tik boqdim; tovuqxonadan xöroz öğirlab, Qorabekaniyam baloga qoldirganing uçun özingni arçib qöymasimdan şippagingni sudra, dedim irillab.
– Özing öğrisan! – deb burun uçirdi Pixpix Çandr. – Yumdalaşişga bahona axtarayotgan bölsang, yur, çekkaroqqa ötaylik.
Sölqillab odimlayotgan Pixpix Çandrning ortidan çimloqqa çiqib borayotganimda, jiydaga qönib turgan jaqqi çumçuq “Çiq-çiq-çiq! Hoooy, bu yoqqa kelinglar, zör muşt-muşt boşlanadi hozir!” deb çiriqlay ketdi. Yon-atrofdagi paxta paykali, buğdoypoya, polizzor u yoqda tursin, uzoqdagi boğu uzumzorlarda yurgan çumçuğu törğaylar, maynayu ğurraklar, musiçayu qaldirğoçlar, qiziliştonu popişaklar ham pirro-pir yopirilib kelib, jiydaning ustini bulutdek qopladi; tevarak çigirtkayu qönğiz, qirqoyoğu örgimçak, buzoqboşiyu kaltakesakka töldi; ariyu kapalaklar, paşşayu çivinlar galasi boşimiz uzra tinimsiz aylanişga tuşdi; hatto öta intizomli çumolilar işini butkul yiğiştirib, bölajak olişuvdan köngil uzolmay, qizilmiyalar şoxida ğujlandi. Börtiqköz qurbaqa çirmovuqlanib ösgan oqpeçakning salqinida talpaydi. Çuvalçanglar yer kavagidan boş tikkaytirdi.
– Yanayam beriroq kel, akasi böyidan, – deb meni mazaxladi Pixpix Çandr. – Endi tumşuğingni buyoqqa töğrilab tur.
Şunday dedi-yu, kutilmaganda tumşuğimga kalla soldi. Orqaga yumalab yiqilib, birpas masovsirab qoldim. Endigina turayotganimda, havoda köndalang uçib kelib, ikkala oyoğida kökragimga tepdi. Yana çalpayib yiqildim.
– Vah! Özimizning tepişdan qildi-ku! – deb çirilladi bir çigirtka.
– Sakraşi baribir menikidan sust, – deb pisandsizlandi qurbaqa.
Uçinçi hujum oç biqinimga tepki yeyişim bilan tugadi, nafasim qisilib, közimning oldi qoronğilaşdi. Ingillab, yerga çözildim.
Atrofda turganlarning biri menga jon tortib, “ux-ux”lab qöysa, boşqasi tang ahvolimga boqib, kinoyali hiringladi. Yaqin orada bunaqa ösal bölmaganidim.
Pixpix Çandr ustimga kelib, ğolibona tirjaydi:
– Pix! Şu yoğiyam yetar deyman, qiltanoq polvon?
Qorabeka singari muşukçalar ham surobimga açinqirab termilayotganini körib, içimni bulduruq bosdi.
Şu mahal boksçiligim birdan esimga tuşib qoldi. Ho işoning, ho işonmang, kuzning örtalarida maktabdagi boks tögaragiga bir kunmas, ikki kunmas, roppa-rosa uç kun qatnaganman. Agar beayov döpposlayotgan tajribali raqibimning quloğidan tişlab olganim uçun murabbiy meni oldiga solib haydamaganida, erinmay ön-ön beş kun qatnaşgayam toqatim yetgan bölardi.
Öşanda murabbiy meni örinsiz xafa qildi. Özingiz ayting-çi, raqibining quloğidan tişlaş amerikalik Taysonga mumkin-u, özbekistonlik Möttivoyga nega mumkin bölmas ekan? Amerikalikning özbekdan nimasi ortiq, törtta közi bormi?
Boksga uç kungina borgan bölsam ham, eng keraklisini – murabbiyimiz maqtanib, buni özim öylab topganman, deb aytgan “uçzarba” bilan “beşzarba”ni örganib ulgurgan edim. Ikkoviyam nihoyatda olatasir usul!
Uçzarbada raqibni oldin öng, keyin çap qölda yengil-yengil nuqilab, oxirida öng qöl bilan qattiq muşt tortiladi – gup-gup, gupang! Beşzarbada çapdan, öngdan, tağin çapdan xomaki urilib, ketidan öng qölda boşga, çap qölda biqinga qaratib ayamasdan solinadi – gup-gup-gup, gupang-gupang!
Gavdam kiçik bölsayam, umrida boks tögaragini körmagan öğri muşukdan ölsam öligim ortiq, deb havolandim-u, baland ruhda joyimdan kötarilib, ikkala oyoğimda tik turgança, qöşaloq muştumimni jağimning ostiga tiradim. Hayvonlar örtasidagi bellaşuvning bunday yangiça usulini birinçi bor körayotgan tomoşabinlar davrasida ğala-ğovur boşlandi.
Pixpix Çandr ham avvaliga ğayrihayvoniy turişimdan sal hayratlangandek böldi, söng vahimali pixillab olib, bor basti bilan menga taşlandi. Oldin uçzarbani qöllab kördim – gup-gup, gupang! Gup-gup, gupang!
Pixpix Çandr bir qalqib ketdi. Közlari ğilaylanib, boşini qattiq-qattiq silkitdi.
– Biiir, ikkii, uuç, töört, beyeş…
Raqibim huşini yiğib, qaytadan menga yaqinlaşdi. Yöq, bu nokaut emas, şunçaki nokdaun, deb qöydim içimda.
Pixpix Çandr közi qonsiragan vajohatda ustimga otildi. Bu gal qörqişni xayolimgayam keltirmay, endi beşzarbani ketma-ketlatib işga soldim – gup-gup-gup, gupang-gupang! Gup-gup-gup, gupang-gupang! Gup-gup-gup, gupang-gupang! Gupang!!!
Bir zumda masala hal böldi-qoldi – Pixpix Çandr gandiraklagan asno orqaga ilang-bilang tisarilib borib, şilq etib yiqildi. Boş kötarişga urinişi zoye ketdi. Tevarakdan “Vahov! Bay-bay-bay!” degan tovuşlar taraldi. Çirmaşqoq oqpeçakning ostida oğzi lang oçilib turgan qurbaqaga qarab: “Ağdar, kabobing kuymasin!” deb pisandaladim.
Mahallamizda şunaqa hazil bor – kimdir angrayib turib qolsa, bunaqa uzoq anqayma, agar hozir kabob pişirayotgan bölsang, kuydirib yuborarding, degan maʼnoda şu qoçirimni qöllaşadi. Qiziq! Buni birinçi bölib kim topib aytganikin?!
Özini sal önglab olgan Pixpix Çandr jağini öng-çapga qimirlatib körib, arang örnidan turgaç, menga öçli köz qadab, köp gerdayma, sen bilan bölak joyda gaplaşamiz hali, deb tiş ğijirlatdi; tevarakdagilarga ham ola-kula alanglab qöyib, sassiqkömpalar orasida ğoyib böldi.
Tomoşabinlar, bunisi irğişlab, unisi gijinglab, qiy-çuv kötarişdi; biridan biri oşirib-toşirib, meni maqtay ketişdi.
Jonivorlar bozor-dökonda izğib, yemiş tanlab yurmaydi, qöliga nima ilinsa, öşani kavşaydi. Şu bois ular pul degan narsaning nimaliginiyam bilmaydi. Yöqsa, boşimdan jaraq-jaraq pul soçişmasmidi şu topda!
Tovlamaçining xazinasi
Işçilarning tuşligidan ortgan tovuq suyaklaridan bir-ikkitasini ğajib kördim, meʼdamga botmadi. Akillab Qorabekani çaqirdim, muşukçalari bilan yetib keldi, ikkita qutiçadagi çapçap luqumni xaş-paş degunça xomyutdi qildik. Şundan keyin u tomondagilardan ham xabar olib qöyay deb kun tikkadan ötganida qişloqqa qarab yöl soldim.
Opoğotamnikiga kirsam, çöqqisoqol qöşnisi bilan u yoq-bu yoqdan gaplaşib, tomorqadagi anorlarning mevasi yetilib oğirlaşişidan oldin, nozikroq şoxlar ostiga ayri tirab yurişibdi. Opoğotam meni körib-la, uyingni topib keldingmi, Mittivoy, deya, uvatga yoyib qöyilgan, ustida çoynak-piyola, non, şirinliklar turgan çorsidan bitta peçakqand olib, oldimga taşladi. Çapçap luqumga teng kelmasayam, buyam bir rizq-da, deb taʼmi qotgan nişoldani eslatuvçi oppoq peçakqandga tumşuq yugurtirdim.
– Xullas, xotinim borib, öşa tul kampir bilan gaplaşib köribdi, – deya sözini bölingan joyidan davom ettirdi çöqqisoqol kişi. – Yöldoş akani bilaman, halol-bosiq odam, lekin erga tegaman deyişga betim çidaydimi, bolalarim ermak qilişmaydimi, deb könmabdi kampir.
Opoğotam qadrdoniga royişli yuzlanib dedi:
– Mayli, yoziqda borini körarmiz, örtoq. Kampiring ham menga xotin axtaraverib, çarçab ketdi. Aytib qöy, endi urinişini bas qilsin.
Anavini qarang, opoğotam tuşmagur yangitdan kuyovtöra bölib, şoyi çimildiqqa kirmoqçi, şekilli? Oltmişdan oşgan odamga nikoh öqib, pand-nasihat aytib qöyiş uçun, kamida yuzga borgan mullani topiş kerak böladi-ya.
Körib turibman, kampir masalasini hisobga olmaganda, opoğotamning işlari joyida. Borib, buvimniyam bir yöqlayin endi.
Ketayotib, Aldar Xoldorning darvozasi oldida kök mototsikldan taşqari, moşrang “Spark” avtomobili ham turganiga közim tuşdi-yu, negadir içkariga nazar taşlab qöygim keldi. Temir darvozaning öng qanotidagi qiya oçiq eşikçadan ötsam, atirgullar ortidagi stolda Aldar Xoldor kigizdöppili qovunboş kişi bilan aymoqlaşib ötiribdi. Dasturxonda heç vaqo yöq.
Sopol terilgan yölakdan yurmay, törtburçak maydonçadagi gullarni panalab, stolga yaqinroq bordim. Stol yonidagi kaştan daraxtiga suykanib biqin qaşlayotgan jikkakkina ola muşuk, qoramni ilğaboq, özini çetga tortdi.
Aldar Xoldor tevarakka sergak alanglab, qani, narsangizni bir köraylik-çi, degan edi, qovunboş kişi, taşvişlanmang, hammasi asl mol, deb beastar çoponining qöynidan baxmal yonçiğini oldi, içidagi sariq tangalarni, uzuk, baldoq, oyqoşliq, bilakuzuk singari yarqiroq bezaklarni avaylab stolga tökdi. Aldar Xoldor sariq tangalardan birini oğzining çetiga tiqib tişlab körgaç, qayta joyiga qöyib, endi yoruğda kamalakdek tovlanayotgan şişasimon toşçani tomoşa qilişga tutindi.
– Oltinlar-ku haqiqiyligi bilinib turibdi. Ğimm… Manavi olmoslarga kafalot bormi?
– Iye, mendan biror marta pand yegandek gapirasiz-a, – deb qoşini bilanglatdi qovunboş kişi.
– Xöp, bariga qança söraysiz?
Tortişib-tortişib, savdoni pişirişdi. Aldar Xoldor uyga kirib ketib, piça hayallab qoldi. Qaytib çiqib, özimiznikiga öxşamagan pullarni bitta-bitta sanay-sanay, qovunboşning qöliga tutqazdi.
– Tutumingizga doim beş ketaman, Xoldor oğa, u yoqdan pul topib-la, bu yoqdan darrov meni çaqirasiz, – pulni çöntakka solib, ixçam soqolini barmoqda pardozlagan böldi qovunboş kişi. – Sizdaqangi donolar az-azal juda tanqis.
– Bu alğov-dalğov dunyoda qoğozga işonib bölarkanmi, inim?
– Lokigin, ortiqça kamtarlik qilvorasiz-da. Heç bölmasa, anavi matasekilni yöqotib, örtaçaroq bir maşina olvoling.
– Ğimm… Çekkalab top, çekkaga köm, degan gap bejiz töqilmagan. Özingni körsatişga berildingmi, tevaragingda zoriqqanlar köpayadi, qarindoşlar pat-paringni yulişga urinadi, kattalarning tamagirligi oşadi. Qolaversa, meni falon joyda çalib ketgansan deb yurgan tuhmatçilar yöq haqini sörab, tugalay yopişvoladi.
Mehmon şu joyning özida xayrlaşib, darvozadan çiqib ketganidan keyin Aldar Xoldor stoldagi bezaklarni dasturxon-pasturxoni bilan yiğiştirib, uyga yönaldi.
Pisib borib, öymaçilar naqşlab yasagan baland-baland ustunli ayvonning supasiga sakrab çiqdim, sekingina derazadan möraladim. Aldar Xoldor poldagi tukdor gilam ustida turgan pastak temir javon qarşisida tizzalab, eşigiga örnatilgan tilsimli ğildirakçalarni aylantira boşladi. Şunga öxşaşini dadamning diplomatida köruvdim – ğildirakçalar aylantirilib, törtta katakdagi raqamlardan keraklilari terib çiqilsa, qulf oçiladi.
Ana, qulf şiq etib, javonning eşigi çertildi. Aldar Xoldor beşikbolişdan sal kattaroq çarm xaltani taşqariga suğurib, böğzini oçdi-da, dasturxondagi yaltir-yultirlarning hammasini unga tökdi.
Voy, aldoqçi-yey! Bu yoqda kökça qovundek keladigan xazinani yiğib qöyibdi-yu, u yoqda özini kambağallikka solib, xotinim bilan quruq non kavşab ötiribmiz, deb yiğlamsiraşiga ölasanmi!
Ola muşuk men tomonga miyovlab qaray-qaray, çarm xaltani temir sandiqçaga joylayotgan Aldar Xoldorning oyoğini nuqilay boşladi. Aldar Xoldor, jim, Olamoş, deb qöyib, atrofga alang-jalang köz yugurtirayotganida, iş paçava bölişidan çöçib, ayvondan tuşiboq, köça tarafga örmaladim. Stolning tagidan ötayotganimda, dasturxonga öroğliq katta toğora kötargan lavoqyuz xotin darvozadan kirib kelayotgani körindi, özimni yana gullarning panasiga olişdan bölak ilojim qolmadi.
Lavoqyuz xotin şundoqqina yonimga kelib töxtadi, qölidagi toğorani stolga qöydi, stullardan biriga ötirib, römolçada yelpinişga tuşdi. Uydan Olamoşni ergaştirib çiqib kelgan Aldar Xoldor, ha, töy tugadimi, deb sörab, narigi stulga yalpaydi.
– E, töyga bormay men ölay! – deb javrandi xotin. – Şarmanda böldim, şarmanda!
– Nima gap?
– Anavi raisingizning xotini bilan bitta dasturxonda ötirib qoluvdik. Bir hangomani aytib berib, hammaning içagini uzdirdi. Men desangiz, yer yorilmadi-yu, yerga kirmadim…
Uyuşma raisining töyida xonadon bekasi kazo-kazolarga qaraşli ayollarni alohida uyda mehmon qilayotib, Aldar Xoldor boya uning qöliga çiroyli karton qutini tantanavor tarzda tutqazgani, bu çapçap luqumni eng aziz mehmonlarga qöyarsiz, deb tayinlagani yodiga tuşibdi-yu, kelinini çaqirib, öşa tansiq narsani olib kelişni buyuribdi. Karton qutini keltirib, deraza tokçasida oça boşlagan kelin birdaniga “Kalamuuuş!” deb baqirib yuboribdi. Quti derazadan ağnab, gilamga eng oldin kalamuş şaloplab tuşibdi, keyin – şuvoqlar.
Buni eşitib, Aldar Xoldor talvasalanganiça örnidan sapçiladi:
– Bilamaaan, bilamaaan, bu işni duşmanlarim uyuştirgan! Izimdan poylab, payimni qirqişga urinadiganlar köpayib ketyapti! Şunçalik köpki, ğimm… hozir birortasi anavi gullarning orasidan möralab turgan bölsa, sira hayron bölmayman!
Yuragim taka-puka urib, battardan biqinib oldim.
– Ayb özingizda! – deb dakki berdi xotin. – Pul topiş ekan deb, qança-qança odamni ip boylamay öynatganingizdan keyin, ğanim köpayadi-da. Yaxşiyamki, ukam amaldor. U qöllab turmasa, sizni allaqaçon yeb taşlaşardi. Idorada tarvayib ötiriş tugul, odamlargayam qöşilolmay qolardingiz.
Aldar Xoldor ham böş kelmadi:
– Ukanggayam, sengayam ja osilvolgan joyim yöq. Oilaning aravasini eşakdek jiiim tortib kelyapman. Örnimda bölak odam bölsa, rözğor taşvişlaridan toliqqanini peş qilib, ke, xotin, uzuging özingda tursayam, tillo baldoğingni sotib tirikçilikka işlataylik, demasmidi?
– Yopişmaganingiz baldoğim qoluvdi, özi!
Xotinining qahri lovullab, toğorani kötarganiça uy tomonga yönalgaç, Aldar Xoldor ham öziça ğudrangan köyi tomorqaga ötib ketdi.
Olamoş men tomonga xavotirli qiyalagan edi, unga yomonlik istamasligimni anglatiş uçun samimiy qiyofada qilpillay boşladim. Muşuk nima qilişini bilmay, ikkilangan alpozda turib qoldi.
– Qörqma, Olamoş, şu paytgaça birovni bekorga xafa qilmaganman, – dedim past tovuşda. – Rosayam çiroyli muşuk ekansan, ke, örtoq bölamiz.
– Örtoq bölvolib, keyin nima qilamiz? – deb söradi muşuk.
– Birgalaşib quvlaşmaçoq öynaymiz. Soğinganda bir-birimizdan xabar olib turamiz.
Olamoş ançadan beri yolğizlikdan zerikib yurganmi, bu uydagilar meni heç qayoqqa çiqarmaydi, deb xörsingan edi, öşa qilpanglaşda yoniga borib, unda özim kepturarman, deya biqiniga biqinimni qadadim. Işqalanişim unga yoqinqirab, unaqa bölsa, mayli, deb halimday yumşadi.
Mana, döstlarim yana bittaga oşdi. Badfeʼlligi jaddidan nuqul duşman orttirib yaşaşni Aldar Xoldorga öxşaş nusxalarga qöyib beravering.
Darvozadan çiqib, ayrim joylari öydim-çuqur bölib ketgan, Kaltöpining qoq örtasidan kesib ötuvçi köhna öqköchaning çetida tört oyoqlab boraverdim. Yölning çapidagi ariq yoqasida qatorlaşib ösgan tikqomat teraklar şabadada bir xil tebranib körkam raqs tuşayotganini öng yoqdagi qarağaytan simyoğoçlar havasi toshib-toshib kuzatayotgandek, yaşnoq daraxtlik çoğlarini ezginlanib eslayotgandek edi. Haşarot ovlaşdan çarçagan qaldirğoçlar elektr simlariga tizilib, kim qayerlarga borgani, nimalarni körgani töğrisida bir-biriga gap bermay, betöxtov ğujirlaşib turardi. Qaniydi, ariqda çildirab-çildirab oqayotgan suvlarning tilini ham tuşuna olsam.
Ikki yoqdagi past-baland uylarning mörisidan kötarilayotgan tutunu buğlar dimoğimga turli taomlar isini keltirib urar, şavlami lağmon, şörvami qöğirmoç, çuçvarami moşkiçir, atalami palov bölmasin, qay biri qaysi xonadonda pişirilayotganini adaşmay ajratib borayotgandim. Şundan bilingki, itlikning öziga xos tomonlari köp.
Hakillab-hakillab, oxiri guzarga yetib keldim. Qarasam, Parpivoy oşnam Momogul qandolatçidan sörğildiriq olib turibdi. Xörozqandning şaftoli şarbati şimitilgan yangiça bu turini Momogul qandolatçi özi öylab topgan; uni buyurtma bilan yasalib, ustiga “Sörğildiriq” deb yozilgan guldor xaltaçaga solib sotadi.
Oşnamga yaqinlaşib, qalaysan, Parpivoy, degan edim, böğzimdan odatdagi vak-vaklar taraldi.
– Voy! Bu tölpoqqina kuçuk kimniki? – deb, menga çaraqlab boqdi Momogul qandolatçi.
– Bilmadim, – dedi Parpivoy.
Söng möltillab qarayotganimdan erib ketdimi, sörğildiriqning bir çetini tişida sindirib, menga tufladi. Jonajon örtoğimning sölagiyam dori, deb şirinlikni örnida şapillatib qöyaqoldim.
Kunduzi köpçilik u-bu yumuş bilan band bölgani uçun çoyxona ayvonidagi sörida uç-törttagina odam piyola ögirib ötirardi. Töriga yonboşlab olgan Tölan tölpoq, ha, Mahay, çoyxonaga burilmay, ğirmayib ötib ketyapsan, yana omading çopmadimi deyman, deb mazaxomuz gap otgan edi, “Samuray”ini qöltiqlab olgan Mahay xörozboz azadordek tundlanib, qatorasiga ikkinçi marta yutqazdi bu xumpar, uni bugunoq dimlamaga bosaman, deganiça yölida davom etdi. Til tuşunmas “Samuray” umri bugun poyoniga yetişini xayoligayam keltirmay, egasining qöltiğida parvosiz borayotganini körib, jigarim tökilgudek böldi.
Ortga qayta boşlagan Parpivoyning şimidan tortib tegişqoqlik qilişga şaylanayotganimda, yonginamga bir bujmoq mahsi kelib töxtadi. Tepaga qarasam, şalviroq şim, qöşçöntakli kitel kiyib, boşiga çöççayma döppi qöndirgan, ellik yoşlar çamasidagi yalpoqburun kimsa ustimda suyuqlanib turibdi.
– Keling, – dedi Momogul qandolatçi. – Paşmaklar bor, holvalar bor.
– Şartta-şurttasini aytsam, menga özingiz kerak böpturibsiz, Momogul bibi, – deb çinğilladi yalpoqburun. – Ön yilçadan beri söqqaboşman, sakkiz tanobli alohida hovlim bor, topar-tutarim yomonmas. Oldingizdan bir ötib qöyay dedim. Zora, yulduzimiz bir-biriga töğri kelib, qöşaloqlanib ketsak.
Çoyxona sörisida gurunglaşayotganlar tuyqus jimib qolişdi; Tölan tölpoq qölidagi piyolani dasturxonga qöydi; Qiron qassob qayroqqa piçoq işqaganiça dökonidan zoğlanib çiqib keldi; sartaroş Baraka marakaga qöşilib, soçining yarmi qirilgan Toşpölat mergan ham derazadan taşqariga möraladi. Barçaning közi Momogul qandolatçining oğziga qadaldi.
Öttiz beş yoşlarga borayotgan Momogul qandolatçi – mahallamizdagi bittayu bitta qariqiz. Er tanlayverib bezor qilgani uçun ota-onasi uning işiga aralaşişni yiğiştirib, qizimizga uylanaman deganlar özi bilan gaplaşaversin, deya eşikni tambalab olişganiga ança böldi. Şundan beri sovçilar köçadan kelib, köçadan ketadi. Bu odam sovçilarning ming birinçisi bölsa, ajabmas.
Toşpölat merganning derazadan çiqib turgan sovunli kallasidagi oğiz qittak tirjayib, yalpoqburunga sözlana boşladi:
– Sizni tanigandek bölyapman, mehmon. Yanglişmasam, şiydontepalik Ğilmir ziqna deganlari özlari bölsalar kerak. Topdimmi?
– Ziqna deganlari – tuhmat! – deb hurpaydi sovçi. – Xudoyorxonlaram molini soçsa, mençalik soçgandir! Rahmatli xotinim tirik bölganida aytardi: makaron issiqqa sakkiztagaça vermişelni sanab berib, mastovaga ellik oltita guruç soldirardim. Agar oş qilsa, guruçni ayab ötirmay, şartta-şurtta uç yuztasini bervorgan paytlarim bölgan! Ha, böynimga olaman, birda-bir isrofgarçilik ham qipturganmiz.
– Dunyo dunyo bölib, bunaqa sovurmaçilikni yo körgan, yo körmagan! – deya qiqirladi Baraka maraka.
Ğilmir ziqna qiqirloq sartaroşga orqa ögirib, Momogul qandolatçiga xuşomadli qaraş qildi:
– Xöp desangiz, şartta-şurtta töy qilib, may-çay yaşaşni boşlardik.
Qiron qassob piçoq qayraşdan töxtab, “may-çay” deganingizni “bökkunça yeymiz” deb fahmlasak bölaveradimi, akaxon, deb piçing taşlagan edi, Ğilmir ziqna qölidagi çit xaltaga işoralab, xudoga ming şukrki, yeyiş-içişim joyida, mana, hozir ham bozordan ooolam-jahon xarajat kötarib kelyapman, deb qörsaydi.
Momogul qandolatçi taʼbi suymagan sovçini kalaka qilib, holvaytar yalagandek rohatlanişini hamma yaxşi biladi. Bu gal ham şunday böldi:
– Ooolam-jahonmiş! Xalta jonivor böm-böşga öxşab turibdi-ku, toğaginam.
– Nimaga böm-böş bölarkan? – deb xaltani titkilaşni, içidagi baʼzi narsalarni köz-közlab körsatişni boşladi Ğilmir ziqna. – Mana, haftalik yegulikning hammasi dusambalanib yotibdi.
Tölan tölpoqning lunji yoyildi:
– Heh-heh-he… Qani, qani!
– Manavinisi – bitta kaaatta piyoz! – maqtanişga tuşdi Ğilmir ziqna.
– Ööö!!! – deb tasannolandi Momogul qandolatçi.
– Naq tört dona rediska…
Bu safar Momogul qandolatçiga qöşilib boşqalar ham tengdan naʼralandi:
– Ööö!!!
– Uçtaça kartişka…
– Ööö!!!
– Yarimta impörniy karam…
– Ööö!!!
– Ikkitadan ortiq sabzi…
– Ööö!!!
– Salkam yuz ellik gramm göşt…
– Ööö!!!
– Yigirma beş gramm dumba yoği…
– Ööö!!!
– Qolaversa, uyga sarimsoq-parimsoq, kökat-pökatlar ekib qöyganman.
– Ööö!!!
– Nima “ööö”?! Bitta jonga bundan ortiği qorinni yorvormaydimi? Uylansam, boşqa gap, xarajatni şartta-şurtta ikki baravar oşirvorişga qodir odamman!
– Ööö!!! – naʼra tortişda davom etdi atrofdagilar.
Momogul qandolatçi maynavozlikni avj pardaga kötardi:
– Tejamkorlikni bilmaydigan odamga öxşayapsiz-ku, toğaginam. Bir kişiga yetgan narsa ikki kişigayam bemalol yetadi.
Ğilmir ziqnaning közlari hayajonli çaqnadi:
– Va-vah! Iqtisod böyiça prapessir böpketing-ye!
– Iloji bölsa, köpaytiriş örniga, hozirgisiniyam sal qisqartirgan yaxşi.
– Va-vah! Naq akademik ekansiz-ku! Şartta-şurtta tuşundimki, sizni qöldan çiqarmasligim kerak, Momogul bibi!
– Ölding endi, Momogul! – deb qiyqiroqlandi çoyxonaçi.
Momogul qandolatçi esa şaddodlanişini qöymadi:
– Zörğalatdan özimbopini topganimda, unaqa demay turinglar…
Momogul qandolatçining bu yangliğ siçqon-muşuk öyini rango-rang hangomalar bilan tugaşiga oldinlari neççi marta guvoh bölganman. Tomoşaning qahqahali yakunini kutib ötirmay, uyimizga qarab yurdim.
(Davomi kelgusi sonda.)
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


