“Yangi Özbekiston” sözlari sodda, ammo özida olam-olam maʼno mujassam etganini köraman, könglimda iftixor hissini tuyaman, faxrlanaman, göyoki yangidan kaşf etganday bölaman. “Mustaqillik”, “özbek”, “xalq”, “tarix”, “zafarlar”… Neçoğli köngilga ruh berguvçi, qanotlantirguvçi purmaʼno sözlar! Ularning har biri haqida bir kitob yoziş mumkin, desak mubolağa emas. Bunday kitoblar yozilayotir ham.
Jafokaş yurtimiz köp bosqinçilarni kördi, har biri kelib, yurt egasi bölgan xalqdan söramay-netmay, öziça unga yangi nomlar qöydi, çunonçi, Transoksaniya, Movarounnahr, Çiğatoy ulusi, degandek… Milliy qadriyatlar, madaniyat-u maʼnaviyat poymol etildi, tarix toptaldi, tarixiy haqiqatlar xaspöşlandi…
Allohga hamd-u sanolar bölsin, mana öttiz uç yildirki, qadim Turon, Özbekiston yurtida mustaqillik şabadasi esmoqda, Yangi Özbekiston muhtaram Prezidentimiz Şavkat Mirziyoyev rahnamoligida qaddini baland kötarib, jahonga çiqib bormoqda, dunyo hamjamiyatidagi öz örnini mustahkam egallamoqda. Boşqaça aytganda, bugun özbek özbek bölib jahonga böy körsatmoqda, olamga keng nazar taşlamoqda.
Mustaqilligimiz bizga özligimizni qaytarib berdi, tarixiy haqiqat qaror topdi, milliy qadriyatlar tiklandi. Bu qutluğ jarayon davom etmoqda.
“Öz tarixini bilmaydigan, keçagi kunini unutgan millatning kelajagi yöq” – bu haqiqat. Inçunin, tariximizni çuqur öqib-örganmoğimiz, keçagi kunni esdan çiqarmasligimiz, hur hayotning qadriga yetişimiz, uni asrab-avaylaşimiz lozim.
Tarixni örganganda, ötmişda millat, Vatan, Vatan farzandlari şaʼniga bölgan har xil noxolis munosabatlarni, pisandsizliklarni körib, tabiiyki, köngil ozor tortadi. Tarixda köp xatolar ötgan, agar tuzatiş mumkin bölsa, uni xato emas, adaşiş, deb qaramoq kerak. Bir misol. Amir Temur Töxtamişxon bilan jangga borayotib, Ulutovda katta xarsangtoşga safar mazmunini öyib yozdiradi. Şunda bobomiz özini “Turon sultoni” deb ataydi. Töğri, yurtimiz Turon, Amir Temur bu davlatning buyuk hukmdori. Ammo rasmiy tarixda “Turon davlati” emas, “Temur davlati” örganib kelinmoqda. Natijada, buyuk davlatimiz haqida boşi yöq-davomi yöq, yolğiz bir kişining davlati deganday taassurot paydo böladi. Buning sababi, tariximizni ovrupoliklar yozganida, ular ğaraz bilan yurtimizni parokanda körsatiş niyatida Turon mamlakatida hukm surgan davlatlarni alohida-alohida, göyo ularning bir-biriga aloqasi yöqdek, böltak-böltak holda talqin etişadi. Holbuki, özbek davlatçilik tarixi uç ming yillarga boradi. Nega Turon yurtida Turk xoqonligi, Somoniylar, Qoraxoniylar, Ğaznaviylar, Xorazmşohlar, Temuriylar, Şayboniylar, Aştarxoniylar va hokazo davlatlarimiz tarix fanida bir-biriga boğlab örganilmaydi? Maqsad, Turon yurtini olaquroq qilib körsatiş, oqibatda tarixni, millatni kamsitişdan iborat. Turon, Turkiston ekanini bilib turişsa-da, ayrim ovrupolik tarixçilar yuqoridan qaraşib, boşqa nomlar qöyişadi, bizlarni yagona millat deb hisoblaşmaydi ham, önlab qavmlar nomlarini keltirib, manzarani xiralaştiriş payida bölişadi. Şunday munosabatni tilimizga nisbatan ham qöllaganlar.
Bir neça yillar ilgari poytaxtimizdagi taniqli şaxslar dafn etiladigan qabriston rasman “Çiğatoy qabristoni” deb atalar edi. Keyingi vaqtlarda uning nomi Forobiy qabristoni deb özgartirildi. Biroq odamlar orasida bu maskan haligaça avvalgi nomi bilan tilga olinadi. Qabristondan taşqari hozir ham “Çiğatoy” nomi bilan boğliq “Çiğatoy Art”, “Çiğatoy korzinka”, “Çiğatoy somsa” singari supermarket, kafe va somsaxonalarni uçratiş mumkin.
Kamina öz-özimga savol berdim: xöş, nimaga bu joyning nomi Çiğatoy deb ataladi?
Odatda, joy nomlari, tarixiy nomlar, atamalar çuqur mazmunga ega böladi, ular behuda qöyilmaydi. Bu joy nomi qandoq qilib möğul xoni Çiğatoyga boğlanib qolgan ekan? Yoki bu yer öz vaqtida uning farmoni bilan qabristonga aylantirilganmi?..
Kimdir, bu nom bu yerda mavjud bölgan Çiğatoy darvoza bilan boğliq bölsa kerak, deya fikr bildirdi. Bunda jon borday edi. Köp bilgiç odamlar bilan uçraşdim, sörab-suriştirdim. “Çiğatoy” degan toponimning qayerdan paydo bölganini bilib olarman, degan niyatda turli kitoblarni körib çiqdim, “Toşkent” ensiklopediyasini varaqladim.
Tarixçi Muhammad Solihxöjaning “Tarixi jadidayi Toşkand” asarida yozişiça, XIV asr oxirida şaharning 12 darvozasi bölgan (Qiyot, Turk, Özbek, Taxtapul, Qorasaroy, Çiğatoy, Suʼboniyon (Sağbon), Kökça, Kamondoron, Qanğli, Beşoğoç, Qatağon).
Rus tarixçisi va diplomati K.Miller 1740-yilda Toşkentda 8 ta darvoza bor edi, deydi. Darvozalar nomlari özgargan, ular içida Çiğatoy nomi eslatilmaydi. Darvozalardan biri Tarsoxon deb atalib, keyinçalik “Çiğatoy”ga özgartirilgan. Çor Rossiyasi bosib olgan 1865-yilda esa 12 darvoza bölgan (Labzak, Taxtapul, Qorasaroy, Sağbon, Çiğatoy, Kökça, Samarqand, Kamolon, Beşoğoç, Qöymas, Qöqon, Qaşqar).
Olmazor tumanidagi “Yangi turmuş” mahallasi (Forobiy köçasi, 230)ga 1991-yilda “Çiğatoy darvoza” nomi berilgan. 1992-yilda A.Ibragimov bilan X.Toşmuhamedov mahallalari qöşilişi natijasida “Çiğatoy-Oqtepa” mahallasi (Forobiy köçasi, 416) taşkil topgan. Nomi – Çiğatoy Oqtepasi arxeologik yodgorligidan olingan. Çiğatoy Oqtepasi arxeologik yodgorligini esa olimlar – V-VI asrlar, X-XII asrlarda barpo etilgan deb hisoblaşadi, ammo qaçon Çiğatoy nomi bilan atalgani maʼlum emas. Bu nom arxeologlar tomonidan qöyilgan körinadi (Fayoztepa, Mingörik va h.k. kabi). Uşbu manzilgoh Toşkent şahrining şimoli-ğarbida, Kaykovus kanali böyida joylaşgan. Bu yerda 1927-yilda tarixçi va etnograf olim N.G.Malliskiy va 1940-yilda M.E.Voroneslar izlanişlar qilişgan, 1968-yilda Toşkent arxeologiya ekspeditsiyasi tekşirişlar olib borgan. Hozir Çiğatoy Oqtepasi tekislanib ketgan, örniga zamonaviy uylar qurilgan. “Çiğatoy Oqtepa” mahallasi şu yerda…
“Çiğatoy darvozasi” nomidan olingan Çiğatoy köçasi (“Çiğatoy qabristoni” ham xuddi şundoq atalgan, şekilli) 1970-yilda özgartirilib, Forobiy nomiga qöyilgan (“Toşkent” ensiklopediyasi. T., 2009. 597-bet). Keyin “Çiğatoy qabristoni” – Forobiy köçasidagi qabriston “Forobiy qabristoni” deb yuritila boşlangan. Uning asl nomi esa “Qöşçi ota” qabristoni bölgan. Maʼlumki, Toşkentda şundoq ota nisbasi bilan atalgan bir neça qabriston borligi buning anʼana şaklini olganini körsatadi. Çunonçi, Zangi ota, Oqil ota, Çimir ota, Ğoyib ota, Qöyliq ota, Yalanğoç ota…
Endi uzoq tarixga yuz burib, Çiğatoy kim edi, degan savolga javob topişga urinib köraylik.
Çiğatoyxon – (tuğilgan yili nomaʼlum – 1242), 1224-yildan ön sakkiz yil davomida Çiğatoy ulusi xoni hisoblangan. Çingizxonning ikkinçi öğli. Saltanat qonun-qoidalari, udumlar, xususan, Çingizxon yasosini mutlaq ado etiş nazorati unga topşirilgan edi. Möğullarning bosqinçilik yurişlarida u bir neça jangda Çingizxonga hamsafar bölgan. Xitoyga yurişda, Movarounnahrni istilo etişda juda qattiqqöllik körsatgan. Aka-ukalari Jöji va Öqtoylar bilan birgalikda Ötrorni olişda, Urgançni qamal qilişda qatnaşgan. 1221-yilning 25-noyabrida Jaloliddin Manguberdi bilan Sind daryosi böyida yuz bergan ayovsiz jangni öz közi bilan körgan, otasining yonida turgan. Sind daryosidan ot solib ötib ketgan xorazmşoh Jaloliddinni taʼqib etiş, tutib kelişga yuborilgan Çiğatoy 1221/22-yil qişini Hindistonda ötkazgan.
1224-yilda Çingizxon öğillariga mulk ulaşadi. Çiğatoyga ham katta hudud inʼom etiladi. Bu haqda muarrix Abulğoziy şunday maʼlumot beradi: “…Movarounnahrni va Xorazmning baʼzisini, bilodi uyğur va Koşğar, Badaxşon, Balx, Ğaznin to Sind suvigaça anga berib erdi. Bu aytilgan viloyatning heç qaysisiga özi borgani yöq. (Taʼkid bizniki – M.A.) Ammo doruğalar qöyib erdi. Özi Ögadoyning qatinda erdi.” (Abulğoziy. “Şajarayi turk”. T., 1992. 93-bet). Şundan söng Movarounnahrni Çiğatoy ulusi deb atay boşladilar.
Çiğatoyning ikki qişki va yozgi ördasi bölib, har ikkisi ham Ili vodiysida (hozirgi Xitoyning Ğulja şahriga yaqin, Ili
viloyati)da edi. Mirzo Uluğbek şunday yozadi: “Aytadilarki, Çiğatoyxon ayş-u işrat va ovni juda sevgan. Köpinça vaqtini öşa işlarga sarf etgan…” (Mirzo Uluğbek. “Tört ulus tarixi”. T., 1994. 298-bet.)
Çingizxon vafotidan (1227) söng Çiğatoy biron marta ham janglarda qatnaşmagan, Movarounnahrga ham qadam bosmagan, ulusni idora qilişni avval Mahmud Yalovoçga, keyin esa uning öğli Masʼudbekka (1238-1289) topşiriş bilan kifoyalangan.
Odatda, har bir şaxs özining millat, Vatan, tarix oldidagi buyuk xizmatlari uçun yuksak maqomlarda eʼtiborga sazovor böladi, nomi tarix sahifasiga zarhal harflar bilan bitiladi, şaraflanadi. Çunonçi, Imom Buxoriy, Muhammad Xorazmiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Mahmud Zamaxşariy, Sohibqiron Amir Temur, Jaloliddin Manguberdi, Mirzo Uluğbek, Zahiriddin Muhammad Bobur…
Şu örinda haqli savol tuğiladi: nima uçun Çiğatoyxon vafotidan buyon salkam sakkiz yuz yil vaqt ötsa ham uning nomi hali-hanuz Özbekiston toponimikasida mavjud? Joylar uning nomi bilan atalgan, uning nomidagi mahallalarda yaşaymiz?..
Öylab köraylik: Çiğatoy, Çingizxonning öğliga, tariximizdagi qaysi xizmatlari uçun şundoq eʼzoz-u hurmat körsatilişi kerak? Çingizxonning öğli ekani uçunmi? Hurmatga sazovor böliş uçun insonda maʼnaviy huquq bölişi lozim.
Bu ayançli va kulgili bir holdir. Biz bir narsani anglaşimiz kerakki, mustamlaka davrida Çiğatoy nomi Amir Temurni, Temuriylar davridagi madaniy yuksalişni xaspöşlaş uçun ataylab şunday baland mavqega kötarilgan edi.
Bundan, afsuski, millatimiz, adabiyotimiz, tilimizga tajovuz qiladigan, doğ tuşiradigan noxuş salbiy jihatlar ham kelib çiqdi. Bu juda ham açinarli hol.
Gap şundaki, jahonda nafaqat yurtimizdagi joylar, balki yurtning özi, tili, adabiyotini ham Çiğatoy nomi bilan ataşadigan bölib qoldilar! Turon aholisini ham, turk, özbek emas, bemalol çiğatoy, çiğatoylar deyiş urf tusini oldi.
“Movarounnahr aholisi sözlaşadigan til esa çiğatoy tili deb nom olgan” – deb yoziladi “Özbekiston Milliy ensiklopediyasi”da. (T., 2005. 9-tom. 635-bet). Qanday qilib, Turkistonning rasmiy tili turkiy degan nomi böla turib, “çiğatoy”ga aylanib qoladi? Bu mantiq doirasidan taşqaridadir.
Albatta, juğrofiy hududni bildiradigan “Çiğatoy ulusi” atamasi borligi haqiqat. Ammo Çiğatoy tili, Çiğatoy eli, Çiğatoy adabiyoti deyiş mutlaqo notöğridir. Aslida, deyiş zarurati bölsa, Çiğatoy ulusi tili, Çiğatoy ulusi eli, Çiğatoy ulusi adabiyoti bölişi kerak. Axir, Çingizxonning birinçi öğli Jöji ulusidagi til nega “Jöji tili”, Oltin Örda adabiyoti esa “Jöji adabiyoti” deyilmaydi?.. Biz özimiz istamagan holda, möğul bosqinçisi öğlini, Vatanimizni ğorat qilgan hukmdorning nomini abadiylaştiriş bilan şuğullanayotirmiz. Bu narsa kişida çuqur taassuf hissini uyğotadi.
Şuni aytiş kerakki, ona tilimizning tarixi va qonuniyatlari, nomlanişi, adabiyotimizni davrlaştirilişi bilan asosan V.V.Radlov, V.V.Bartold, N.Poppe, A.N.Samoyloviç, F.Köprulizoda, A.Krimskiy singari va boşqa ğarblik olimlar şuğullanişgan. “Çiğatoy tili”, “Çiğatoy eli”, “Çiğatoy adabiyoti” degan terminlarning paydo bölişi va tomir yoyişida, bunday qaraşlarning jahon fanida tarqalişida zikr etilgan, “çetdan kelib bizning tilimizga turli nomlar berişni yaxşi köradigan turkologlar” (P.Qodirov sözi)ning “xizmatlari” katta… Masalan, V.V.Bartold şunday yozadi: “Под влиянием блестящего расцвета тюркской литературы в чагатайском государстве (?) при Тимуридах этот восточнотюркский литературный язык (?) как на Востоке, так и в европейской науке получил название “чагатайского” (?!) (В.В.Бартольд. Soçineniya. V tom. M., 1968. str.606.) Yaʼni: “Temuriylar davridagi çiğatoy davlatida (?) barq urib yaşnagan turk adabiyoti taʼsirida bu şarqiy-turk adabiy tili (?) Şarqda ham, Yevropa fanida ham “çiğatoy” nomini oldi…” (Öquvçi yaxşiroq tasavvur etsin uçun olimning sözlarini asliyatda keltirdik. – M.A.)
Yana: bu yerda qaysi davlat haqida söz ketmoqda – bunisi maʼlum emas. Agar Çiğatoy ulusi közda tutilayotgan bölsa, u XIII asr oxiriga kelib mutlaqo mavqeyini qöldan boy bergan edi. Nega çiğatoy davlati deb atalişi kerak ekan, degan savol ham tuğiladi. U qaysi davlat edi? Bu davrda yurtimizda heç qanaqa çiğatoy davlati emas, balki Amir Temur asos solgan Turon saltanati hukm surar edi-ku. Tilimizning öz nomi bor, uni şarqiy-turk adabiy tili deb ataşga aslo hojat yöq.
V.V.Radlov taxminiga köra ham (“Temur Qutluğ va Töxtamiş yorliqlari” maqolasiga qarang) çiğatoy adabiy tili aslan Şarqdan kelib çiqqan emiş. Lekin “Şarq” tuşunçasi maʼnosi özidan ham bepoyonroq bölganidan, olimning taxmini noaniq bölib qoladi. Millatparvar alloma buyuk jadid Abdurauf Fitrat turk tilining köp şöbalarini örganayotgan Yevropa olimlari izlanişlariga qarab, ranjigannamo deydi: “Turkiyot bilan maşğul bölğan Ovrupa olimlari turk tilining bu qadar köb şöbalarğa ayrilğanin körgaç, bularni bir-birlariga yaqinliklari eʼtibori bilan kömalarğa ajratğali (tasnif qilğali) tirişadurlar…” (Abdurauf Fitrat. Tanlangan asarlar. T., 2006. 117-bet).
Şarqşunos olim A.N.Samoyloviçning “Çiğatoy tili” tarixini olti asrga qanday joylaganini közdan keçiraylik:
- Çiğatoy adabiy tilining oltin davri (XV-XVI asrlar).
- Çiğatoy adabiy tilining inqirozi (XVII-XVIII asrlar).
- Çiğatoy adabiy tilining qayta jonlanişi (XIX asr va XX asrning boşi). Bu özbek filologiya fakultetlari uçun 1984-yilda çiqarilgan darslikka kiritilgan. Olimning fikriga köra, agar XVII-XVIII asrlar çiğatoy tilining inqirozi davri bölsa, u holda, XVII asrda yaşagan buyuk şoir Boborahim Maşrabning gözal şeʼriyati qanday yaratildi ekan? U inqiroz emas, yuksak parvozni körsatib turibdi.
Turkolog olimlar tilimizning köp asrlik rivojlaniş pallalari haqida söz oçib, uni turli taʼsirlardan özgarişlarga uçragani haqida fikr yuritadilar. Turli asrlarda yaratilgan asarlardan olingan qiyos uçun keltirilgan quyidagi misollarga eʼtibor bering. Ular tilimizning ikki yuz yillik (1200-1400-y.y.) davrini aks ettiradi:
Biliklik keraklik sözin sözlayur,
Keraksiz sözini kömib kizlayur.
Biliksiz ne aysa ayur uqmatin,
Aning öz tili öz boşini yeyur…
Ahmad Yugnakiyning XIII asr boşida yaratilgan “Hibat ul-haqoyiq” dostonidan.
* * *
“Bu kitobni yozgan, toat yölinda tizgan, maʼsiyat yobonin kezgan, oz ozuqluq, köp yozuqluq, Raboti Öğizning qozisi Burhon öğli Nosiruddin”…
* * *
“Uluğ otliğ, qutluğ zotliğ, ezgu xulqliğ, islom yoruğliğ, möğul saniliğ, musulmon dinliğ, odamiylar inonçi, möminlar quvonçi, himmati adiz, aqli tegiz begimiz Nosiruddin Töqbuğadin… iltimos yangliğ işorat böldi”.
Nosiriddin Rabğuziyning 1310-yilda yozilgan “Qisas ul-anbiyo” asaridan.
* * *
Aningkim, ol enginda meng yaratdi,
Böyi birlan soçini teng yaratdi.
Böyung sarv-u sanubartek, beling qil,
Vafo qilğon kişilarğa vafo qil.
Muhabbat nori jondin ketmadi heç,
Qölum siym olmangizğa yetmadi heç.
Soçing ming torina ming hur yetmas,
Yuzungnung nurina ming nur yetmas…
Xorazmiyning 1353-yilda yozilgan “Muhabbatnoma” dostonidan.
* * *
Sensan sevarim, xoh inon, xoh inonma,
Qondur jigarim, xoh inon, xoh inonma.
Hijron keçasi çarxi falakka yetar, ey moh,
Ohi saharim, xoh inon, xoh inonma…
Lutfiyning XIV asr oxirlarida yozgan ğazalidan.
* * *
Gul tilasa xotiring töla tabaq,
Bu “Guliston”dan öqi bir varaq.
Gul jamoli bir neça kunda keçar,
Bu “Guliston” doimo köngil oçar.
Ul ajoyibki ğaroyib munda bor,
Xusrav-u Şirin içinda qanda bor?
Bu latofat boğ-u böstoni durur.
Bulbul muğanniyi “Guliston”i durur.
Sayfi Saroyining 1391-yilda yetmiş yoşida yozib tugatgan “Turkiy Guliston” dostonidan.
Bu parçalar bugungi öquvçiga ham tiniq tuşunarlidir.
“Vo vtoroy polovine IX/XV v. çagatayskaya literatura v litse Mir Ali-Şira (rod. V 844/1440-41 g., um. v voskresenye 11 djumada II 906/3 yanvarya 1504 (xato, aslida 1501-yil) dostigla svoyego apogeya.” (В.В.Бартольд. Soçineniya. V tom. M., 1968. str.608.) Yaʼni, “IX/XV asrda Mir Ali-Şir (844/1440-41-yillarda tuğilgan; 1504 (xato, aslida 1501-yil) yakşanba 11 jumada II 906/3-yanvarda vafot etgan) siymosida çiğatoy adabiyoti özining avj nuqtasiga çiqdi”. Ana xolos!
V.V.Bartolddan keltirilgan yuqoridagi ikki iqtibos uning “Islom ensiklopediyasi” degan maşhur naşr uçun yozilgan “Çiğatoy adabiyoti” maqolasidan olindi.
Biroz tarix: “Islom ensiklopediyasi”ning (The Encyclopedia of Islam) ilk nashrini tayyorlash ishlari 1900-yilda Gollandiyaning Leyden universitetida boshlangan. Unda nemis, golland, fransuz, ingliz olimlari ishtirok etishgan. Natijada 1939-yilda 5 jilddan iborat ensiklopediya uch tilda – nemis, ingliz, fransuz tillarida bir vaqtning özida bosib çiqarilib, butun Yevropaga tarqatilgan. (Zikr etilgan maqola ham şu taxlit maşhur bölib ketgan).
1954-yilda ensiklopediyaning 2-naşriga kirişilgan va 2002-yilda oxirgi 11-jild çop etilgan.
1940–1987-yillarda “The Encyclopedia of Islam” Turkiya xalq maorif vazirligi taşabbusi bilan 15 jild hajmda turk tiliga tarjima etilib naşr qilingan. Biroq ularda Şarqqa (xususan, turk tarixiga) ğarbça nuqtayi nazardan qaraş yaqqol körinib turgani, turk madaniyati haqida notöğri maʼlumotlar kirib qolgani jamoatçilikda qattiq eʼtiroz tuğdirdi. Şundan söng 1983-yilda Turkiya diniy işlari boşqarmasi taşabbusi bilan 40 jilddan ortiq hajmda mutlaqo yangi ensiklopediya tayyorlaşga kirişildi va bosib çiqarildi.
Endi Alişer Navoiyning öziga murojaat etaylik, qani, uluğ şoir çiğatoy tili, çiğatoy adabiyoti iboralariga qanday munosabatda bölgan ekan?
Şoir “Lison ut-tayr” dostonining “Bu kitobda taxallus tağyirining uzri” bobida:
“Şeʼr sanʼatin ki qildum ibtido,
Turk alfozi bila qildum ado”, deydi va çiğatoy tili bilan yozdim, demaydi.
“Farhod va Şirin” dostonidan:
Agar bir qavm, gar yuz, yöqsa mingdur,
Muayyan turk ulusi xud meningdur!
Eʼtibor bering: şoir “Çiğatoy ulusi” emas, Turk ulusi demoqda!
“Sabʼayi sayyor” dostonidan:
Öngda turkinavoz urub doston,
Qözğolib har navosida Turkiston…
“Saddi Iskandariy” dostonidan:
Muğanniy, kel-u çert turkona soz,
Maqomi “Navo”, yöqsa “Turkiy Hijoz”.
Navoiyning aşʼoridin neça bayt,
Mening hasbi holim topib turkiy ayt!
Hazratga qulluqlar bölsin!
Şunisi eʼtiborga sazovorki, uluğ vatanparvar şoir Alişer Navoiy öz asarlarida “Çiğatoy eli”, “Çiğatoy tili”, “Çiğatoy adabiyoti” degan iboralarni mutlaqo qöllamaydi. Ona tilimiz muammolariga bağişlangan “Muhokamat ul-luğatayn” asarida ona tilimizga nisbatan “Turk eli tili” atamasini işlatadi, “Çiğatoy tili” iborasini eslamaydi. Faqat bir joyda – “Mezon ul-avzon” risolasi muqaddimasida: “Turk tili bilan qalam surdum” sözlaridan keyin… “çiğatoy lafzi bila raqam urdum” deydi, xolos. “Navodir un-nihoya” devonida “Çiğatoy” sözi şaxs nomi, “Favoyid ul-kibar” devonida esa qavm nomi sifatida tilga olinadi. Boşqa heç qaysi asarda bu söz uçramaydi, uçrasa ham etnik atama vazifasini bajaradi, xolos.
Ayni paytda ona tilini ifodalaydigan “turk” söziga şoirning mehri butunlay bölakça. Yana misollarga nazar taşlaylik.
Çunonçi, “Navodir un-nihoya” devonida öqiymiz:
Ey, Navoiy, bir parivaş turkning majnunimen…
“Favoyid ul-kibar” devonida:
Turklarning qulidurmenki, nigorimning erur
Qoşi turkona, qaboği keng-u közi qiymoç.
“Farhod va Şirin” dostonida:
Köngil bermiş sözumğa turk jon ham,
Ne yolğuz turk, balkim turkmon ham.
“Sabʼayi sayyor” dostonida:
Dahr aro şoh çu turk voqeʼdur,
El aro turk lafzi şoyeʼdur.
“Lison ut-tayr” dostonida:
Çun toptim ul kalom içra kamol,
Turk alfozi bila surdum maqol.
* * *
Turk nazmida çu men tortib alam,
Ayladim ul mamlakatni yakqalam.
Menki, turk alfoziga aylab şuruʼ,
Nazm topti taʼb-u kilkimdan vuqu…
Navoiy öz ona tili bilan ana şunday faxrlanadi, asarlarida bu mavzuga qayta-qayta murojaat etadi.
Zahiriddin Muhammad Bobur Andijon şahrini taʼriflar ekan: “Eli turkdur. Şahri va bozorisida turkiy bilmas kişi yöqtur. Elining lafzi qalam bila rosttur. Mir Alişer Navoiyning musannafoti, bovujudkim Hirida nashʼu namo topibtur, bu til biladur”, deb guvohlik beradi (Zahiriddin Muhammad Bobur. “Boburnoma”, T., 2002. 34-bet) va bu bilan Turon yurtida turk tili adabiy til ekanini (taʼkid bizniki – M.A.) isbotlaydi, “çiğatoy tili” iborasi haqida esa, tabiiyki, lom-mim demaydi. Yana Alişer Navoiy haqida “Boburnoma”da aytilgan sözlarga ham diqqatni qarataylik: “Alişerbek naziri yöq kişi edi. Turkiy til bila to şeʼr aytibdurlar, heç kim onça köp va xöb aytqon emas…” (öşa kitob. 132-bet.)
Bunda ham çiğatoy tili haqida imo-işora ham yöq… Şundoq ekan, Alişer Navoiy qandoq qilib “çiğatoy” şoiri (чагатайский поет) bölsin?
Özbekiston xalq yozuvçisi Pirimqul Qodirov “Adabiy tilimizning oltin köprigi” maqolasida xuddi şu mavzu – çiğatoy tili, çiğatoy adabiyoti haqida juda örinli fikrlarni örtaga taşlaydi. Jumladan adib yozadi: “Amir Temur 1370-yili Markaziy Osiyoda davlat tepasiga kelgandan keyin Çiğatoy avlodlari bu hududdan quvilgan, Movarounnahr yana qadimiy nomi bilan Turon va Turkiston deb atala boşlagan edi. Çiğatoy ismi endi faqat turkiylaşgan bir möğul uruğining oti yoki “Çiğatoytepa”, “Çiğatoy qabristoni” kabi joy nomlari sifatida saqlanib qolgan edi. Şunga qaramay, sunʼiy yasalgan “çiğatoy tili” tuşunçasini Alişer Navoiy va Bobur Mirzo tiliga nisbatan ham tatbiq etiş, yana bu soxta atama tarixini XX asrgaça çözib keliş ilm-fanga emas, faqat qaram qilingan xalqlarning yuksak madaniyatini kamsitişga xizmat qiladigan ğayriilmiy bir siyosat edi. Afsuski, ayrim özbek olimlari til tarixiga oid kitoblarida “çiğatoy tili” iborasining mohiyatiga eʼtibor bermay keladilar.
Universitetlarning filologiya fakultetlari uçun öquv qöllanma sifatida 1994-yilda naşr etilgan kitobda şunday satrlar bor: “Turkşunoslikda baʼzan çiğatoy adabiyoti va çiğatoy tili, çiğatoy turkiysi atamalari uçraydi. Bu örindagi çiğatoy adabiyoti atamasini özbek mumtoz adabiyoti deb tuşunmoq kerak. Çiğatoy tili atamasi esa eski özbek adabiy tilini anglatadi”.
Bu maʼlumotni talabalar ongiga öquv qöllanma orqali yetkazib berayotgan tilşunos olimlarimiz bir lahza öylab körmaydilarki, Çiğatoy özi kim bölganki, butun bir adabiy tilni, hatto Alişer Navoiy davridagi mumtoz adabiyotni “Çiğatoy tili”, “Çiğatoy adabiyoti” deb ataş kerak?”
Şu yerda bir jihatni aytib ötiş kerak. Adabiyotşunos, tilşunos olimlarimiz orasida, göyoki “Çiğatoy tili”, “Çiğatoy adabiyoti” singari atamalar XIII asrdan boşlab mavjud bölgan, degan qaraşlarni olğa surguvçilar ham uçrab turadi. Bu asossiz daʼvolardan özga narsa emas. Tarixga nazar solinsa, möğullar bosqini tufayli yurtimiz “Çiğatoy ulusi” deb atala boşlangandan keyin mustamlaka ölkada adabiyot sönib ketganini köramiz, zero, XIII asrda adabiyotimizda biron-bir közga körinarli asar yaratilgani yöq. Rabğuziyning “Qisas ul-anbiyo” asari 1310-yilda, Xorazmiyning “Muhabbatnoma” dostoni 1353-yilda – bular endi XIV asr böladi – yaratildi. Amir Temur yurt boşiga kelganidan sönggina adabiyotning, ilm-fanning rivojlanişi uçun imkoniyatlar paydo böldi, bu jumlayi jahonga maʼlum.
Afsuslanarli joyi şundaki, jahonda özbek adabiyotini Çiğatoy adabiyoti deb tuşuniş hali-hanuz davom etmoqda. Masalan, Bokuda ozarbayjonlik adabiyotşunos Almaz Ulvining ozarbayjon-özbek adabiy aloqalariga bağişlangan “Ozarbayjon-özbek (çiğatoy) adabiy aloqalari” monografiyasi bosilib çiqdi (“Kitob dunyosi” gazetasida 2014-yil 10-sentyabr sonida şu kitobga yozilgan taqriz hamda “Şarq yulduzi” jurnalining 2014-yilgi 4-sonidagi Xolid Saidga bağişlangan maqolaga qaralsin). Monografiyada olima ikki adabiyot örtasidagi ijodiy aloqalarga batafsil töxtaladi. Bu borada tasavvur töliqroq bölişi uçun kitobdagi boblar, fasllar nomlarini keltirib ötaylik: “Ozarbayjon-çiğatoy (özbek) adabiy aloqalarining şakllaniş davri”, “XVI-XIX asrlar çiğatoy (özbek) poeziyasi va adabiy muştarak mayllar”, “XX asr çiğatoy (özbek) adabiyoti va “Mulla Nasriddin” jurnali (Şarq satira maktabi va jadid çiğatoy (özbek) şeʼriyati”, “Özbek (çiğatoy) şeʼriyati ozarbayjon tilida”, “Çiğatoy (özbek) nasrining ilk davri”… “Özbek” sözi tuşuntiriş, izoh uçungina qavsda berilmoqda, adabiyotimiz esa “Çiğatoy adabiyoti” sifatida talqin qilinmoqda. Aftidan, gazetaga ham, jurnal tahririyatiga ham, maqola muallifiga ham bunday talqin maqbul körinadi şekilli, çunki ular tomonidan heç qanday munosabat bildirilmaydi. Bu kitobni öqigan ozarbayjonlik öquvçilarda özbek (çiğatoy emas!) adabiyoti haqida notöğri tasavvur paydo bölişi mumkin.
Şubhasiz, ozarbayjonlik zahmatkaş olima Almaz Ulvi xonimning özbek adabiyotini uşbu mamlakatda va dunyoda tarğib qiliş hamda ikki qardoş mamlakat ilmiy doiralari örtasida hamkorlikni rivojlantiriş borasidagi xizmatlarini behad qadrlaymiz. Faqatgina u kişi kelgusida yuqorida tilga olingan masalalarga eʼtibor qaratsa, ayni muddao bölardi.
Afsuski, tariximizga, umuman turk tarixiga noxolis, nopisand, goho oçiqdan-oçiq ğaraz bilan yondaşiş tendensiyasini har qadamda sezib turamiz. Bir misol. Sohibqiron Amir Temur nomining turliça berilişiga diqqatni qarataylik. Allohning bandasiga bitta ism beriladi. Ammo buyuk bobomizning nomi Temurbek bölgani holda uni jahon rasmiy naşrlarida (ensiklopediyalar, luğatlar va h.k.) turliça, çunonçi, Taymur, Timur-lenk, Timur, Tamburleyn, Tamerlan qabilida yozilişiga nima deyiş kerak? Boşqa maşhur siymolarning birontasi taqdirida bunday munosabatni uçratmaymiz.
Mustaqilligimiz tufayli, ahvol mutlaqo özgarib borayotgani kunday ravşan. Buyuk bobomiz haqidagi asl haqiqat yuzaga çiqdi, buni jumla jahon tan olmoqda. Moskvada naşr etiladigan “Наука и жизнь” jurnali, “Аргументы и факты” gazetasi hozir Özbekistonda Sohibqiron nomini “Amir Temur” deb yoziş qabul qilinganini eʼtirof etdi.
Tarix saboqlarini unutmaylik. Adabiy jamoatçiligimiz, adabiyotşunos, tilşunos, tarixşunos olimlarimizning çiğatoy tili, çiğatoy adabiyoti degan öylab çiqarilgan, sunʼiy atamalarni qayta körib çiqişlari, isloh qilişlari zamon talabi bölib qolmoqda. Bunda çiğatoy tili emas, eski özbek tili, çiğatoy adabiyoti emas, özbek mumtoz adabiyoti (bu termin keyingi paytlarda izçil qöllanayotgani quvonçli) terminlarini mustahkam muomalaga kiritiş lozim. Barçasi uçun özimiz kuyib-yonişimiz, özimiz ado etişimiz kerak. Bunday qadam xalqimizga, ayniqsa, yoş avlodga tariximiz haqida töğri maʼlumot berişda, tariximizni çuqur anglaşda qöl kelişi şubhasizdir. Öz tariximizni teran bilaylik, tariximiz bilan faxrlanaylik.
Muhammad ALI,
Özbekiston xalq yozuvçisi
2024/5
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


