7 daqiqada öqiladi

932 marta körilgan

Qutluğ va uluğ dargoh

Qutluğ va uluğ dargoh

Bir inson 90 yoşga kirsa, piru badavlat deb, havas va eʼzoz bilan qaraymiz. Uning odamlarga qilgan yaxşiliklarini eslab, qoşida boş egamiz. Xalqimizning maʼnaviy-maʼrifiy dunyosini yuksaltiriş, elu yurt koriga yaraydigan çinakam ziyoli farzandlarni tarbiyalaş yölida beminnat xizmat qilib kelayotgan qutluğ dargoh – Samarqand davlat universiteti töqson yoşni qarşi olyapti! Töqson yil içida bu tabarruk dorilfunun neça minglab insonning hayotiga ziyo, nur taratdi, qança şaxslarni jamiyatning ğurur-iftixoriga aylantirdi – aniq hisobini aytiş qiyin. Quvonarlisi, bu nuroniy universitet bugungi kunda yanada navqironlaşib, yanada kuçga tölib, ezgu vazifasini sidqidildan bajarmoqda. Bu yerda taʼlim berayotgan ustozlaru tahsil olayotgan talabalarni çin dildan qutlarkanmiz, universitet tarkibidagi eng nufuzli yönalişlardan biri – filologiya tarixiga muxtasar nigoh taşladik….
Bu köhna zaminda şunday maskanlar borki, uzoq asrlar davomida insoniyatning madaniy qatlami, ilmu irfon ahlini ohanrabo singari öziga tortib keladi. “Sayqali röyi zamin”, “firdavsmonand”, “baldayi mahfuza” deya eʼzozlangan Samarqand ana şunday ilm va madaniyatning qadimiy öçoqlaridan biridir.
Mirzo Uluğbek madrasasi va rasadxonasida dunyoviy ilmlarning barq urib rivojlanişiga şohid bölgan azim Samarqandda XX asrning yigirmançi yillarida zamonaviy oliy öquv yurti faoliyat körsata boşladi. U öşa paytda Özbekistonda taşkil etilgan ikkinçi oliy öquv yurti edi. Bu muqaddas oliy dargoh bugungi kunda mustaqil Vatanimizning yirik ilm-fan, madaniyat va sanʼat markaziga aylangan Samarqand davlat universitetiga tamal toşi qöygan Oliy pedagogika instituti edi.
Uşbu oliy taʼlim muassasasida tilşunoslik va adabiyotşunoslik maktablari faoliyatining ilk davridayoq vujudga kelishida A. Fitrat, S. Ayniy, YE. Polivanov, A. Saʼdiy, Ğozi Olim Yunusov, O. Şarafiddinov, I. Ponomaryov, S. Mutallibov kabi bilimdon olimlarning xizmatlari katta böldi.
1927-yilda asos solingan va 1930-yildan boşlab Pedagogika Akademiyasi, 1933-yildan Özbekiston davlat universiteti deya nomlangan Samarqand davlat universitetida ilk taşkil etilgan ilmiy markazlardan biri özbek-tojik adabiyoti kafedrasi böldi. Abdurauf Fitratning Ahmad Yassaviy, Yusuf Xos Hojib, Ahmad Yugnakiy, Alişer Navoiy, Maşrab hayoti va ijodi, aruz şeʼriy tizimi, Sadriddin Ayniyning Firdavsiy, Saʼdiy, Xusrav Dehlaviy, Alişer Navoiy hayoti va ijodiga doir fundamental tadqiqotlari, A. Saʼdiyning “Alişer Navoiy ijodi özbek klassik adabiyotining yuksak bosqiçi sifatida” mavzusidagi doktorlik dissertatsiyasi özbek-tojik adabiyotşunosligining şakllanişida öziga xos poydevor vazifasini ötadi. A. Fitratning “Özbek adabiyoti namunalari” (1928), S. Ayniyning “Namunayi adabiyoti tojik” (1927), O. Şarafiddinovning ikki tomli “Özbek adabiyoti tarixi” (1941,1945) darslik-xrestomatiyalari mamlakatimizda şu sohada yaratilgan ilk öquv adabiyotlaridir.
Adabiyotşunoslik maktabi bilan bir vaqtda böy körsatgan tilşunoslik maktabining tönğiç vakili Ğozi Olim Yunusov 1927–1931-yillarda Özbekiston davlat pedakademiyasida öqituvçilik qilib, yoşlarga tilşunoslik fanlaridan dars beriş bilan birga özbek tiliga oid qator ilmiy tadqiqotlar ötkazdi. Uning “Özbek tili”, “Yuridik terminlar luğati”, “Özbek lahjalari tasnifidan bir tajriba”, “Özbek tili grammatikasi” kabi asarlari şu ilmiy tadqiqotlarning natijasi böldi.
Mamlakatimizda özbek tilini ilmiy jihatdan örganiş işini boşlab bergan Samarqand tilşunoslik maktabining boşqa bir tönğiç vakili professor Abdurauf Fitrat bölib, uning “Özbek tili qoidalari töğrisida bir tajriba. Sarf. Birinçi kitob”, “Özbek tili qoidalari töğrisida bir tajriba. Nahv. Ikkinçi kitob” (Samarqand-Toşkent, 1924–1930, 6 marta naşr qilingan) nomli ilmiy asari, ayniqsa, qimmatlidir.
Maʼlumki, Alişer Navoiyning Samarqanddagi hayoti va ijodi 1941-yilgaça umuman örganilmagan edi. Ilmiy adabiyotlarda u Samarqandda ikki yil bölib, faqih Abulays madrasasida tahsil körgan, deb aytilardi, xolos. Navoiyning Samarqandga kelişi sabablari ham nomaʼlum bölib, har xil taxminiy mulohazalarga suyanilardi. Akademik V. V. Bartold va boşqa şarqşunoslarning asarlarida bu davr Samarqandda ilm, fan va madaniyat tuşkunlikka yuz tutgan, Hirotda esa, aksinça, rivojlangan, degan fikrlar ilgari surilgan edi. Samarqand adabiyotşunoslik maktabining yorqin vakili Vohid Abdullayev navoiyşunoslikning ana şu kamçiligini töldirişga bel boğlab, 1940–1941-yillarda “Alişer Navoiyning hayoti va Samarqanddagi adabiy faoliyati” mavzui ustida ilmiy iş olib bordi. Olim mazkur nomzodlik dissertatsiyasini 1941-yilda respublikada birinçilardan bölib zör muvaffaqiyat bilan yoqladi. Dissertatsiyada Alişer Navoiyning Samarqandda tört yil yaşagani, Samarqand va Movarounnahrning qator şoirlari va olimlari bilan ijodiy aloqada bölgani, olgan taassurotlari keyingi butun ijodiga samarali taʼsir körsatib, gözal şeʼrlari va dostonlariga material sifatida xizmat qilgani ilmiy faktlar asosida isbotlab berilgan.
Samarqand adabiyotşunoslik maktabining közga köringan vakillaridan yana biri filologiya fanlari doktori, professor Orifjon Ikromovdir. Uning adabiyot masalalariga oid 200 dan ortiq maqola, ilmiy oçerk va öquv qöllanmalari naşr etilgan. Uşbu tadqiqotlarda olim özbek adabiyotining muhim, dolzarb mavzularini mahorat bilan tadqiq qilgan.
Özbekistonda xizmat körsatgan fan arbobi, akademik Botirxon Valixöjayev haqida söz ketganda, “Samarqandning ilmiy vijdoni”, “olimu fozillar botiri” kabi taʼriflar işlatilişi bejiz emas. Zero, ustoz Botirxon Valixöjayev butun umrini ilmu ziyoga bağişlagan, nafaqat özbek, balki fors-tojik adabiyotining dolzarb muammolari böyiça keng qamrovli tadqiqotlar olib borgan zukko, nuktadon olim edi.
Ustoz mohir murabbiy sifatida mustaqillik yillarida Alişer Navoiy ijodini teran tahlil etuvçi uç nafar fan doktorini tayyorladi: Muslihiddin Muhiddinovning “Alişer Navoiy va uning salaflari ijodida inson konsepsiyasi” (1995), Dilorom Salohiyning “Alişer Navoiy badiiy uslubining tadrijiy takomili” (1999), Şuhrat Sirojiddinovning “Alişer Navoiy hayoti va faoliyatiga oid XV-XIX asrlarda yaratilgan fors-tojik manbalari” (2001) mavzusidagi dissertatsiyalari mamlakatimiz va dunyo navoiyşunosligiga muhim hissa bölib qöşilganini uzoq va yaqin xorijdagi mutaxassislar tan oladilar.
Samarqand tilşunoslik maktabining yanada gullab-yaşnaşida J. Muxtorov, X. Doniyorov, B. Örinboyev, R. Qönğurov, V. Egamov, N. Abdurahmonov, B. Yöldoşev, N. Rajabov, T. Xöjayev, J. Hamdamov va boşqa olimlarimizning hissasi katta böldi. Bir söz bilan aytganda, Samarqand tilşunoslik maktabi vakillari özbek dialektologiyasi, özbek tili tarixi, hozirgi özbek tili yönalişlarida muhim tadqiqotlar olib borib, özbek tilini ilmiy örganişni yangi bosqiçga kötardilar.
Samarqand adabiyotşunoslik maktabining yuksalişi, keng quloç yoyişida Rahmonqul Orzibekov, Qobiljon Tohirov, Abduraşid Abdurahmonov kabi marhum ustozlarning ham munosib örni bor. Şuningdek, bugungi kunda qizğin faoliyat olib borayotgan professor Muslihiddin Muhiddinov ham sal kam ellik yillik ilmiy izlanişlari davomida Alişer Navoiy va uning xamsanavislikdagi salaflari ijodi, xamsanavislik anʼanasining örganilmagan jihatlarini yoritiş, yangi qirralarini tadqiq etiş bilan maşğul bölmoqda.
XX asr özbek adabiyoti yuksalişida ham Samarqand adabiy muhitining roli beqiyosdir. Bu davrda Hamid Olimjon, Uyğun, Oydin, Mirtemir, Usmon Nosir, Hasan Pölat, Amin Umariy, Nasrulla Oxundiy kabi ijodkor yoşlar talabalik çoğlaridayoq ilm örganişni ijodiy iş bilan qöşib olib bordilar. Ular turli mavzularda şeʼrlar, badiiy lavhalar yozib, adabiy hayotda faol iştirok etganlar. Bu ijodiy anʼana keyinçalik ham davom etdi. Samarqand davlat universitetida taʼlim olgan Şarof Raşidov, Burhon Tursun, Nazarmat, Ötkir Raşid kabi tolibi ilmlar öşa davrdagi madaniy-adabiy muhitning şakllanişiga katta hissa qöşganlar.
Şoir va yozuvçilarning tarbiya topişi va şakllanişida 1950-yillardan keyin ham universitetning örni beqiyos böldi. Barot Boyqobilov, Oqiljon Husanov, Ğaybulla Salomov, Normurod Narzullayev, Omon Matjon, Yazdon Xudoyqulov, Ahad Hasan, Meli Normatov, Muhammad Salom, Samariddin Sirojiddinov, Duşan Fayziy, Mardi Nuriddinov, Qambar Ota, Farmon Toşev, Ullibibi Otayeva, Ismat Sanayev, Xosiyat Bobomurodova, Bibisora Turobova, Erkatoş Şukurova, Ilhom Hasanov, Orif Hoji, Toşpölat Tugalov kabi isteʼdodli ijodkorlarni yetişib çiqişida universitetdagi ijodiy muhit katta mahorat maktabi vazifasini bajardi. Bu ezgu anʼana mustaqillik yillarida ham davom etib kelyapti. Uyğun Röziyev, Muhabbat Töxtaşeva, Orif Töxtaş, Feruza Toğayeva, Azamat Qorjovov, Umid Ali, Xoliyor Safarov, Abdulla Çimirzayev kabi önlab ijodkorlarning voyaga yetişida universitet filologiya maktabining örni alohida.
Özbekistonda xizmat körsatgan fan arbobi, filologiya fanlari doktori, professor Nuriddin Şukurov ana şunday isteʼdodli yoşlarning mehribon, jonkuyar ustozi edi. Olim Samarqand davlat universitetida “Şalola” tögaragini yaratadi. Bu tögarak şeʼriyat ixlosmandlarini birlaştirib, ularga yuksak parvozlar qilişiga yöl oçdi. Natijada Samarqandda katta adabiyot, şeʼriyat maktabi yuzaga keldi.
Şuningdek, adabiy jarayon, adabiyotşunoslikning nazariy va amaliy muammolari bilan qizğin şuğullangan yetuk olimlar – Saʼdulla Mirzayev, Rahim Muqimov, Hotam Umurov, Şavkat Xolmatov, Isroil Mirzayev, Hamid Absamiyev, Ilhom Hasanov, Şavkat Hasanov, Abdurahim Soliyev kabi ustozlar ham zalvorli mavzularda tadqiqotlar olib borib, doktorlik dissertatsiyalarini himoya qildilar, yoş ijodkorlarning boşini silab, ularni har jihatdan qöllab-quvvatladilar.
Prezidentimiz Şavkat Mirziyoyev viloyat saylovçilari bilan uçraşuvda Samarqand adabiy muhitining millatimiz madaniyati, adabiyoti tarixida tutgan örnini: “Samarqandning öziga xos ilmiy-ijodiy muhitini şakllantiriş va rivojlantirişda unutilmas xizmat qilgan Botir Valixöjayev, Nuriddin Şukurov, Mamarasul Boboyev, Maʼruf Jalil, Barot Boyqobilov, Maşrab Boboyev kabi atoqli olim va adiblarning xotirasi xalqimiz yodida yaşab kelmoqda”, deb yuksak baholadi. Bu sözlar qadimiy va hamişa navqiron şaharda yaşab ijod etayotgan olimu fuzalolar va ziyolilarlarni butun xalqimiz kabi qizğin ijodga, fidokorona mehnatga çorladi. Binobarin, SamDUda 90 yil davomida şakllangan tilşunoslik va adabiyotşunoslik maktablarining bugungi kundagi vakillari ustozlarning boy ilmiy anʼanalarini munosib davom ettirgan holda özbek tili, özbek adabiyoti tarixi, mantşunoslik, adabiyot nazariyasi, adabiy aloqalar kabi yönalişlarda jiddiy tadqiqotlar olib bormoqda. Ular bugun yaratilayotgan imkoniyatlardan foydalanib, xalqimizga, jamiyatimizga yanada samarali xizmat qilişlari şubhasizdir.

Jöliboy Eltazarov,
Samarqand davlat universitetining filologiya fakulteti dekani, professor.

Sobirjon Tohirov,
mumtoz adabiyot tarixi kafedrasi dotsenti

“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822

Obuna haqida

Izohlar

Hozirça izoh yöq. Birinçi bölib fikringizni yozing.

Siz nima deysiz?

Izoh tahririyat körib çiqqaç, eʼlon qilinadi.

Şu ruknda köp öqilganlar

Barçasi (195)