Doğiston – toğliklar makoni, toğlar ölkasi. Uç millionga yetib-yetmaydigan aholisi qirqdan ziyod tilda gaplaşadi. Avarça, agulça, gruzinça, lezginça, nöğoyça… Tillar har xil bölsa-da, elatlar qalban muştarak. Ularni kökka tutaş toğlari emas, tillari emas, Vatanga bölgan muhabbat jipslaştirib turadi.
Rasul Hamzatov – Doğiston farzandi, avar xalqining erka öğloni. U Xunzaxning olis qişloği Sadada, Sadasa oilasida dunyoga keldi. Ammo u tuğilganida Doğiston öz bağrida Vatanini jondan ortiq sevadigan, olovyurak şoir dunyoga kelganidan hali bexabar edi. Yillar ötib uning har bir asari, har bir şeʼri Vatanga bölgan muhabbatidan yaraldi. “Mening Vatanim”, “Mening qalbim toğlarda”, “Toğ qizi” asarlari nomlarining özidanoq bu haqiqatni anglaş mumkin. Rasul Hamzatov hayotda ham, ijodda ham qaysi xalq vakili ekanini bir daqiqaga bölsa-da unutmadi.
“Mening Doğistonim”… Bu asarni qölimga olarkanman, kiriş qismidayoq “Agar mening kitobimda maʼqul fikrni körsang, tagiga çizib qöy”, – degan undovga közim tuşdi. Tan oliş kerakki, har sahifada tagiga çiziladigan fikrlar juda köp. Badia kiçik-kiçik lavhalardan taşkil topgan. Muqaddimaning özidayoq falsafiy qaraşlarni uqa boşlaysan kişi. Agar bu asarni qayta nomlaş imkoni bölganida, men unga “Vatanga muhabbat” deb nom qöygan bölardim. Odam zoti kindik qoni tomgan, ösib-ulğaygan bir toşloq zaminni şunçalar sevişi mumkinmi?! Şunça mehr muşdek yurakka qanday siğdi ekan?! Mehrki, ayrimlar könikib qolgan balandparvozlig-u soxta vatanparvarlikdan million çaqirim yiroq. Mehrki, toğ çaşmasining suvidek beğubor. Mehrki, mutolaadan söng beixtiyor tomir-tomiringizgaça, yurak-yuragingizgaça singib ketadigan.
Men bu asarni öqiganim yöq, uning özi meni qölimdan tutib olis toğlarga olib ketdi, avar, lezgin xalqlari odamlari bilan toğ ovullarida bamisoli birga yaşadim. Hamzat Sadasaning hayotiy hikoyalaridan tingladim, Abutolibning içakuzdi latifalaridan zavqlandim. Toğliklar bilan bir muddat yaşab ular haqida ança narsani bilib oldim.
Toğliklar ikki narsani asraşi kerak ekan: börkini va nomini. Börk tagida boşi borlar şubhasiz börkini, yuragida olovi borlar öz nomini pok saqlab qoladi.
Toğlikda şunday ajoyib odat bor: uyiga kelgan mehmonga xonadondagi qaysi buyum yoqib qolib uni maqtagudek bölsa, öşa narsani ketar çoğida mehmonga sovğa qilişi şart.
Toğliklarda ota-onaning gapi – farzand uçun qonun.
Toğlik ona heç qaçon qoidasi buzilgan şeʼrni jigarbandiga öqimaydi.
Toğliklar uylarini ataylab qiyin yöllar eltuvçi toğ çöqqilarida qurişadi. Bilişadiki, bunday yöllardan ötib faqat çin döstlargina izlab kelişi mumkin.
Toğliklar odamning kimligini yetti narsada bilişadi: kulfatda, şodlikda, ayolga munosabatda, qiliç tutişda, boylikda, içkilik içişda va özligida.
Töğri, barça doğistonliklarning Vatani bitta, lekin har bir toğlikning yuragida öz Doğistoni bor. Ha, Rasul Hamzatov “Ona tilim” şeʼrida avar tilining bor kuç-qudratini ifodalagan bölsa, “Mening Doğistonim” orqali öz vatani tarixi, urf-odatlari, tanti xalqi va eng asosiysi – ularga bölgan çeksiz muhabbatini bor böybasti bilan körsata oldi. Asarning har sahifasidan yangi maʼno kaşf etiş, yangi bilim örganiş mumkin.
Dunyodagi heç bir şoir, heç bir yozuvçi hali öz vatanini bunçalik maromiga yetkazib misralariga siğdira olmagan bölsa kerak. Doğistonda million kişi yaşaydi, ammo qirqdan ziyod til, Özbekistonda esa 34 million kişidan ziyod odam, til – yagona… Bordi-yu xalqimiz içida bor-yöği 100 kişi Özbekistonni, Rasul Hamzatov Doğistonni sevgançalik sevsa, öz millatiga şu qadar hurmat bajo keltirsa, men ular oldida boş egar edim…
Asarni öqişni har bir tengdoşimga tavsiya qilaman. Zora, tevarakdan faqat kamçilik va qusur izlovçi közlar, Vatan kelajagi öziga köz tikib turganini sezmay-his qilmay, “suriş kerak!” deb bemalol ayta oladigan sözlar egalari fikrlarini özgartirsa bu asar mutolaasidan söng.
Sözimni asardan olingan uşbu parça bilan yakunlaşni lozim topdim: “Har bir odam bolaligidan öz xalqining vakili böliş uçun dunyoga kelganini bilişi va şu şarafli vazifani öz zimmasiga olişi kerak”.
Şirinoy Azadova,
ÖzJOKU talabasi
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


