9 daqiqada öqiladi

243 marta körilgan

Töxtasin. Hikoya

Ismoil Şomurodov

Bu qişloqqa ilgari kelmaganman.

Hozirgi zamonda bir joyga boriş muammo emas. “Damas”çilar xohlagan joyingizga eltib qöyadi. Közlangan manzilni va yozilajak maqolamning boş qahramoni – çolni topiş qiyin keçmadi.

Eski paxsa uy könglimda ötmiş xotiralarini jonlantirdi: bolaligimizda mana şunaqa uylar bölgiç edi – qiyşiq paxsa devorlari tors-tors yorilgan, böğotdan çiqib turgan yoğoç, şox-şabbalar qönğir tusga kirgan, kökiş-qönğir tusli kiçik temir darvozaning böyoqlari öçib, köçib, zanglagan, biroz qiyşaygan. Uyga olib boradigan yölga qaçonlardir toş bostirilgan, sinç tuproq ostidan unda-bunda körinadi. Uy ortidagi keksa örik daraxtining quyi qismida şox qolmagan, tepasi salladay, barglari siyrak, qurtlagan, qurigan şoxlari osilgan.

Darvozaning bir tavaqasini “ğiyqillatib” oçib, içkariga böyladim.

Hovlida vaqt qotib qolgan: qinğir-qiyşiq ustunlardan tiklangan sayisxonaning tomiga şox-şabba bosilib, ustiga tuproq taşlangan. Pastak sayisxonaning örtasida içiga tezak taxlangan baland ot oxuri, uning ikki tomonida esa ötin, xas-xaşak, toş-kesak bilan töldirilgan pastak oxurlar.

Bu hovlida taraqqiyot belgilaridan asar ham yöq, hatto biror joyda sement işlatilganini ham körmadim. Ötmişga tuşib qolgandayman.

 – Bova, hov, bova! – baqirdim.

Qariya hovli törida kuymalanayotgan ekan, imillab-simillab keldi: egnida astari idragan eski kostyum, boşida rangi uniqqan qalpoq, oyoğida ikki-uç ölçam katta kaliş, çang yopişgan, terisi tors-tors yorilgan qölida öroq. Soqol-möylovi kalta, oqargan, yuzi, peşonasi qoramtir ölik doğlardan olaçipor tusga kirgan, taraşaday ozğin, qovoqlari çökkan, nigohi hissiz.

Çang va xas-xaşak yopişgan ustini qoqmoqçi bölib, bir-ikki qöl siltagan edi, ular öziga buysunmadimi, közlangan joyga tegmadi, asabiylaşib, “e” degança bas qildi.

Çolga boqib, negadir, hayotdan hafsalam qoldi: odam ham şunçalar zerikarli va yaşaşdan çarçagan körinadimi?!

U esa ust-boşimga sinçiklab razm solib, “keling, ulim!” dedi.

Körişayotib özimni taniştirib, maqsadimni bayon qildim.

 – Ha, gazetdanmi? – dedi sovuqqina qilib. Quloği oğirroq, çamasi. – Bu yoqqa yuring.

Katta yonğoq daraxti ostidagi şolça va quroq körpaça töşalgan tekis supadan ötirişga joy körsatdi, özi ham bir çekkaga tiz çökdi.

 – Yaxşimisiz? – dedi nihoyat.

 – Maqola qilmoqçi edim, – dedim balandroq va yanada tantanaliroq ohangda. – Gazetda işlayman!

– Maqola? – çol tuşunmadi. – Nimani?.. Nimaga?

Har baloni kutgandirman, lekin bunaqa savolni xayolimga ham keltirmaganman, dovdiradim. Ne deyiş kerak?

 – Özim, şunday, – ğudranib qöydim.

Dabdurustdan “öğlingiz Afğonistonda ölgan ekan, şuni hikoya qilib bering”, demayman-ku. Şu paytga qadar işonardimki, uçraganga muxbirligingni aytsang, bas, şaytonlab “biz haqimizda bir nima yoz”, deydi. Biroq çolni muxbirligim, maqola yozmoqçiligim qiziqtirmadi.

 – Yaxşi… yaxşi… ovora böpsiz-da, – dedi çol va birdan boşqa mavzuga ötdi. – Havoni issiqligini-çi, kuydiradi-ya.

Gap ohangidan birovning diliga ozor beradiganga öxşamaydi. Umri mana şunday – beozorlik bilan, qöy oğzidan çöp olmay ötgan, çamasi. Ob-havodan gap boşlaganidan angladimki, men aytgan mavzuda suhbatlaşişni istamaydi. Bu har doim suhbatga mavzu yöqligini bildiradi.

 – Mana, siz, bova, katta hayot yölini bosib ötgansiz, – dedim biroz özimga kelib, öpkamni bosib, rasmiylik bilan. – Yoşlarga örnak bölarli voqealarni bilasiz, aytib bersangiz, maqola qilsam.

Xayol qildimki, oldin u yoq-bu yoqdan gaplaşib, söng öğliga ötamiz. Balki, özi söz oçib qolar.

 – Nimasini aytaman… Şu qişloqda yaşab ötdik. Heç baloni körmadik… Tört-beş köpkarida ot çopganni aytmasa… – dedi çol va atrofga olazarak boqdi, yana sözlaş ohangi özgardi. – Kampir qayga yöqoldi? Yoşing ötgandan keyin xotiningga gaping ötmaskan… Çoy damlab qöy devdim…

Örtadagi sariq sirlangan çoynakning qopqoğini oçib qaradi va taraqlatib yopdi. Xijolat böldim. Çaqirilmagan mehmon maqomidaman-ku! Tilimni tişladim. Adaş­dim, çamasi, unça muloyim çol emas-ov.

– Uzr, mehmon, – dedi bova könglimdagini uqqanday. – Kampirni aytaman, közim pana bölişi bilan biror qöşninikiga gaplaşgani ketgan… Özi yomon xotin emas, zerikadi-da… Yolğizlik yomon… U qaytgunça endi quruq ötiramiz, kelişi bilan çoy damlaydi… Men hozir dasturxon opkelaman.

– Kerak emas! kerak emas! – dedim hovliqib. – Çoy içişga boşqa safar kelaman, işning bitişini köraylik…

– Qanaqa iş? – çol hayron söradi.

– Intervyu masalasi, – dedim uning ovsarligidan hafsalam qaytib. – Gazetaga maqola qilsak, deyman.

– Yana şu narsa rusumga kiryaptimi? Ança mahal tinçib ketuvdi-ku! – dedi bova. – Undan köra dasturxon opkelaqolay.

Uning mantiğini tuşunmadim.

– Qöyavering, – dedim qatʼiy. – Ötiring!

Şunday ohangda gapirmasam bölmaydigan. Boboy bir umr kolxozda işlagan, brigadir bilan raisning döqiga örganib qolgan-da. Buyruq bilan gapirsam iş bitar, deb xayol qildim. Foydasi tegdi, çol mungli boqib, joyiga ötirdi.

– Aytişdiki, yolğiz öğlingiz Afğonistonda vafot etgan ekan, – dedim biroz past tuşib, lekin qatʼiy ohangda.

– Ha, ölgan, ölgan, – dedi çol. – Lekin tirilmadiyam-da!

Çolni yana tuşunmadim. Balki, yaxşi eşitmagandirman? Nima demoqçi?

– Nima, tirilişi kerakmidi? – söradim.

– Bilmasam endi, – dedi boboy yelka uçirib. – Bir paytlar, afğonda ölganlar haqida gapiriş rusum böluvdi… Köp odamlar keldi, xuddi erta-indin tiriltirib beradiganday gap qilişardi… Oxir-oqibat heç nima bölmadi. Boz boyagi, bovamning tayoği – kampir ikkovimiz jiqillaşib qolaveramiz.

Çol eski xotiralari jonlanişini istamayaptimikin? Nega bunaqa sovuqqonlik? Odam öz zurriyoti, yagona farzandining ölimiga şunçalar eʼtiborsiz böladimi? Vaqt köngildagi his-tuyğuni öçirib yuborganmi? Nahotki, qariya uçun qaçonlardir dunyodan ötgan farzandini eslab, xotirlab ostonasidan hatlagan inson farzandiday aziz bölmasa?

– Insonni eslaşning özi katta gap-ku, – dedim. – Men nafaqat xotirlaş, balki katta maqola yoziş uçun kelganman. Hali bunaqasi bölmagan. Zör maqola çiqadi. Hatto Toşkentga oborib, markaziy gazetlarda ham çop ettirişim mumkin.

– Maqola deng… – dedi bova, gapidan hafsalasizligi bilindi. – Ulim, yaxşisi, boşqa gaplardan gaplaşaylik.

– Nima haqda? – hayron böldim.

– Masalan, mana bu yil bahor seryoğin keldi, köp mevalar gul içida çirib ketdi, arilar uçolmay, çanglanmay qoldi…

– E, sizam muharririmizga öxşab, faqat yomğirdan gapirmang… Havo ötkinçi, umrboqiy tuyğular haqida qayğuriş kerak, – dedim, bu boboy gapimni tuşunmasligini bilsam-da, adabiy qilib. – Dehqonçilik ham yaxşi, lekin insoniyat faqat şunga qarab qolgani yöq, hayot yoğin-soçin, ğalla va tamakidan iborat emas.

Boboy menga sinçiklab razm soldi, sezdim, könglidan “şunça yil yaşadim, endi kelib-kelib sen hayotni örgatasanmi?”  degan öy keçyapti. Men ham içimda “köp yaşagan emas, köp körgan, köp öqigan biladi”, degan fikrga keldim, biroq ovoz çiqarib aytolmadim, esi bölsa, nigohimdan anglaydi.

Şu mahal darvoza ğiyqilladi va ayol kişining: “buni kim oçib qöydi? Oynazarning tovuqlari kirib ketsa, kim haydaydi? Hammayoqni çöqilab ketadi”, degan ovoz eşitildi.

– Ana, kampir kelyapti, – dedi boboy darvoza tomonga imo qilib, çehrasi yorişib. – Çoysiz ketmaydigan böldingiz.

Göyo bir umrlik orzum bu kişinikiga kelib, çoy içib ketiş!

– Bu ulim kim böldi?

Ozğindan kelgan, egniga töq kök, katta-katta gulli köylak kiygan, boşiga oq römol taşlagan, qaddi bukilgan kampir meni tanimay, qanday körişişni bilmay, ikki odim narida töxtadi.

– Bor, oldin dasturxon opçiq, – dedi boboy. – Tokka çoy qöy… Qara-çi, svet bormi?

Kampir ketdi. Men xunob böldim.

Bularga nima bölgan? Şundan şu yoqqa muxbir sarson böp kelib turibdi-ku, sado çiqmaydi… Balki, tajribasizlik qilayotgandirman, gap olişni bilmay. Lekin odam degan gazetçini eşitgan zahoti könglidagi dardini tökib solmaydimi?

 – Şunday qilib, maqola yozamizmi? – söradim jahlim çiqib.

Boboy bir-ikki daqiqa öyga çömdi. Uning bemalolxöjaligi jiğimga tega boşladi. Odam şunçalar sekin öylaydimi? Umuman, buning nimasini öylaydi?

Kampir dasturxon kötarib keldi. Oğirlik qilayotganday, bukçayib, ikki qöllab, mahkam tutgan, tuşirib yuborişdan çöçiganday qöllari qaltiraydi.

– Xonim, – dedi boboy. – Bu yigit ham maqola qilgani kelibdi… Töxtasinni yozmoqçi.

Kampir yuzimdan nimadir qidirganday menga qarab, turib qoldi. Söng dasturxonni qöyib, burilib, boboyga boqdi:

– Xatlarni, rasmlarni qaytararmikan?

– Bu boşqa, – dedi boboy. – Yoş bola-ku, ular kattaroq edi. Hozir yanayam qarib ketgandir… Bittasi ayol edi.

Angladimki, bularni kimdir aldab ketgan. Yozaman deb, heç nima yozmagan.

– Men unaqa jurnalist emasman, yozaman dedimmi, yozaman. Birovni bekorga umidvor qiliş yöq, – dedim şoşib.

– Sen, ulim, xafa bölma… – dedi boboy. – Xonim, dasturxonni yoz, çoyga qara… Hammasi yozgan, bittasi televizorgayam çiqargan.

Boboy menga qanday murojaat qilişni bilmayotgan edi. Bir “siz” deydi, bir “sen”.

– Unda nega jurnalistlardan xafaday körinasiz?

– Xafa emasmiz, – dedi boboy oşxona tomon ketib borayotgan kampiri ortidan boqib. – Uyga kelgan jurnalist borki, Töxtasinga tegişli nimanidir olib ketgan. “Qaytaramiz”, deyişgan, qaytarişmagan… Bilmayman, ular öğlimning suratlarini, xatlarini nima qiladi? Taşlab yuborgandir-da… Biz uçun esa aziz edi… Uyda öğlimga tegişli faqat, öşa, temir tobutda kiyib kelgan soldat formasi qolgan…

Tuşundim, muxbirlar maqolalarida, körsatuvlarida işlatiş uçun farzandlariga tegişli buyumlar, suratlarni olib, qaytarişmagan.

– Menga heç nima kerak emas, şunçaki öğlingiz haqida gapirib bersangiz bas.

– Siz baribir tuşunmadingiz, – dedi boboy. – Gap, aslida, suratda emas… Qança odam kelib-ketdi, gapirdi, yozdi, körsatdi, lekin Töxtasin tirilmadi… Bizning dardimiz yangilandi, xolos.

Eh, qariyalar, qariyalar! Hayotni tuşunmaydi. Oddiy haqiqatni bilmaydi. Axir öğlining ortidan kimdir sörab kelsa, demak, bir inson bekorga ötmagan, umri zoye ketmagan. Uni hali ham eslaşadi, yodlaşadi. Odamga şundan özga yana nima kerak? Hammagayam şu nasib qilsin – ölimidan keyin yodlaniş, xotirlaniş!

Şular haqda amallab nimadir degan edim, boboy tuşunmadi.

– Çiroyli gapirarkansiz, – dedi muloyimlik bilan. – Sizlarni şunga öqitişgan. Lekin biz öqimaganmiz, bunaqa sözlarni bilmaymiz… Töğrisi, sen aytayotganlarni tuşuniş uçun aql kerak… Biz omilardan nimani söraysan? Lekin bultur qişda, qor tizza böyi yoqqanda oğilning tomi kuralmay qoldi, çakki ötdi, mol kasal bölib, öldi… Özimizga öxşagan sigirimiz bor edi… Tomni har yil tomşuvoq qiliş kerak… Öğlim bölganda, nevaralar qilib yotarmidi, deyman-da şu işlarni… Tomga şifer bosib bergan bölarmidi… Endi, uka, qari odam hali sigirga, hali hovliga, hali suvga, hali tegirmonga çopmay, bir çekkada, nevaralarga iş buyurib ötirsa durust ekan… Muxbir keladi, ketadi, taşviş esa qoladi.

– Mahalliy hokimiyatga murojaat qiling, – dedim hovliqib. – Yordam bermasa, yuqoriga yozing! Majburlaşadi!

– Yana tuşunmading, boşqa gapni aytaman, – dedi boboy. – Mehrni sörab, majburlab, qörqitib olib bölmaydi-ku. Hokimiyating nevara tuğib berarmidi?

Kampir qölida harbiylarning kitelini kötarib çiqdi va oldimga qöydi:

– Mana, öğlimdan qolgani şu!

Harbiylarning eski, ğijim, çang bosgan kiyimini yengidan uşlab, kötardim. Negadir yarmi joyida qoldi. Şoşib qaradim, kitel örtasidan qirqilgan.

– Qirqibsizlarmi? – dedim bularning öğlidan qolgan kiyimga nopisandligini tuşunmay.

– Özi şunaqa kelgan, – dedi boboy. – Ölikka qirqib kiygizişarkan… Qöli qotib qolgan bölsa kerak-da… Biz yeçib, kafanga öraganmiz.

Seskanib kitelni taşlab yubordim. Buni ölikning ustidan yeçişgani xayolimga kelmabdi.

– Ana, – dedi meni kuzatayotgan boboy. – Maqola yozmoqçisan, lekin hatto öğlim odam bölgani, keyin ölgani öyingga ham kelgani yöq. Seningça bolam maqolangda yoziliş uçun yaşagan va ölib ketgan…

– Yöğ-e, unçalik emas…  – şunday deyman-u, qança urinib ham bu odamning farzandini tirik inson sifatida tasavvur qilolmayman. – Unda, ijtimoiy muammolarni yozaymi? Fuqarolar yiğini eʼtiborsiz, moddiy jihatdan qaraşmayapti, deyinmi?

– Nega? – dedi boboy. – Hammasi joyida… Umuman, maqola yozma! Baribir foydasi yöq. Ölganni tiriltirib bölmagandan keyin, bezovta qiliş ham şart emas.

Indamadim.

Bu omi odamlarga, butun dunyodan voz keçib, önlab marta qayta-qayta kökarib çiqqan öğlining yodiga boğlanib qolgan, uning xotirasini-da özgalardan qizğanadigan insonlarga nimani, qanday tuşuntiray?

Ular bilan sovuq xayrlaşdim.

 

Ismoil Şomurodov

1966-yili tuğilgan.

Toşkent davlat universiteti (hozirgi ÖzMU)ning Jurnalistika fakultetini tamomlagan.

“Bayroq”, “Xazon fasli”, “Yoş xotin” kabi qissalari va “Mağlubiyat”, “Odamxör” nomli romanlari çop etilgan.

 

2023/2

“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822

Obuna haqida

Izohlar

Hozirça izoh yöq. Birinçi bölib fikringizni yozing.

Siz nima deysiz?

Izoh tahririyat körib çiqqaç, eʼlon qilinadi.

Şu ruknda köp öqilganlar

Barçasi (258)

Suv. Hikoya

– Öz oyoği bilan jildirabgina kelmagan suv suvlik qiladimi?! Ketaman bu Cahroyi kabirdan… ketama-an-n! Dilşod şunday deya örnidan sapçib turdi-yu, derazadan taşqariga termildi. U avval hovlisidagi qovjirab qolgan…

“Eynşteyn jumboği”

Dekabrning asov şamoli tun bağrida özini har yonga urib, böriday uvillaydi. Uylar ham sovuqdan junjikkanday bağridagi çiroqlarini öçirib, şamolga jör bölib, qoranği tun vajohatini yanada orttiradi. Biroq şu imoratlar…

Uluğbek Hamdam. Yöl (falsafiy roman

Men bir ojiz tomçiman, ammo yuragimda ummon soğinçi yaşaydi. Mavlono Rumiy TUŞDAN OLDINGI VOQEA Ovoz keldi! Ovo-o-oz!.. Eşityapsizmi, ğoyibdan bir ovoz keldi! Dunyolarni töldirib emas, yöq, balki yöl kabi uzun, yöl kabi…