7 daqiqada öqiladi

1 615 marta körilgan

Badiiy tarjima – çinakam ijoddir

Badiiy tarjima – çinakam ijoddir

Saidjalol Saidmurodovga maktub

 

Aslida hozir aytmoqçi bölgan fikrlarimni maqola şaklida yozib, keyin öqib köriş uçun sizga bersam ham bölardi. Lekin, bu yerda – “Yoşlik”ning “Maktubot” ruknidan foydalanib, siz bahona könglimdagilarni tengdoşlarga aytib olsam degan bir istak bor. Keling, özimiz, yon–atrofimiz haqida gaplaşaylik. Köngildan, samimiy… Mulohazalarimizning töğri–notöğriligini baholaş öquvçiga havola…

Yaqinda Bobur (Bobur Elmurod) bir gapni aytib qoldi: “Talabalik paytimizda Saidjalol bir asarning tarjimasi ustida işlayotgan ekan. Öşanda mendan asardagi şeʼriy parçalarni tarjima qilib berişimni söradi”. Ana şu gapdan keyin siz tarjima qilgan asarlarni azbaroyi qiziqqanimdan qayta xatm qildim. Çunki asarlardagi şeʼriy parçalarni özingiz ögirmasdan, yaxşi şoirga murojaat qilganingiz sizning işga professional yondoşuvingizdan darakdir, deb öyladim.

Saidjalol, tan olişim kerak, sizning faqatgina tarjimalaringizni öqiganman. Garçi öz asarlaringizni öqimagan bölsam–da, tarjimalaringizga qarab, sizni yaxşi ijodkor sifatida taniyman.

Bundan beş yo olti yil avval “Yoşlik”da Jek Londonning “Oqsoqollar ittifoqi” hikoyasini öqib qolgandim. Bu yozuvçining ijodiga bölgan mehrim sabablimi, şunçaki varaqlab ötib ketolmaganman. Keyin, tarjimonni ham ança yoşi uluğ inson deb tasavvur qilganman. Stulning suyançiğiga tirsaklarini tiragança öyçan nigoh bilan qarab turgan Jek London va uni özbek tilida “gapirtirgan” tarjimon bitta odamdek tuyulgan menga negadir. Keyinçalik esa, “Özbekiston adabiyoti va sanʼati”, “Kitob dunyosi”, “Oila davrasida” kabi gazetalar, “Yoşlik”, “Jahon adabiyoti” kabi jurnallar, internet saytlarida tarjimalaringizni öqidim. Tanidim, tanişdim. Tanişdik…

Remark, ÖGenri, Alfons Dode, Vladimir Nabokov, Pavel Basinskiy, Elfrida Yelinik, Yuriy Kazakov, Örxon Kamol kabi yetuk adiblarning asarlarini özbek tiliga ögirişga yetgan jurʼatingizni hurmat qilib tarjimlaringizni, iloji boriça, öqib borişga harakat qildim. Eʼtiroflarim aniq, ammo ayrim eʼtirozlar tuğilganda bir çekkaga yozib qöymaganimni qarang. Şu xat bahona ularni ham aytib ketardim.

Men, ayniqsa, Yevgeniy Yevtuşenko va Mario Vargas Lyosa bilan bölgan suhbatlarning tarjimasini öqib, bir nusxadan özimga olib ham qöyganman. Qayta–qayta öqib turiş uçun. Vargas bilan suhbatni öqiy boşlaganimda, yozuvçining ijodiy uslubiga doir “magiçeskiy realizm” atamasini nega “fusunkor realizm” deb tarjima qildi ekan, deb öylaganim yodimda. Keyin ham bir muddat xayolimdan ketmadi şu savol. “Sehrli realizm” yoki “Möjizaviy realizm” desa bölmasmikan, derdim. Şu xayollar Vargas ijodi bilan ham tanişişga turtki berdi. Katta bir olamga tuşgandek böldim. Siz işlatgan “fusunkor” sözi esa – öz joyida ekan…

 

* * *

Tarjimonlikning maşaqqatini özimça bilaman…

Bilasizmi, köpçilik adabiy tarjimani oson iş deb öylaydi. Göyoki, bir asarni olasan-da, taniş sözlarni öz tilingga ögirasan-qöyasan, tamom…

Yöq! Yozuvçi özi istagan mavzuda, emin-erkin, asarning voqelariyu ruhiyatini öz qaraşlari asosida yozişi mumkin. Lekin tarjimon bunday qilolmaydi. U baribir muallif bilan hisoblaşişga majbur. Asarning ğoyasi, mazmuni, maqsadidan çiqib ketmagan holda, isteʼdod va bilim darajasi doirasida öz tilida qaytadan asar yaratadi, desak bölarmikan… Unga ikki tilni bilişning özi kamlik qiladi. Adabiy bilim, badiiy did va Xudo bergan isteʼdod bölmasa, tarjima qilingan asarning sözma-söz ögirilgan oddiy matndan farqi qolmaydi. Oddiy matn tarjimasini esa, özingiz bilasiz – ozgina harakat qilsa, hamma ham eplay oladi.

Sönggi paytlarda “Yoşlik”da berilayotgan xatlarni öqigan bölsangiz kerak. Men ham bir-ikkita tarjimalaringiz haqida gapirib, sizning ijodingiz bilan çeklanib, xatni yakunlamoqçi edim, aslida. Lekin, bir tengdoşga, bir döstga aytmasam kimga aytaman, deya öylab yurgan boşqa mulohazalarim ham bor. Tarjimon bölganingiz uçun ham sizga aytaman…

Viloyat va tumanlardagi gazeta-jurnallar qoşida, oliygohlarda tarjima tögaraklari bor. Ana şu tögaraklarda iştirok etayotgan yoşlarning köpçiligini oliy taʼlim muassalalarining çet tili fakultetlari talabalari, til örganişga qiziqadigan yoşlar taşkil qiladi. Ularning bir-biri bilan turli çet tillarda gaplaşişlarini körib havas qilasiz. Lekin çet tilini biliş – bu adabiy tarjima qila oliş, degani emas. Men ana şu tögaraklarga faqatgina çet tilini biladigan yoşlar emas, çet tilini bilmasa ham köproq isteʼdodli ijodkor yoşlar jalb qilinsa yaxşi bölardi, deb öylayman.

Ijodkorga tarjima nazariyasini örgatiş ikki tomondan foydali, menimça: birinçidan, yaxşi şoir yoki nosir biror asarni özbek tiliga ögirsa, özbek adabiyoti yaxşi asar bilan boyiydi. Ikkinçidan, öşa yoş tarjimon çet tilidan asarni tarjima qilar ekan, özga mentalitet, özga qaraşlar bilan bilimi, ruhiyati oçilib, isteʼdodi çarxlanib boraveradi. Natijada, kelajakda hozirgidan ham yaxşiroq asarlar yozişga ruhiy va maʼnaviy quvvat oladi.

Axir, biz “Jahon adabiyoti durdonalari” deya sevib öqiydigan şeʼrlarni özbekning eng yaxşi şoirlari tarjima qilgan-ku. Eng yaxşi nasrni bizning qölimizga özbekça qilib “tutqazgan”lar ham şunçaki çet tilini bilgan havaskor qalamkaşlar emas, katta-katta yozuvçi, yo bölmasa adabiy bilimi va didi juda yuqori bölgan ijodkorlardir.

Menga tarjimonlarning aynan ana şu jihati – ijodkorligi juda yoqadi. Misol uçun, özim taniganim va bilganim uçun, Şahnoza Rahmonova hamda Hilola Röziyevalar haqida gapirsam. Şahnoza opa ham, Hilola ham adabiyotni yaxşi tuşunadi, özlari ham ijod qilişadi. Şahnoza opaning rus, ingliz tillaridan qilgan nasriy tarjimalarida bir umumiylik, Hilolaning ispan tilidan ögirgan şeʼrlarida alohida bir öziga xoslik bor – uşbu asarlarda şunçaki çet tili bilimdoni emas, yuragi uyğoq ijodkor nafasi sezilib turadi. Tarjima qilingan asarlari özbek tilida yozilgandek göyo… Bundan taşqari, Qandilat Yusupova, Muslim Musallam, Rafiq Saydullo va boşqa, bizdan bir neça yoş katta va kiçik, tengdoş ijodkorlar ham aynan özlari ijod bilan şuğullanganlari uçun tarjimalari ham yaxşi çiqyapti deb öylayman.

Sönik, ruhsiz, quruq tarjimalar qalbni öziga rom etolmaydi. Tarjimalardan ijodiy ruh, quvvat talab qilganimiz bois bugun har qanday xorijlik yozuvçining asarini ham öqiyvermaymiz. Noqobil tarjimon hatto eng zör yozuvçining asarini ham nobop holga keltirişi mumkin.

Bugun hammamiz körib, könikib turgan borayotgan bir jihat ham bor. Köplab gazeta jurnallarimizda yoş yigit-qizlarning ingliz, nemis, koreys, yapon va boşqa tillardan ögirgan tarjimalari çop etilyapti. Yoşlarning til bilgani yaxşi, lekin tarjimalardagi uslubiy xatolar, ğalizliklardan seziladiki, ayrim navqiron mutarjimlarimiz çet tilini bilgani holda özbek tilining boy imkoniyatlaridan yetarli foydalana olmayapti. Biroq, ajablanarlisi şuki, ularning heç biri özining tarjimasini yomon demaydi. Xuddi heç bir ijodkor özini yomon şoir, yomon rassom yoki yomon rejissyorman, demagani kabi… Çet tilini bilgan yoş ijodkorlarga tarjima nazariyasini örgatiş kerak, adabiy tarjimani ijodiy ruhi, kayfiyati bor kişi qilişi kerak, deganimning sababi ham şunda.

Bugun ustoz tarjimonlarimiz, aytaylik, Ibrohim Ğafurovning Ernest Xeminguey, Gabriel Garsia Markesdan qilgan tarjimalarini maroq bilan öqiymiz. Holbuki, bu asarlar ingliz yoki ispan tilidan emas, rus tili orqali tarjima qilingan. Yaʼni, tarjimonga boğliq bölmagan holda, asliyatdan rus tiliga va rus tilidan özbek tiliga ötayotgan çoğida qaysidir ifodalar beixtiyor özgarib ketgan bölişi mumkin. Ammo, işonamanki, ularda eng muhim narsa, yaʼni muallifning ruhiy quvvati, tasavvur va tafakkur kuçi saqlanib qolgan. Bugun “Men originaldan tarjima qilyapman, şu bois ifodalarim asliyatga töğri”, deb daʼvo qilayotgan baʼzi tarjimonlarimiz ana şu muhim vazifani bajarişda – matnning botinidagi ruhiyatni bor kölami va salmoği bilan yetkazişda nönoqlik qilmoqda, faqat sözlarning zohiriy qismini ögiriş bilan çeklanmoqda, xolos.

Saidjalol, modomiki, tarjimonlik haqida gaplaşayotgan ekanmiz, yana bir jihatni aytib ötmasam bölmaydi. Oxirgi paytlarda özbek tilidagi asarlar, xususan, şeʼrlarni çet tiliga tarjima qiliş hajmi sezilarli köpaydi. Bu yaxşi, albatta. Çunki sportçilarimiz kabi şoiru-yozuvçilarimizning ham jahon sahnasiga köproq çiqadigan payti keldi. Ammo şu örinda savol tuğiladi: tarjimonlarimizning hammasi ham özlari örgangan çet tillarning maʼno nozikliklarini, ifoda imkoniyatlarini töla özlaştirganmi? Özbek tilidagi asarni boşqa tilga ögiriş çoğida faqat özlari bilgan, tor doiradagi ifodalar bilan çeklanib qolmayaptimi? Agar şunday bölsa, özbek adabiyotining eng sara asarlari haqida boşqa millat vakillarida xato tasavvur uyğonib qolmaydimi? Ehtimol, özbekça asarlarni çet tiliga ögiriş uçun xorijlik usta tarjimonlarni jalb qilsak töğriroq bölar! Axir, har bir tilning nozik jihatlari, rang-barang imkoniyatlarini öşa tilni ona tili deb biluvçi ijodkordan yaxşiroq his qiladigan tarjimon bormikan?!

“Ular bu asarlarni qaçon topib öqiydi-yu, qaçon tarjima qiladi?” degan eʼtiroz tuğilişi mumkin. Buning uçun biz, birinçi galda çet tilini biladigan ijodkorlar, ijtimoiy tarmoqlar va boşqa yöllar bilan tanişgan xorijlik ijodkor döstlarimizga eng yaxşi asarlarimizni tavsiya qilişimiz darkor. Mayli, birgalikda, özaro hamkorlikda tarjima qilaylik. Toki tarjimaga öşa tilga mansub ijodkorning ham közi tuşsin, qalami tegsin.

Gaplarim ham poyintar-soyintar bölib, biroz çözilib ketmadimikan, Saidjalol? Xat söngida bir xulosa va tilak (aslida istak) aytay.

Yuqorida özingizning ijod namunalaringizni öqimaganimni aytdim. Bu mening kamçiligim, albatta. Nima bölganda ham, sizda yaxşi asarlar yaratiş uçun boy ijodiy zaxira yiğilib borayotgani şubhasiz. Maʼnaviy va ruhiy quvvatingiz ana şu yösinda, yaʼni bugungiday öqişli tarjimalaringiz bilan boyib borar ekan, kelajakda sizdan, öz qalamingizdan ham pişiq-puxta asarlar kutsak böladi. Ajab emas, bir kuni xorijlik tarjimonlar ham sizning, Saidjalol Saidmurodovning asarlarini öz tillariga tarjima qilsalar! Orzuga ayb yöq, deydilar, axir.

 

Dadaxon MUHAMMADIYEV

1989-yili tuğilgan.

Özbekiston Milliy universitetining jurnalistika fakultetini tamomlagan.

Respublika yoş ijodkorlarining Zomin seminari iştirokçisi.

“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822

Obuna haqida

Izohlar

Hozirça izoh yöq. Birinçi bölib fikringizni yozing.

Siz nima deysiz?

Izoh tahririyat körib çiqqaç, eʼlon qilinadi.

Şu ruknda köp öqilganlar

Barçasi (195)