Aniq esimda: maktab paytlarim edi. Adabiyot fani öqituvçimiz sinfdoşim Nuriddindan “dadang aka-ukalar içida eng kiçigi, bobong kim bilan yaşayapti?” deb sörab qoldi. Nuriddin:
– Bobom bizning uyda yaşayapti, – dedi bobosi bilan yaşayotganidan emas, xuddi unga yolğiz özi ğamxörlik qilayotgandek mağrurlanib.
Öqituvçimiz unga tikilib turdi-da:
– Yöğ-ye, balki sizlar bobongizning uyida yaşayotgandirsiz? – dedi.
“Gur” etgan kulgu xonani bosdi. Nuriddin sariqdan kelgan bola emasmi, bir zumda qip-qizil böldi-qoldi.
* * *
Ota hovli boşqa uy-joy qilib ketgan farzandlar uçun ham doimo aziz va qadrli. Oilaviy yiğin va tadbirlar bölsa, u, albatta, ota uyda ötadi. Ota uyda qoladigan farzand yelkasida katta masʼuliyat bor. Garçi otaning boşqa bolalari bölsa-da, uy çiroğini yoqib ötiradigan öşa. El köproq şu farzand iqboliga qarab, sulola taqdiridan söz oçadi.
“Yoşlik” jurnalining 2017-yil 11-sonida Olim Jumaboyevning “Uy” qissasini öqidimu, maktab davrlardan xotira bölib qolgan öşa voqea xayolimda qayta jonlandi. Qissada asar voqealari birgina qarovsiz va egasi “yöq” uy atrofida keçadi. Aslida-ku uyning egasi bor. Ammo ovuldagilar uyni “beega” deb hisoblaydi. Aniqroği, şunaqa bölişini istaydi. Aynan mana şu uyning beega bölib qolişi, ovul ahlining uydan qandaydir uluş oliş istagi asar qahramonlari xarakterini oçib beradi. Aslida ham biror kutilmagan voqea-hodisa röy bermasa, yon-atrofidagilar u inson xarakterini hatto yuz yil ötsa-da bilolmasligi mumkin.
Öylaşimça, yozuvçi qissaga nom berişda rosa boşi qotgan, “nima deb nomlasam ekan?”, deb qattiq öylagan yoki umuman öylamagan. Bunday fikr yuritişimizga sabab şulki, butun boşli voqealar bir eski uy atrofida keçayotgani bois şunçaki “Uy” deb qöya qolgan. Garçi asar mavzusini oldindan “sotib” qöysa-da, qissaga “Ota meros” deb nom beriş ham mumkin edi. Yo bölmasa, ramziy maʼnoda “Öçmagan çiroq” nomi ham maʼquldek, nazarimizda. Çunki uzoq tortişuv va muzokaralardan söng otaning uyi baribir bir avloddan tarqagan sulola vakili Murodjonga tegadi-ku. Bu esa ota uy çiroği öçmaganini bildiradi.
Ota uyning uluğligi, azizligi haqida öy surar ekansiz, uning ona Vatanga işora qilinayotganini sezasiz. Vatan ostonadan boşlanadi, degan gap ildizi ham şunga borib taqalsa, ajab emas. Çindan ham Vatan mana şunday seviladi, ardoqlanadi. Yöqsa, u özgalar tomonidan talon-taroj qilinadi. Xuddi ovuldoşlar jam bölib, Şodmon otaning uyini buzib, bor-budini orqalab, yelkalab, qöltiqlab ketgani kabi.
Qissada uy sözining yigirmadan ortiq sinonim körinişlarini uçratasiz. Birgina şu söz özida qançadan-qança maʼnolarni jam qilganini körib, his etib, bu sezimni bergan muallifga tahsin öqiysiz. “Uyni buzganning özi buzilsin”, “Momo boşqa uy qurmagan”, “bir muştga uy buzilib ketaversa…”, “momoni sönggi yölga kuzatib, tuynugi yöq uyga qöyib keldik” kabi xalqona iboralarni har bir bobda uçratiş mumkin. Bu ham muallifning xalqqa juda yaqinligi, xalq bilan mahorat ila tillaşa va dillaşa olişini körsatib turibdi.
Asar tili haqida ikki oğiz gap. Özbek adabiyotida öz sözi va uslubini yarata olgan yozuvçi Toğay Murod asarlarini sevib mutolaa qilmaydigan kitobxon topilmasa kerak. Yozuvçining tili xalqimiz ruhiyatiga şu qadar yaqin ediki, unga nafaqat kitobxon, balki yoş-yoş yozuvçilar ham mahliyo bölib qolgan edi va afsuski, adabiyotimiz vakillaridagi bu mahliyolik hamon davom etayotganini ham körib turibmiz. Natijada Toğay Murodga öxşatib yozaman, degan qançadan qança qalamkaşlar öz yölini topolmay, ikki qölini qötarib, hali kirmagan eşik ostonasidan ortlariga qaytib ketdi. Bu xuddiki Muhammad Yusufning sodda va samimiy şeʼrlariga taqlid qilib qalam tebratgan, xalqimiz va adabiyotimiz esa ikkinçi, uçinçi, va hokazonçi Muhammad Yusufini tan olmagani kabidir. Olim Jumaboyev ana şunday ijodkorlar içida öz yöli va uslubini, tilini topib borayotgani bilan ham adabiyotimiz uçun qadrlidir. Töğri, qissani öqiş jarayonida gap qurilişlarida uçraydigan baʼzi juzʼiy kamçiliklarga ham közingiz tuşadi. Qissa bayonçisining(muallifning) bir xil körinişga ega bölgan gap qurilişlaridan köp foydalangani öquvçini biroz zeriktiradi. Ammo bularning bari muallifning asardan asarga ötiş jarayonida sayqallanib, yöqolib ketadigan kamçiliklaridan.
Adabiyotşunoslikda “sözga xasis” degan ibora mavjud. Bu voqea va holatni öquvçiga tölaqonli oçib beriş jarayonida qisqalikka, kamgaplikka amal qiladigan yozuvçilarga nisbatan qöllanadi. “Uy”ning ham baʼzi örinlarida şunday holatni uçratamizki, buni yaxşilikka yöyamiz. Sababi – yozuvçi asar ustida tinimsiz mehnat qilgani, öziga yoqmagan jumla va hatto butun boşli boblardan ham voz keçgani, umuman, asarga sangtaroşdek sayqal bergani sezilib turadi. Şu nuqtayi nazardan baʼzi boblarning bir-biriga boğlanmay qolganiga ham qözingiz tuşadi.
Qissada voqea-hodisa, qahramonlar holati şunçaki aytib ötilmaydi. Yozuvçi bu usulni juda jön va sodda, deb biladi. Boyni boy, kambağalni kambağal, yaxşini yaxşi-yu, yomonni yomon deyiş yölini tanlamaydi. Masalan, Murodjonlar oilasi noçorlikda kun keçirişini birgina holat oçib bergan: “Tagi yedirilgan kovuşda avaylab qadam bosardim”.
Eʼtibor beradigan bölsak, asarda deyarli biror bir personajning portreti batafsil çizilmagan. Bu balki badiiy asar talablariga ziddir. Ammo muallif bu işni öquvçining öziga qoldiradi. Yaʼni, qissani öqigan kişi öz dunyosida va yon-atrofidagi insonlardan öz Öljaboyi, Suyari, usta Nizomi, Suluvxoli va Esonboyini qayta kaşf etib boraveradi. Bu şunday qiziq jarayonki, özingizni asar qahramonlari bilan birga his eta boşlaysiz. Bunda, albatta, hikoyaçi siz bölasiz va avval Otaning uyi buzilişiga qarşilik qilasiz, xayolingizda uyga qöşilib butun boşli sulola tarixi ham xuddi uy kabi nurab, yöq bölib ketayogandek böladi, söng “dadangiz”da uyga egalik istagi paydo bölganida, qiynalasiz. Öşa ikki enlik xat sabab özingizni aybdor sanaysiz va oxir-oqibat uy sizga nasib qilganida bunga özingiz ham könikasiz, könasiz. Kunlar ötib, Suyarning uy daʼvosi bilan ovulga qaytişidan, u bilan yuzma-yuz kelişdan hadiksirab yurasiz va öz hayotingizga razm solib, birdan öylab qolasiz: xöş, men şunday qilarmidim, qalbimdagi tuyğular mana şunday evrilişlarga uçrarmidi? “Men”ingizni şu kabi savollar bilan söroqlay boşladingizmi, demak, muallif öz maqsadiga erişgan. Özidagi tuyğu va sezim taʼmini öquvçiga ham tottira olgan. Hamma gap şunda!
Qissada personajlar portreti batafsil çizilmagani hisobiga qahramonlar xarakteri yaxşigina oçib berilgan. Voqea-hodisalar taʼsirida inson qalbida röy beradigan özgarişlar çiroyli va topilma tasvirlar orqali asarning badiiy qiymatini yanada oşirgan. Elga qöşilib, Ota uyidan öziga uluş olgan Murodjon ovuldoşlariga qöşilib qaytar ekan, maçit oldida uçratgani – Suyardan uyalgani, uyi buzilgani haqidagi xabarni eşitgan “otasining qirqidan buyon qorasini körsatmagan olifta”ning ahvolini his qilib, iç-içidan qiynalişi va unga rahmi kelişi birgina gap bilan ifoda etiladi. Şu gapning özi ming gap örnini bosadi: “Uyga qaytarkanman, daraxtlarning yalanğoç tanlari qattiq qaltirayotgandek tuyulardi”.
Qissa xalq tilidagi ibora va qoçirmalar, söz öyinlari va holat tasvirlariga juda boy. Muallif özi tanlagan qahramonlarni majburlab gapirtirmaydi, qiyin vaziyatlarda sabru bardoşini sinamaydi. Hammasini epizodlarning öziga “qöyib beradi”. Şunçaki oddiy odamlarni kuzatadi, körgani va his qilganini xalq badiyati bilan öquvçiga tortiq etadi. Aynan mana şu jihat qissaning öqişli bölişini taʼminlagan.
Islomjon QÖÇQOROV
1993-yili tuğilgan.
Özbekiston davlat jahon tillari universtetining xalqaro jurnalistika fakultetini tamomlagan.
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


