4 daqiqada öqiladi

348 marta körilgan

Bir avlodning ikki ovozi

Qaro soçlaringga yozdim oq şeʼrlar...

Sanjar Tursunov hamda Olim Jumaboyev tengqur, ammo yurgan ijodiy yöli bir-biriga öxşamaydi. Sanjar ekspriment qilişga usta, Olim anʼanaviy nasrimiz yutuqlarini puxta egallagan. Albatta, bu fikr köproq şakliy izlanişlarga taalluqli. Ularni birlaştirib turgan muştarak jihat esa milliylikdir. Çunonçi, çekayotgan dard va iztiroblari ham bir-biriga begona emas. Sanjarning bitiklarida Surxon ruhi böy körsatsa, Olimning yozganlarida Jizzax muhiti ustuvor. Bu xususiyat asar qahramonlari tiynatida aks etadi. “Sunbulaning sönggi oqşomi” kitobida Sanjar hikoyama-hikoya ijodiy ösib borgani kuzatilsa, Olimning “Bir özbek öyi” töplamiga kirgan dastlabki hikoyalar unda xalqimiz xarakteriga xos illatlarni beşafqat foş etuvçi qaraş şakllanganidan darak beradi.
Qiziği şundaki, har ikki yozuvçi qahramonlarini birlaştirib turgan umumiy jihat – ularning atrofdagi odamlar tomonidan adolatsiz ravişda jamiyat hayotidan çetlatilganidir. “Nuqtasiz gap” hikoyasidagi Botir va u köngil qöygan qiz, “Toğlar orasida” hamda “Uy” qissalaridagi Olim va Alpi, Suyar va Suluvxol ana şunday qahramonlardir. “Uy” – “Bir özbek öyi” kitobiga kirgan muvaffaqiyatli qissa. Asarni öqigan ziyrak öquvçi öziga, “nahotki biz şunday xalqmiz”, degan aççiq savol beradi. Qissada oçarçilik yillarida ovuldoşlariga qöy söyib berib, buğdoy ulaşib, ularni halokatdan omon çiqişiga yordam bergan Şodmonboy ota­ning uyi, boği va yeri, u vafot etgaç, merosxör farzandlari Suyar va Suluvxoldan nohaq tortib olinadi.
Ajablanarlisi, uyga ega çiqqan begona emas, Suyarning amakilari. Ular til biriktirib, bir muddat qarovsiz qoldirilgan uyni buzib taşlaydi. Oqibatda Suyar, uning kasalmand onasi hamda beva singlisi Suluvxol yetim bolasi bilan qişning qahraton çillasida köçada qoladi. Buzilgan uydagi barça narsani ovuldoşlar taşib bitiradi. Uyni tiklaş uçun esa Suyarga heç kim yordam bermaydi. Faqat Şodmonboy otaning ukalaridan biri uyga ega çiqiş tamasi bilangina Suyar va uning oilasiga biroz vaqtga uyidan joy beradi. Oqibatsizlikka doş berolmagan kasalmand ona öğlining töyini körolmay olamdan ötadi. Suyar onasini tamagir amakisi uyidan sönggi yölga kuzatadi. Buzilgan uyini bir özi tiklay olmagan öğil onasining qirqini ötkazib, şaharga qaytişga majbur böladi. Egasiz qolgan uy va boğni esa uning amakilari bölib oladi. Natijada, bir oila parokandalikka uçraydi.
Bu, albatta, faqatgina bir oilaning fojiasi emas. Agar oilani vatan içra kiçik bir vatan ekanini hisobga olsak, uning butun bir millat fojiasi ekani oydinlaşadi. Sanjar Tursunovning qahramonlari esa Olim Jumaboyev qahramonlaridan farqli ölaroq jamiyat hayotidan çetlatilgaç, tabiat bağridan panoh topadi. Insondan qoçib, böriga döst böladi.
Sanjar “Sunbulaning sönggi oqşomi” kitobiga kirgan ayrim hikoyalari, ayniqsa, “Toğlar orasida” qissasida asarning tili bilan boğliq eks­perimentga qöl urgan. U dialoglarni berişda telegraf usulidan foyda­lanmay, ularni matn bağriga yoyib, singdirib yuboradi.
Şuningdek, mazkur qissada tabiat bilan qahramon ruhiyati uyğun tasvirlangan öziga xos çizgilarga duç kelamiz. Jumladan, “Osmonga qarayman: göyo zarang ötin tutunidan yarmi oqiş, yarmi kökimtir bulutlar… Çopib Sanam momoning uyiga boraman… Momo soçini yoyib, yerni muştlab yiğlayotgan böladi… Işonasizmi, yana nima uçundir şoşib osmonga qarayman, keyin momoning boşiga: ikkisiyam bir xil böladi. Yarmi oqiş, yarmi kökimtir…”
Sanjar Tursunov toğlar bağrida ulğaygan yozuvçi. Uning toğdan topgan hikmatlari yozganlariga köçib ötgan. Jumladan, u “Nuqtasiz gap” hikoyasida inson hayotini burgut qismati orqali şunday aks ettiradi: “Burgut ölimini sezsa, özini qoyaga urarmiş… Bu uning uçun yagona yöl emiş… Bölmagan gap. Barça yaratiqda – insondan tortib qu­mursqagaça ikkita yöl bor… Qirq yilda bir yigit voyaga yetadi. Burgut ham şu yoşida katta imtihon topşiradi. U qirqqa kirganida qariydi. Yetmiş yaşar odamday kuç-quvvatdan qoladi, közi xiralaşadi, tirnoği bilan tumşuği ösib ketadi. Tumşuği buralib böyniga tegadi… Şunda eng baland çöqqiga çiqib, tumşuği bilan tirnoğini beş oy toşga uradi. Uraveradi. Buni qayta tuğiliş deydi. Burgut beş oy davomida asliga – kuç-quvvatga qaytadi. Söng yana osmonni töldirib uçib yuraveradi. Birinçi yölni tanlagan burgut esa parça-parça bölib ketadi. Çunki ikkinçi yölni tanlaşga hamma burgutning ham yuragi dov bermas ekan”.
Albatta, ikkala kitobda ham hali maromiga yetmagan asarlar bor. Sanjar Tursunovning “Bolakay” hamda “Gulsevar” hikoyalari, Olim Jumaboyevning “Itoatnoma” qissasi ana şunday asarlar sirasiga kiradi.
Sanjar Tursunovning “Sunbulaning sönggi oqşomi” hikoyasida 153 kun yaşab, olamdan ötgan qizaloq voqeasi sanoqsiz qarğalar hujumi tufayli halok bölgan ulkan quş voqeasiga muqoyasa qilinadi. Bu yozuvçining öziga xos topilmasi. Ammo muallif ikki voqea ham taqdir hukmi tufayli sodir böldi, degan xulosa çiqaradi. Aslida, qarğalar qizaloq nima uçun vafot etganini izohlaşi, unga işora qilişi, ehtimol, ular hikoyada aytilmagan qizaloq vafotiga sabab bölgan gunohlar yoki qilmişlarni va ana şu qilmişlarni amalga oşirgan odamlarni ramzlantirişi kerak edi.
“Gulsevar” hikoyasida muhabbat mavzusi sodda, beğubor, biroq ayni paytda biroz çapani va töpori böyoq­larda aks etgan. Uni öqigan öquvçi öziga, hikoya muhabbat haqidagi boşqa asarlardan nimasi bilan farq qiladi, degan savol berişi tabiiy? Afsuski, bu savolga ijobiy javob topiş amrimahol. Çunki Sarvar va Gulsevar yuragida keçayotgan tuyğular boşqa oşiq-maʼşuqlar qalbida ham xuddi şunday keçmoğiga şubha yöq. Aytmoqçimizki, eski mavzu haqidagi hikoyada biror-bir “kaşfiyot”ga duç kelmaymiz. Uşbu fikrlar “Itoatnoma” qissasiga ham birdek tegişli. Bu kabi kamçiliklar ularning kelgusi asarlarida tuzatilişiga işonaman. Döstlarim mahalliy doirani yorib çiqib, umumbaşariy asarlar bitişiga tilakdoşman.

Nasrullo ERGAŞ

“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822

Obuna haqida

Izohlar

Hozirça izoh yöq. Birinçi bölib fikringizni yozing.

Siz nima deysiz?

Izoh tahririyat körib çiqqaç, eʼlon qilinadi.

Şu ruknda köp öqilganlar

Barçasi (195)