Tört-beş kitob öqib, ustozlar suhbatlarida bölib anglaganimiz-haqiqiy adabiyotda nima bölgani emas, qanday bölgani tasvirlanadi. Töğri, bu ham nisbiy gap. Lekin baribir voqea tafsilotlarini oddiygina bayon qiliş ham yaramaydi, sababi, uning köça-köydagi gapdan farqi qolmaydi.
Bugungi adabiy jarayonga nazar solsak, nosirlarning bir avlodi şakllanib, tengma-teng ijod qilib kelişmoqda. Ular, yuqorida aytganimiz: adabiyotda nima bölganini emas, qanday bölganini tasvirlaş haqiqiy yozuvçilik ekanini anglagan va şu yölda ijod qilayotgan Xoliyor Safarovning “Nomus va hayot” hamda Fozil Jabborovning “Köklam kuyi” hikoyalar töplarimini öqib çiqdim. Yozuvçilarning yozganlari, tabiiyki, bir-biridan ayriça, lekin özaro hamohang bölgan jihatlari ham yöq emas. Keling, umumiy gaplardan çekinib, hikoyalar tahliliga ötsak…
Xoliyor Safarov Qaşqadaryo vohasida dunyoga kelgan. U şu yerda adabiyot dunyosini va dunyo adabiyotini tanigan. Yozmişlarida voha şamollari şivirini eşitganday bölasiz. Tili ham öşa yurt ohangida. Muallifning “Oriyat” hikoyasi özining ifoda usuli bilan boşqa hikoyalaridan balandroq turadi. Hikoya uloq haqida. Çavandozlarning tortişuvi rosa avjiga çiqadi, ularning içida el orasida halolligi nom qozongan Jamolxöja polvon zotni abjirlik bilan taqimiga bosib, otini yeldiradi. Lekin birdan örtadagi Turdi bakovul unga zoting halol emas, taşla zotni, deb pisanda qiladi. Oriyati kuçli bölgan tanti Jamolxöja zotni bakavulga qarab otib yuboradi. Hikoya davomida anglaşiladiki, Turdi bakovul yurtdoşlarining zotga ega çiqişini istagani uçun qöşni qişloqdan kelgan Jamolxöjaning işini halol emaslikda ayblab, uni töxtatib qoladi. Uloqdagilar esa bakovulning bu işidan ranjib, tarqab ketadi. Keyinroq köpkarini bergan töy egasi va bir neça çavandozlar kelib, uni qistovga olişgaç, bor gapni aytib beradi. Haqiqat ayon bölgaç, töyboşi uloqda qöyilgan zotni Jamolxonga eltib berasan, deb bakovulga ğazab bilan tayinlaydi. Şu yerdan boşlab Turdi çavandozning vijdoni bilan bahsi tasvirlanadi. U qilgan işidan, el-u yurt oldida izza bölganidan afsuslanadi. Yuzi çidamay, zotlikka qöyilgan tuyani keç tuşganda Jamolxöjaning uyi ostonasiga qöyib ketadi. Ertalab tursa, tuya uyida. Böynida ipga osilgan qoğoz turibdi. Borib qarasa, şunday yozilgan: “Tuya özingga buyursin. Endi u betingdan oladi. Közing oldida yuraversin. Senga yoruğ yuz sörayman”. Bu ori boridan aziz bölgan Jamolxöjaning sözlari edi…
Yozuvçi ğolib çavandoz misolida hamiyat, birsözlilik, halollik kabi haqiqiy erga xos xislatlarni körsatişga uringan. Ikki qahramon: Turdi bakovul va Jamolxöja çavondozlar misolida orsizlik va orlilikni qarama-qarşi qöyadi, aynan şu nomus-or insonning ziynati bölişi kerakligini uqtiradi.
Xoliyor Safarovning “Sumalaklar pişmagan” yil u hikoyasi ham durustgina. Asosiy mavzu taqdir masalasi. Alijon ismli öquvçi bolaning onasi oğrib ança vaqt yotib qoladi. U onasining tuzalişini juda istardi. Şuning uçun u doim duo qilardi, qöşnilar sumalak qilganda onasining tuzalişini sörab kapgir aylantiradi. Kelasi yil qöşnilar yana sumlak qilganda Alijonning onasi sal tetiklaşganday bölib, sumalak qilinayotgan joyga boradi, sumalak qozonini kavlayotib, öşa yerda yiqiladi. Şu bilan közi oçilmaydi. Yozuvçi kim qançalik urinmasin peşonadagi yozilgan yoziq amalga oşadi, taqdir tadbiriga çora yöq, degan ğoyani ilgari suradi. Qolaversa, yozuvçi dinimizga yot bölgan bidʼat amallar: sumalak orqali nimadir söraş, şunga öxşaş amallarga işoniş kabi tuşunçalarni qoralamoqçidir…
“Ayritomlik oşnalar” degan hikoya ham Xoliyor Safarovning ijodiy yutuqlaridan biri. Topilma yaxşi: bir neça yillardan beri farzandsiz, oxirgi farzandi ham nobud tuğilgan Abduğaffor va xotinining könglini şod qiliş uçun örtoği Ozod va uning ayoli kelişib, öşa nobud holda tuğilgan bolani özlarining bolasi deb, döstining xursandçiligiga şerik bölişadi.
Xoliyor Safarovda mavzu-ğoya topiş isteʼdodi bor, lekin ifoda uslubi, til masalasi biroz oqsaganday körinadi. Ayniqsa, “Sumalak pişmagan yil” va “Zulmatdagi nur” hikoyalarida bayonçilik böy körsatgandek, hikoyalar tili biroz şirasiz. Voqealar bir maromda, tuşkun kayfiyatda tasvirlanadi. Şular sababmi, hikoya odamni öziga tortmaydi.
Fozil Farhod ijtimoiy tarmoqlardagi çiqişlari bilan ança taniş bölib, u kötarayotgan masalalar, kuyunib fikr bildirişidan maʼlumki, tabiatan mavjud voqelikka befarq emas, uni doim nimalardir bezovta qilib turadi. Şu xususiyati uning hikoyalariga ham köçgan.
Men Fozil Farhodni “Jeton” hikoyasi bilan taniganman. “Jeton” boşqa hikoyalaridan ajralib turadi. Unda boş qahramon – muxbir yigit noçorroq yaşaydigan hamkasbini keçki ovqatga taklif qiladi. Hamkasbida esa jetondan boşqa heç narsa bölmaydi. Muxbir yigit keçlik ovqat va pivo buyurtiradi. Köp içişganidan bir muddat közi ilingan muxbir yigit uyğonib qarasa, şerigi yöq. Uning indamasdan ketib qolganidan jiğibiyroni çiqadi, u haqda yomon xayollarga boradi, bor pulini tölab heç vaqosiz qoladi. Ammo ofitsiant qiz unga şerigi qoldirgan jetonni körsatgaç hamma xayollari tarqab ketadi…
Voqea şunday, ortiqça tasvirlar yöq. Oddiy bir detal – jeton bilan bir insonning xarakteri körsatib berilgan. Hamrohida bittagina jeton bor edi, kamiga uning uyi uzoq. Lekin hamkasbining himmati tufayli unga çöntagidagi bor -budi – jetonni taşlab ketadi, sababi u borini keçki ovqatga tölab, pulsiz qolib ketişini bilardi. Özi esa uyigaça bölgan yigirma beş çaqirimni piyoda bosib ötadi. Bu – ismi ham tilga olinmagan qahramonning tiynatidagi tozalikdan, odamlarning yaxşiligiga boridan keçib bölsa-da javob qaytariş kabi insoniy fazilatidan darak beradi. Undagi insof tuyğusi yaxşilikka javob qaytarmasdan ketişga izn bermadi.
Fozil Farhod qahramonlarining köpçiligi ijodkorlar: muxbir, muharrir, yozuvçi. Buning sababi ham maʼlum: muallifning özi tahririyatlarda mehnat qilgan, hikoyalar yozib turadi. Demak, qahramonlar özi körgan, bilgan kişilar, voqealar ham özining atrofida sodir bölgan. Mazkur qahramonlar iştirok etgan hikoyalarni öqisangiz, ular asosan, ijod ortidan qadr topmagan, mehnati evaziga munosib umr keçirolmayotganini körasiz. Yozuvçi buni atay töqib çiqarmagan, buning ortida jamiyatimizda keçayotgan maʼnaviy tanazzul, ijod va maʼrifiy sohalarga bölgan eʼtiborsizlikni körsatişga uringan, ijodkor ijod bilan emas, turmuş taşvişlari bilan öralaşib qolayotgani bois na ijod olamida, na jamiyatda qadr topmayotganidan kuyinadi yozuvçi.
Fozil Farhod voha farzandi. Uning hikoyalaridagi “yelvagay”, “qölyuqalik”, “ulton” “kursiquli” kabi sözlar, “sovliqni yöqotgan qöziday”, “muçaldan qolgan tuyaday” singari iboralar uning xalq oğzaki ijodidan xabardorligini körsatadi, xalq tilidan uzoqlaşmaganidan darak beradi.
Lekin muallifning Baʼzi hikoyalari tilini sayqallaş kerak deb öylayman. Yozuvçi ayrim joylarda publitsistik uslubga ötib ketadi, Baʼzi joylarda bayonçilikka beriladi. Ayrim söz va iboralarni noörin va uslubiy xato qöllaydi. Masalan, tahririyatda işlaydigan muxbir hamkasbini “gazetdoşim” deydi. Töğri, “-doş” qöşimçasi şaxs maʼnosini yasaydi, lekin gazeta söziga qöşilganda “gazetada birga işlaydigan kişi” maʼnosini bermaydi. Yoki quyidagi gapga eʼtibor bering: “Kutilmaganda kallamga notaniş (! – taʼkid bizniki) fikr urildi”. Fikrning tanişi-notanişi böladimi!? “Yumşatiş belgisi” hikoyasida xiyobonda aylanib yurgan qahramon daraxtlar orasida yomğirda ivib, qotib qolgan bir qop sementni körib, özini şu keraksiz qopday sezib qoladi. Bu qahramonning ruhiy holatini oçişda yaxşi detal bölgan. Lekin yozuvçi öşa holatni şunday yakunlaydi: “Negadir u özini mana şu dardisarga qiyosladi-yu, aççiqlandi (bir qop sement – taʼkid bizniki)”. Dardisar – forsça boş oğriği demakdir, uni köçma maʼnoda birovga yuk bölayotgan odamga nisbatan işlatiş mumkin. Lekin bir qop sementga qiyoslaş juda notöğri. Bundan taşqari, uşbu hikoyadagi qahramonni yozuvçi hikoyaning yarmigaça qahramonimiz, Vaysaqov deb keladi-da, birdan “tahrirçimiz” degan sözni qöllab, oxirigaça ön martaça tarkorlaydi. Bu, tabiiyki, öquvçining tişiga tegadi…
Umuman olganda, ikkala kitobni hodisa sifatida baholaş mumkin. Yozuvçilar tinmay izlanişda, köngil dardlarini yozişmoqda. Hayotni bor-böyiça tasvirlaş, yolğon yozmaslik yölida ildamlaşyapti. Ularga tilagimiz şuki, izlanişdan, qalam tebratişdan töxtaşmasin.
…Darvoqe, ijodkor akalarimizning qalamga olayotgan mavzu kölami kengayib, umumbaşariy muammolarga böylaşsa, degan istagimiz ham yöq emas.
Husan MAQSUDOV
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


