(Hikoya)
“Bolalarim oç, oş-non bering, deb tilandimmi! – qarşisida toğa turgandek ödağayladi u. – Bizdayam orzu-havas bor. Or-nomus bor! Biz ham odam!”
Abdusaid Köçimovning “Tubsiz quduq” hikoyasidan
Kelesdan Qoplonbekka ketişdagi bozorga tuşdim – tarqab böpti.
Toşkent atrofidagi bozorlar şunaqa, saharda boşlanib, peşinga yetmaydi. Tuşdan keyin yaxşi narsa topolmaysiz bu yerdan. Odamtortar matoh borki, hammasini savdogarlar şahar içiga taşib ketişadi. Keyin esa Çorsu, Oloy, Mirobod bozorlarining rastalarida uç-tört barobarga pullaydi.
Işim yurişmagani, boşqa tomondan uydan kuymalanib çiqqunça vaqtni ötkazib qöyganimga ozgina ğijinib, bozordan taşqarilayotib, dimoğimga kökat hidi urildi. Xarid qilgim kelib töxtadim.
Sotuvçi ayol kökpiyoz, ukrop, şovul bargini yelim xaltaçalarga solayotgan asnoda, rasta yonida olti-yetti yoşlardagi bolakayni aravaga mindirib, özi unga xayolçan suyanib turgan boboning bola bilan suhbati eʼtiborimni tortdi.
– Ota, – deb yalinardi bolakay. – Qiyma kabob obering. Keça oberaman, degandingiz-ku.
– Hali kabobga yetguday pul topmadim-da, ulim. Böp qolar, meni uyaltiraverma-da, qözim, – dedi bobo atrofga xijolatomuz alanglab.
Nihoyatda yoqimtoy, közlarida yoş ğiltillab turgan gödakka tikilibroq nazar taşladim. Boboga ham. Bolaning közyoşiga toqat qilişni heç kimning boşiga solmasin. Bu ne çorasizlik, ne nomuski, çol boşini yerdan kötarmas, aftidan, mening qaraganimni ham, sotuvçi ayollarning suhbatni eşitib turganini ham bilib turardi. Yerdan köz uzmayotganiga sabab ham şu bölsa kerak.
“Nevarasimikan?” degan xayolga bordim. Keyin ulardan uzoqlaşa boşladim. Quloğimga bolaning: “Jon otajon, heç bömasa, bir dona obering”, degan gapi çalindi. Çol esa boşini kötarib, bolaga birpas termilib turgaç, past, ammo qatʼiy ovozda tanbeh berdi:
– Öçirasanmi-yöqmi? Yerga kömding-ku odamni, ahmoq!
Bola bir boboga, bir atrofga javdiradi. Söng gödakning boşi yerga egilib, unsiz yiğlab yubordi…
Taʼsirçanlik ham bor bölsin, ulardan yiroqlab ketarkanman, kabob yegisi kelayotgan, ammo bobosining puli bölmagani uçun ortimda öksib yiğlayotgan gödak köz oldimdan ketmay qoldi, kölikka[1] yetib borolmadim.
Çolning oldiga qaytdim, bola haliyam yiğlab turgan ekan.
– Assalomu alaykum, – dedim çolga, bolaga eʼtibor qilmaganday bölib. – Menga arava kerak edi, böşmisiz, bobo?
Uning yuzi yorişib ketdi. Közlari quvnoq ekan.
– Böşman, ulim, böşman, – dedi şoşib.
Bolakay ham birdan yiğidan töxtab, bidillay ketdi:
– Keling, amaki, yuklaringizni otam juda arzonga çiqarib beradi.
– Iye, polvon, bobongni ovora qilmay, özing çiqarib bersang-çi, – dedim uning yiğidan töxtaganiga suyunib, çolga köz qisgança.
Bola dadillandi:
– Çiqarib beraman.
Ular bilan savdolaşib ötirmadim. Boboni ortimdan ergaştirib, duç kelgan narsa bilan aravani töldirdim. Uçovlaşib kölik tomon yöl oldik. Bolaning xursandligini bir körganingizda edi.
Yöl-yölakay boboni gapga soldim:
– Sizni kim deb aytadi, bova?
– Töyçiqul, ulim.
Hozirgi zamonda bunday ismlar uçramaydi. Qolgan bölsayam, olis-olis tuman-qişloqlarda qolgandir şunaqa ismlar.
Tusmollab söroqlaşda davom etdim:
– Qaşqadaryodanmisiz?
Bobo menga qarab jilmaydi, keyin maʼqullaş maʼnosida savol berdi:
– Qayerdan bildingiz, ulim?
– Şevangiz bu elga tortmaydi-ku, bobo, – dedim topağonligimdan suyunib.
– Ha-a, – dedi bobo. – Tek odamga öxşamaysizakan. Bu deyman, organda işlaysizma?
– Jurnalistman, bova, – dedim. – Şu yerda öqidim, tuz-nasibamiz soçilgan ekan, teryapmiz. Qişloqqa ketay, desam, baribir iş yöq.
– Ha-a, tuvri aytas. Iş yöqligidan bizdi katta ulam Rossiyada yuripti, – deb söliş oldi bobo.
Bolaga işora qilib yana söradim:
– Nevarangizmi, deyman?
Bobo negadir xijolat böldi, söng ikkilanib, közlarini mendan olib qoçarkan, malollanib javob qildi:
– Yöğ-ey, ulim. Nevarayam körarmiz. Xudoyim birovga oldin, birovga keyin berarkan-da. Kenjam bu.
Endi men hayron qolib, gapni hazilga burdim.
– Özimam öyladim boya, soqol qöyib, guppi çoponni bostirib, belboğ boğlab olsam, menam şu Töyçiqul akaday böp qolsam kerak, deb. Suriştirsak, tengqur çiqib qolarmizov-a?
Bobo bu hazilimga kulmadi. Battar jiddiy tortdi.
– Yöq, ulim, – dedi keyin maʼyuslanib, – yoşim yetmiş uçga çiqdi.
Bu gap menga şapaloq tortgandan yomon böldi.
Ha, hökizçalik farosating yöqligini ilğab qolsang, gapga çöğ solaman, deb mahmadonalik qilib qöyganingni anglab yetsang şunday böladi.
– Uzr, bobojon, – dedim xijolat tortib. – Beadablik qilibman. Keling, aravani özim tortaqolay, siz urinmang.
Çol töxtab, menga bir qur nazar taşladi. Keyin esa:
– Uyalma, ulim. Men hali bunaqa aravalarning köpini tortaman. Sen hozir özing yetaklaysan. Qolganlar unday qilmaydi. Manavi ukangdan kiçikroq bollar kelib, meni sensirab işlatadi. Örganib qolganman, – dedi sensirab. Keyin: – Bozorçi bollar-da, – deb qöşib qöygaç, aravasini itarib ketdi.
Maşina oldiga kelib, aravani böşatdik. Bolakay terlab-pişib kiçikroq yelim xaltaçalarni otasiga uzatib turdi. Yukxonani yopib, çöntagimdagi bor pulimni çiqarib boboga uzatdim. Töyçiqul bobo pullarni qölimdan indamay olib, orasidan saralab, beş ming sömni ayirib olgaç, qolganini qölimga qaytardi-da, qölidagi pulni körsatib şunday dedi:
– Bu mening haqim, ulim. Qolgani bola-çaqangniki. Biz şunisiga rozimiz, sen ham rozi böl.
Beş ming sömga kabob bermasligini allaqaçon fahmlab olgan bolakayning bir dasta pul uzatganimni körib közlari şodlikdan porlagan edi. Otasining işidan öşa közlar qayta yoşlanib, hafsalasi pir böldi.
– Töyçiqul bobo, – dedim çin köngildan. – Men mingdan-ming rozi bölib berdim bu pulni. Ukam uçun, yöq demang.
Bobo menga jahllanib tikildi, keyin öğliga qaradi, uning közlarida yiğilgan yoş tomçilanib toshib çiqişdan özini arang tiyib turardi. Ammo bola yiğlamadi, bu gal Töyçiqul bobo yiğlab yubordi:
– Eh, ulim, – dedi özini zörğa bosib, – men şu paytgaça sadaqa yemadim. Endi sizlar yedirmanglar…
Bu gapdan keyin men serrayib qoldim. Bola bölsa birdan qöllari bilan közyoşlarini artdi. Keyin esa otasining oyoğini quçoqladi.
– Böldi, otajon, böldi! Men endi yiğlamayman, menga kabob kerakmas! Bu kişining ham pulini olmaymiz. Böldi, ota!
Töyçiqul boboning közyoşlari soqoliga tuşganiça, bolani quçoqlab dast kötarib, aravaga çiqazdi. Ortiga burilib, “Yaxşi boring, jigit”, deganiça bozorga qarab ketdi…
Rosti, uyga qanday kelganimni bilmayman. Hovlidagi söriga behol çökdim. Gohida şunday holatda uyga kelişimga könikib qolgan ayolim ortiqça savol qilmadi.
Dasturxon yozgan ayolimga, bir piyola çoy içgaç, bölgan voqeani aytib berdim. Gaplarimni eşitgaç, nariroqda uç ğildirakli velosipedini yetaklab, kuymalanayotgan kiçik öğlimizga qarab turib, uning ham közlariga yoş keldi.
– Dadasi, – dedi ayolim. – Men oş damlay, siz öşa boboni çoyga aytib keling. Kelguningizça köça boşidagi tamaddixonadan kabob ham keltirib qöyaman. Gödakning köngli öksimasin. Bizgayam Xudoyim bir ajr berar.
Şu gaplardan söng Töyçiqul boboni izlab yana bozorga qaytib borganimda u yerda uç-tört sotuvçidan boşqa heç kim qolmagan, kunda-şunda bekorçilar esa darvoza yonida tölib-toshib oqib turgan ariq böyidagi majnuntollar soyasida laqillab ötirişar, kabobpazlarning dökonlari esa allaqaçon yopilgan edi.
Bozor içidan boboni topolmadim. Qaytib çiqib, bekorçixöjalardan suriştirdim. U kişining bozorda qorovulçilik qilişi ham maʼlum böldi.
– Töyçiqul dodami? – dedi ulardan biri. – Xonasida bölsa kerak. Darvozadan kiraverişda, taqillatib boqing-çi.
Eʼtibor qilmagan ekanman. Darvozadan kirganda ikki tomonda ikki hujra qurilgan, aftidan, pattaçilarga möljallangan-u, ehtiyoj yöqligidan boboning hujrasiga aylangan. Biriga qarasam, böm-böş, taşlandiq ahvolda. Qamoqxona eşigidagi kabi darçasi bor ekan, tortsa, qulab tuşgudek, kir-çir bölib ketgan ikkinçi hujra eşigiga yaqinlaşdim.
Darçadan içkari kaftday körindi. Bola eski karavotda uxlar, Töyçiqul bobo namoz öqiyotgan ekan. Ortimga qaytib, kutib turdim. Köp ötmay u kişi: “Labbay, jigit, meni kutyapsizmi?” – degança çiqib keldi.
Juda samimiy, qadrdonlarday qöl olib körişdik.
– I-ye, ulim, yana keldingizma bizning bozorga? – dedi Töyçiqul bobo çehrasi yorişib.
– Töyçiqul bobo, – dedim hol söraşgaç, – sizlarning Qaşqadaryolaringizda qanday, bilmayman-u, lekin bizning Bolğalida quda tomonni bir piyola çoyga çaqiriş odati bor.
Töyçiqul bobo çindan quvonib ketdi. Ayniqsa, Bolğalini eşitib.
– Iya, iya, şundaymiya, Bolğali degan qişloq biz tomondayam bor-ku, çiroğim. Yana quda tomon deyapsiz, kelin bizlardanmi? – dedi dadillanib.
Hazilomuz yolğonladim:
– Siz tomonlarga bir xizmat safariga borganda obqoçib kelganman.
– Obbo, qozoqning işini qilgan ekansiz-ku. Sizni asli panaroqqa obçiqib bir-ikki keliştirib tuşiriş kerak ekan-ku-ya, faqat kuyovni urib bömaydi-da. Çoyga kelsak, bir gap bölar. Qani, jigit, içkariga kiring.
Ikkovlaşib hujraga kirdik. Taşqarisi xarob bölgani bilan içkarini bobo çinniday ozoda saqlagan, polga qalin yelim töşak, ustiga kigiz töşalgan, uning ustida pöstak, undan keyin toza-ozoda çit körpaça solingan. Burçakda elektr öçoqdagi kiçkinagina sirli idişda makaron qaynab turibdi. Bolakay yotgan karavot xonaning deyarli yarmini egallagani uçun bobo qolgan yarmida namoz öqir, ovqat pişirar, dasturxonni ham şu joyga solib, taomlanişni ham şu yerda ado etar ekan.
Töyçiqul bobo meni qöyarda-qöymay törga ötkazib, çoy damladi. Bir piyoladan içdik. Muddaomni yana takrorladim:
– Ukam bilan uyga borib bir piyola çoy içib kelsangiz. Keliningiz ham iltimos qildi.
Bobo yuzimga öyçan tikildi.
– Çiroğim, – dedi keyin, – bu elga musofir böp rizq terayotganimgayam uç-tört yil böp qoldi. Bularda bunday odat yöq-ku.
– Bova, – dedim, – bu eldan oldingizga sizni çoyga çaqirib odam kelmasa-kelmagandir. Tanimaganni siylamas, deyişadi. Men şu el içida yaşasam ham, özimni ulğaytirgan elning odatini unutmaganman.
Bobo bir qölini kötarib, bas işorasini qildi.
– Aytdim-ku, ulim, siz tek odammassiz. Şunday. Mayli, boramiz, uyingiz uzoqmasma, işqilib? Piyoda qaytganimizça tong otib ketmayma?
U kişining rozi bölganiga suyunib şoşa-pişa javob qildim.
– Yöğ-e, bobo. Bir qadam joyda. Özim obkep qöyaman, tağin…
Garçand yozning sönggi kunlari zabtiga olayotgan bölsa-da, ikki tomonidan oqib turuvçi suv sabab, hovlimiz salqin. Şu bois, hovliga kelib, çorpoyada ötirdik.
Bobo çoponini yeçib yaktakçan böldi. Öğilçasi har qança qistasam ham, yuqoriga çiqmay, poygakka ötirib oldi. Bobo bilan gurungimiz qiziy boşlagaç, bolani kiçik öğlim “Yur, birga öynaymiz”, deb çaqirib ketdi.
Oradan ikki-uç soat ötgan, oş-ovqat tortilib, navbat kök çoy bilan gurungga kelgan vaqt. Töyçiqul bobo sözlaydi, men tinglayman. U kişi juda ajoyib suhbat berar, har bir voqeani öktamlik, hazilkaşlik va yana allaqanday hayo bilan pardalab aytar edi.
– Uruş tugaganidan ikki yil ötib tuğilgan ekanman, – deydi u kişi. – Otam nogiron böp qaytgan. U kişini eslolmayman, esimni taniganimda nopayit[2] böp ketgan. Qornimiz nonga bir töyib, bir töymay katta böldik. Sakkizinçini tugatganimda enam beçora sariq kasaldan ketdi.
Amakilar yöq. Hammasini uruş yeb bitirgan. Yolğiz özim, aka-uka bömagan. Toğalar yöq, ular ham uruşga yem bögan. Bir qari ammam bölardi. Beçoraning eriyam, ullariyam uruşda ketgan. Ikkovimiz deng. Ammam beçara tirikçilikka yaramaydi. Kolxozning işlarini, uning-buning dastyorligini qilib, rözğor qilamiz, haytovur. Ön sakkizga kirganimda ammam şörligam peşanaga siğmadi. Katta qişloqda qoqboş böp bir özim qoldim.
Öşa yili katta köçirma böldi. Bari kuçi bor jigitti yiğib, Nişonga haydadi. Mirob böp işladim. Oylik bor. U yoq-bu yoq qilib bir uy oldim. Lekin uylanib bölabermadi. Birda-yarim köngilga kelgan qizlarni ota-enasi jetim deb bermadi. Şuytib, umr ötib qoldi.
Bir palla Qamaşidan uzoq qarindoşlar topilib qoldi. Bir qizi bola körabermay erdan qaytgan ekan. Unga-bunga maslahat taşlab, şunga odam qöydik. Qani könsa, deng. Köndirgança qança vaqt ötdi, bilmadim. Köngandan keyinam qalinni katta aytib turib oldi-da. Uni töplagança ikki yil ötib ketdi-ku. Endi böldi, deb tursam, qaynota katta töy qilib olasan, deb turibdi-da. Birov aytmaydiki, “Hoy, baraka topgur, bu bola özi ilinganning irgasida sarğayib, kökayi kuygan jetim bölsa, katta töyga nima bor? Katta töyga kuçi yetsa, obkomding qizini olardi-ku”, – deb.
Endi deng, katta töyiga yiğindim. Otam şörlik bekorga otimni Töyçiqul qöymagan ekan-da. Bir Volganing pulini yiğdim-ov öziyam. Uç yil ketdimi deyman şungayam. E-e-e, Xudoyğa şukur, töyga yetgulik pulniyam töpladik. Endi vadavang qilib bozor qilib kelaylik, deb Qarşi bozoriga borib, qaytişda qölga tuşib turibmiz-ku. Armiyaga bormay beş-olti yillab qoçib yurgandik-da. Öylabmanki, borganning bari otam minan amakilarga, ammamning eri minan bolalariga öxşab qaytmaydi, otilib ketadi.
Boyagi qilgan bozorlik ham köçada qoldi. Oborib sud qilib, kesvordi. Ikki yil Qozoğistonda ötirdim. Undan çiqib Murmanskda uç yil armiyaning xizmatini qildim. E-ey, juda sovuq, Xudoy qarğagan joylar öziyam. Hamma askar yoş bola, bitta biz qariya.
Tuvba, odam ölmasa, köraverar ekan-da. Ay, işanasma, ulim. Qaytip kesam, boyaği qiz hali ötiripti-da. Erkagam qahat böp ketgan ekan-da öşa yillari özi. Bir suyundim, bir suyundim-ey. Kutaberip köziyam kökarip ketgandir, jettita çözma pişirib borsamam, berib yuborsa kerak, deb öylabman, deng.
Qayerda. Qaynata jonivor qani könsa. Öşa-öşa gap. Katta töy qilib oliş kerakmiş. Qizining orzulari armon bömasin emiş.
Özi öşa zamonlarni öylab körsak, non köçada qolgan zamon böldi. Beburdçilik haddan oşdi. Yiqilgan jigit non tişlab turardi. Baribir, vataning bömasa, bir jon açiring bömasa, şunday zamondayam kosang oqarmas ekan-da, ulim. Bitta-yarim orttirgan jöra-yöldoş tirqirab ketgan. Yana u yer-bu yerga borib, bir işning boşini tutib, qatorga qöşilgunimça qirqqa ham kirib qöydim. Qizimni beraman, deb turgan boşqa bir mard yöq. Peşanaga bitgani öşa ayol bögan ekan-da. Qirq birga kirganda, qaynota aytganday qilib katta töy bilan uylandim. Yana bir uy oldik. Avvalgisini kalxöz boşqaga bervorgan. Xudoyjonimning peşanaga bitganini qarangki, qani endi tirnoqli böla qolsak. Heç yöq-da. Astoydil sörasang, bermay qöymaydi lekin.
Ellik oltiga kirganimda bir ulli böldim. Hozir Rossiyada işlab juribdi. Öqişiyam qopketdi beçoraning. Oltmiş beşda bu jigitdi topdik. Enasi rahmatli ötgan yili nopayit böldi. Tönğiçni uylantiriş kerak. Katta töy qilmasangiz bömasa, oğayni-qarindoş, qişloqdagilar qöymaydi. Maktabdi qöy, ulim. Pul topib ke, endi seni uylantiray, özimam işlab pul topaman, deb mana şu el içida yuribmiz-da, ulim.
Töyçiqul bobodan nega Şodibekni (kenjasining ismi şunday ekan) özi bilan olib yurganini söradim. Töyçiqul bobo yengil uf tortdi:
– Otaga bolaning xor bölganini körsatmasin ekan. Xolasiga taşlab kelgandim. Bir borsam, qip-qizil istimada yotipti. Qişda dalaga mol boqişga çiqarib yuborişarkan. Oyoğiga olib bergan etigimni bitta bölaçasi kiyib olgan. Paltoçasini esa boşqasi. Ozib-tözib ketgan deng. Yotgan töşagidan kötarib olib, töğri uyga opkeldim. Boşida ötirib bir oy qarab zörğa odam qildim. Enasini sörab yiğlaydi. Töyparast qaynatani qarğayman. Töysirab ölsin! Vaqtida berganda mening boşimda şu kunlar yöqmidi-a?! Kökarib ketdi, arvoh urgur. Bu yoqda nevaralari çirqirab yuribdi. – Töyçiqul bobo yengil tin olib jim qoldi. Keyin yana gapida davom etdi. – Bozorda yana bir jigit bor. Öttizga kiryapti, hali uylanmagan. “Bobo, – deydi, – Rossiyada beş yil işladim, har oy kamida uç yuz dollar jönatdim uyga. Neça marta ölimdan qoldim, neça marta muzlab qolay, dedim. Peşonaga bitgan kun bor ekan, haytovur, qaytib keldim. Kelsam, menga atab na imorat solingan, na bitta qöy olingan. Jönatgan hamma pullarimga töy qilib akalarimni uylantiribdi otam. Bir hamqişloq jigit enasining gaştagiga pul topib jönatişim kerak, deb tungi smenada işda qoldi. Yarim keçasi tök öçib qolib, vagoni muzlab, öpkasini şamollatib keldi. Pulni-ku jönatdi, bir oylarda onasidan telefoniga: “Baraka top, baçam. Gaştak toza zör böldi. Xolanglarning bari seni maqtab ketdi”, degan xabar keldi. U paytda esa bola beçoraning joni uzilib bögandi”, – deydi.
Bu beçorayam hozir bizning bozorda arava sudrab yuribdi. Uylanişga, töy qilişga pul topişi kerak. Rossiyaga borişga soğliği kötarmayapti. Oyoğini sovuqqa oldirib qöygan. Buni körib katta ulimdi öylab ketaman. “Xudoyjonim, şu baçani eson-omon oldimga yetkaz”, deb beş vaqt namozimda duo qilib ötiraman. Iloyim, özi kelib, uylanib, katta töylar qilib, ukasiga boş bösin. Bizning yana qança kunimiz bor, Xudoyimning Özi biladi.
– Köp qiyinçilik körgan ekansiz, bobo, – dedim u kişiga tasalli ohangida. – Xudoyim ajr ham tayyorlab qöygandir. Uy-joyingiz bor ekan. Kattangizni çaqiring, ixçamgina töy berib, uylab qöying. Musofir yurtlarda bekor yurmasin. Şodibekniyam qiynamaysizlar şunda.
– Ay joriqliğ-ey, – dedi bobo bu gapimga norozi boş çayqab. – Ammamning bir qöşnisi böğiçiydi. Norböta bova derdik. Uyidan odam ariganmas. Bir katta qayrağoçi bölardi. Şuning ostiga tosirloqni[3] töşab, ustiga qalin körpaçalarni solib, atrofiga suvlarni sepib, kelgan odamni törga ötkazib, köknorini ezib, soyaki mayiz bilan novvotni yeb mehmon kutardi. Köpinça, bovoning çoyini taşib, mehmonlariga xizmat qilib yurib Ollodan sörardim: “Xudo mengayam şunday mehmon kutişni, birovning könglidan çiqib, duolarini olişni, köpni qoyil qilib töy berişni nasib qilsin”.
Mana, bola-çaqali qildi. Kampir peşanaga siğmagan ekan, taqdirga taslimmiz. Lekin bu bollarda nima ayb? Otasining bir çeçinib, töy berganini körmasa, armon bölar-ov…
– E-e-e, bobo-yey, – dedim bu gaplardan ensam qotib. – Özbekni öldirsa, şu töy öldiradi. Buxoro amiri ham haddan ortib töy qilganni jazolaşga farmon çiqargan ekan. Behbudiy hazrat ham, boşqa jadid bobolar ham haddan oşgan töylarni tanqidlab ötgan. Hozir ham şu mavzu özbekka boşoğriq. Bir xil vaqtlari elimizni yomonlar körib ketaman. Töy qilgunça, bolangni öqit, öyingni çiroyli qil. Sayohatga çiq, töyga sarflagan pulingni ilm olişga sarfla. Bitta hamqişloğimning otasi öğlini öqişga tayyorlatiş uçun qöşimça muallim yollaşga pulini qizğongan edi. Lekin öşa pulning yoniga yana qança qöşib tökin dasturxon yozib töy qilişga qizğonmadi. Bolasi hozir Rossiyada mardikor işlaydi. Bir körişganda otasini sökdi. Bundan qotib qoldik. Kimdir insofga çaqirganda:
– Töyimga ketgan aroqning pulini repititorga berganda, hozir bunçalik xorlanib yurmagan bölardim, – dedi.
Töyçiqul bobo bu gaplarimdan yerga qarab jimib qoldi.
– Ahmoq bola ekan, – dedi keyin çuqur uf tortib. – Sizam. Nega elingizni yomonlaysiz? Esi bor odam elidan nolimaydi. Bu elning bögani şu. Xudoning roziligini birovni töydirib topadi. Siz aytayotgan kasmdi topganini putiga qisib yeb örganganlar qiladi. Boşingiz osmonga yetsayam, eldi malomat qilmang, ulim. Şu el sizga Vatan. Vatanni yaxşi körmagan şaytondan beriroq bir jondor-da, ulim. Sizning topgan pulingiz, şon-şavkat, obröyingiz kimga kerak? Odam odam bilan-da…
Bobo menga ança tanbeh berdi. Rosti, jöyali javob xayolimga kelmadi. Qança ötdi, bilmadim. Qarasam, Şodibek yonimizga kelib uxlab qopti.
Örnimdan turib, çorpoyaning bir çetida ğujanak bölib yotgan bolaning ustiga yopinçiq taşladim. Töyçiqul bobo buni körib “ketaman”ga tuşdi. Har qança qolişga qistasam ham, “Saharmardonda yuk keladi, tirikçilikdan qöymang, ulim”, deb turib oldi. Piyoda ketamiz, deb oyoq tirab olganiga qaramay, kölikda hujrasiga taşlab keldim…
Şundan söng onda-sonda Töyçiqul bobo bilan bordi-keldi qilib turdik. Şodibek uyda öğillarim bilan ikki-uç kun öynab qolişga ham odatlandi. Işdan ortsam, hangomalarini soğinib, hujrasiga özimam yöqlab borardim.
Şunday kunlarning birida işdagi ğurbatlarga ğarq bölib ötirganimda telefonim jiringladi. Bu vaqtda yurtda koronavirus tarqab, hammani şoşirib qöygandi. Bozorlar, töyxonalar, umuman, aholi bilan gavjum hamma joylar yopiliş arafasida. Kimningdir koronavirus yuqtirgani aniq bölib qolsa, uruğ-aymoğidan tortib, döst-yorlarigaça tekşiruvdan ötkaziş boşlangan edi.
– Assalomu alaykum! Abduhamid aka sizmisiz? – dedi narigi tomondan notaniş ovoz.
– Vaalaykum assalom! Ha, şunday, – dedim.
– Abduhamid aka, men Töyçiqul bobo bilan bozorda birga işlaydigon yigitman. U kişi yiqilli, – dedi yigit Buxoro şevasida. – Olib ketdilar. Sizga bir xat qoldiripti. Uçastkavoy sizni söropti…
Hamma işni bir çetga uloqtirib, bozorga, boboning hujrasiga yetib bordim. Uçastka noziri kutib turgan ekan. Özini taniştirgaç, Töyçiqul bobo bilan qaçon körişganimni söradi. Bir oylar bölib qolganini aytdim.
Uçastka noziri çöntagidan telefon çiqarib, qayergadir qönğiroq qilib:
– Gumon yöq. Muloqot bir oy avval bölgan. Röyxatdan öçiring, – dedi kimgadir.
Söngra menga tuşuntirgan böldi.
– Otaxon koronavirusga çalingan. Ahvoli nihoyatda oğir. Muloqotda bölganlarni izolyatsiyaga oldik. Öğliyam karantinga olindi. Qarindoşingizmi?
– Qarindoşday bölib qolgan qadrdonim. Soğayib ketsin, – dedim.
Nozir afsus bilan boş çayqadi.
– Hujrasida ikki kun qolib ketgan. Öğli qölidan kelgança qaragan. Komada olib ketişdi. Buning ustiga, yoşiyam bir joyga borib qolgan ekan. Öğli u kişining sizga xat qoldirganini aytdi. Tekşirib böldik. Dezinfeksiya ham qilingan, bemalol öqişingiz mumkin.
U qölimga yaxşilab yelimlangan xatni tutqazdi.
Xatni uyga kelib oçdim.
Boboning husnixati juda çiroyli, ravon ekan:
“Abduhamidjon, bugun tuşimga otam kirdi. Tavba, kişi umrida otasini körmagan bölsa ham, bir qaraşda tanib olar ekan. Bir çiroyli, oppoq ot minib turibdi. Otajon, deb oldilariga yugurib borsam, gapirmadilar. Ammo qölimdan tutib, bir siltab ortlariga mingaştirdilar. Ot yurib borib, bozor darvozasidagi majnuntollar ustiga kötarildi. Ortimga qarasam, Şodibek munğayib turibdi. Tuşib qololmadim. Alloh muborak qilsin! Oxirat safarimiz boşlanadiganga öxşaydi.
Samimiy, halol, köngli toza odam bölganingiz uçun sizga işonaman. Sönggi iltimosimni yerda qoldirmang. Şodibekning akasiga xabar qiling. Jasadim bu yerlarda qolmasin. Çiroqçiga, tuğilgan qişloğimdagi mozorga qöysin. Agar yetib kelolmasa, özingiz boş böling.
Kelguniça Şodibek siznikida yaşab tursin, iltimos.
Tönğiçimning kelişiga, uylanişiga, elga töy berişiga yetadigan pul yiqqanman. Xalq bankida. Omonat daftarni Şodibek biladi. Malollanmasangiz, ukalaringizga maslahatingizni ayamang.
Bergan oş-noningiz, xizmatingiz uçun beadad roziman.
Mendan rozi böling!
Bobongiz Töyçiqul”
Olib ketişganidan uç kun ötmay, bobo uzildi. Xabar qildim, ammo katta öğli kelolmadi, çegaralar yopilgan edi. Vasiyatniyam bajarolmadim. Ayolining qarindoşlari Töyçiqul boboni Çiroqçiga emas, Nişonga qöydirişdi. Şodibekniyam özlari bilan olib ketişdi…
Oradan uç oy ötib katta öğlining kelganini bilgaç, nişonlik jöram bilan yölga çiqdik. Katta öğli kutib oldi. Boboning qabriga borib, Qurʼon tilovat qilgaç, hovlisiga kelib, biror soat u bilan suhbatlaşdik, uylanmoqçi ekanini aytdi.
Jöram hayron böldi:
– Boboning yili ötişini kutmaysizmi?
– Yöq, – dedi u. – Otam rahmatlining özi vasiyat qilgan. (Ungayam xat qoldirgan ekan). Yilim ötmasdan elga katta töy berib, uylan, degan. Toşkentdan eng zör artislarni topib berasizlar. Şodijonning sunnatiniyam qöşamiz. Xolamlar boş böladi.
Boboning qismatidan xabardor bölgan jöram menga maʼnoli qarab olgaç, yigitga nasihat qilgisi keldi:
– Quvonçbek, otangizning aççiq qismati sizga ibratmasmi? Şu ahmoqona hoy-u havasni deb, onangizga yetguniça qança yillar ötib ketgan ekan. Katta töy degan gap qayerdan çiqqan özi? Hozir şundoğam pandemiya deb, öttiz kişidan ortiq odamni jamlaşga ruxsat berişmayapti. Dunyoning bir çetiga borib neça yillar işladingiz. Nahotki, hammasini jamlab bir kunda soçib yuborsangiz? Undan köra, şu pullarni bir işga tikib, köpaytirişni öylang.
Quvonçbek unga zardaliroq javob qildi:
– Nima deyapsiz özi? Siz ham Nişonding jigitima? Qilsak, biz qilamiz töyni. Sizga nima? Zör kelsa, kemay qöyarsiz. Otamning vasiyatini bajarmasam, jurt nima deydi?!
Tortişiş befoyda edi.
Xayrlaşib, yölga tuşdik. Şodibek to olislamagunimizça qölini silkib ortimizdan kuzatib qoldi. Quvonçbek boboga bir tomçi suvdek öxşardi. Öşa kelbat, öşa darozlik, qotmadan kelgan, yuzlari buğdoyrang, közlari quvnoq, soqollari quyuq, beqasam çopon kiyib, belini belboğ bilan boğlagan, boşida telpak. Xayolimda bizni Töyçiqul bobo kuzatayotgandek edi…
Abdulhamid MUXTOROV
1979-yili Jizzax viloyatining Foriş tumanidagi Bolğali qişloğida tuğilgan. Özbekiston Milliy universitetini tamomlagan. “Sönggi qönğiroqdan keyin…”, “Mening tasavvurim” nomli töplamlari naşr etilgan.
2024 / 3
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


