50 daqiqada öqiladi

783 marta körilgan

Uy

Uy

I

Ovul sukutda edi. Paxsaçilar işini qöygan kezlari edi.

…Öşa voqeadan bir kun ilgari biznikiga Öljaboy akis (bolalar şunday atardik) kelgandi. Qölida bir parça qoğoz, ruçka bor edi.

Ayvonga ötirgaç, piçirlagannamo gap oçdi:

– Tört-beş sömingni beraman. Bilasan, savodim çatoq. Toşkentga bir oğiz gap bor. Şuni yozib ber! Neçinçi sinf bölding?.. Olti… ha, otang uyga taraddi köraversa, oldidan çiqadi. Buni uşla-çi!

Işqilib, maqtovga uçdimmi, yo buni sörab-suriştiradigan yoşda emasmidim, onamning barmoğini yanoğiga sidirib, “uyat” deganiga ham qaramasdan, keçki ayozda qaltirab qoğozni bejadim:

“Assalomu alaykum, inim Suyarjon. Soğliq, öqişlar yaxşimi? Çeçam qanday, könikib ketdimi?.. Oğaynilarning bari yaxşi, salom aytdi. Gapning indallosi, Suyarjon, sen ketgaç, Otamning uyi karvonsaroy böldi. Soğ ham, nosoğ ham şu yerda. Qarovsiz uy şu-da! Ket, degan bilan közdan pana bölsa, baribir keladi. Urib-sökiş befoyda”.

Xat şu yerga yetganda u kişi mendan söradi:

– Pul tölab uyida turadi-ku! Nima deydi, şuni?..

Men yelka qisgandim, onam:

– Kvartira, – deb javob berdi.

– Ha, – dedi akis boşini çayqab, tuksiz iyagini siypab. – Yoz..

“Bu sening şaharingmidi, uyini kvartiraga qöyadigan. Sen professorlikdan ortmaydiganga öxşaysan, mayli, ilm qil! Uçqiz bilan Ğöbdinning orasida umring ötib ketadi, bu yerga kelsang! Agar Otamning uyiga egalik qilaman, desang, qayt jumagaça. Tağin, öpkalab yurma. Imoratingning toşi köçgan. Özaro maslahatdayam şu gap böldi. Yaxşi, gap şu-da!

Akang Öljaboy”.

Men “yalt” etib unga qaradim. Içim idradi, qornimga burğu solingandek bezovtalandim. Öljaboy bobo çöntagini kovlab, uç sömlik berdi.

 – Kerakmas… qaysi Suyar?

– Tanimaysan, u Toşkentga ketganida sen emaklab yurarding! Töğrimi, kelin? Ana aytdim-ku! Biznikiga öt, dölana beraman. Gapga oyoq bitib ketmasin, yana. Tayyor uy-joy, odamlar eşitsa, jazman köpayadi-da! Taqdir qilgani-da!

Indamadim.

Akis qoğozni avaylabgina buklab, rahmatni döndirib, darça tomon odimlarkan, oyim oşxonadan turib, til uçida: “Şirkadi pişdi”, dedi.

Mening fikru zikrim haligi Otaning uyi – qarovsiz hovlida bölib qoldi, şirkadini yeb öşa gap izidan quvmoqçi edim.

* * *

– Şodmonboy otaning uyi şularning köziga saroy böldi-da! – dedi onam mendan bor gapni bilgaç. – Er yetgan öğli, uy bölib bir oilaga boş qizi bölsa, uyning egasi öşalar. Siçqon siğmas iniga, ğalvir boylar dumiga. U yerga Öljaboy aka uy tugul, katak qurişgayam qurbi yetmaydi. Rözğori bitta köksigirning yeliniga qaragan-u, dağdağasi olamni buzadi-ya! Yoki bir kömma topdimikan?.. Oldi-orti eski imoratning qoldiği, ota-bobosi xumga borini tiqib taşlab ketganmikan? Dami baland, bir hunari borga öxşaydi, bolam?.. El-yurt nima derkan, şunga hayronman, qölini burniga tiqib qolaveradimi? Dadangning quloğiga bir oğiz şipşitiş kerakmi? Öljaboy bobongning indamay yurgani yomon – pismiqlanib işini bitkazib qöyadi. Esonboy bilan juda oş-qatiq, bir narsa deganmi u? “Bölib olamiz”ga uçib, qarğişga qolmasa edi.

– Boboning yaşirgani bor-ov, – dedim onamga, göyo şu bilan Öljaboy akisning dimoği Uçqiztoğday kötarilgani maʼnisini topgandek. – Aya, Suyar akani eşitganman. Bizga oğaynimi? Dadam ham köp gapiradi.

– Ha. Bari bir otadan tarqagan. Neçi avlod ilgari bobolarimiz şu yerga kelib, el bölgan. Ildizini suriştirsang, bir otaga taqaladi.

Keyin, haqiqatan ham, şu tobda Şodmonboy boboning uyi qarovsiz qolib, ivirsiq, taşlandiq bir joyga aylangani rostmi, deb söraganimda, onam: “Kimga zaril şu! – deb qöya qoldi. – Odamlar bir parça yerini eplolmaydi-yu, ortiqça ğalva kimga kerak”.

Men muhim masala tagiga yetiş ilinjida yelkamga çopon ilib, qişloq manglayidagi çoldevor sari çopdim.

Qoş qoraygaç, kuzning allaqanday muztar qoronğisida adras tönga öranib, kunçiqardagi çakalakzor oralab alanglab, qörqqannamo ketib borardim.

Hovlini tezroq köriş ilinjida goh çopar, goh töxtardim: hadiksirab oldi-atrofimga qarab dirillar, tağin biror taniş-biliş uçrab qolsa, birga borardik, degan öy miyamga tinçlik bermasdi.

* * *

Toqqa tutaş adir biqinidagi uy neça yillardan beri odam isiga zor edi. Bu yerga biror kişi kelib sukutdagi hovliyu ötganlar tinçini buzmaganidek, allaqaysi sayoq oyoqosti qiladigan işratxona ham emasdi. Aksinça, hovliga kirişingiz hamonoq dimoqqa yoqimli is urilar, çor-atrofda örilmagan piçan payhon bölgandi. Yölakni fariştalar supurgandek. Qöy-mol ötlaşi uçun daraxt şoxlaridan tösin; betartib taxlangan bolor, tömor, şox-şabba. Kiraverişda öng qöl – uy, çap qöl – oğil, töğrida oşxona. Oşxonaning loysuvoği köçmagan, bitta-yarimta somonparça çiqqandi, xolos. Faqat kiçkina yaydoq derazani kun urib, sölini obdon suğurib olgan, keçki şamol oynalarini muttasil dirillatardi. Uning biqinida usti kigizda yopilgan, bir tarafi oçiq tandir bor edi. Kultepa tört-beş qadam nari, soyga tuşar joyda.

Quyuq terakzor. Qir kindigini öyib qurilgan oğil. Bir-biriga çatişgan sada, tagi suruvyotoq. Undan past – buloqqa yolğizoyoq yöl tuşgan. Buloq suvi ikki qişloqqa amal. Ehtimol, qişloq etagidagi hovuz qurib borayotgani uçun uyni buziş gapi kötarilgandir. Molxona ustidan tomçi ötib, devor biroz qiyşaygan, ustun joyidan siljigan, poydevordan toş köçgandi. Molxonaga bir köz taşlagaç, töğri uy tarafga yurdim.

Menimça, bösağada ikki-uç avlod yumalab ösgan edi. Eski-tuski matohlar va imoratning eski tarxi, biçimi şundan guvohlik berardi. Uzun ayvondan xonalarga ötilar, har bir eşik yonida tokça, aftidan, çiroq yoki obdasta qöyiş uçun bölsa kerak. Qibla tarafdagi ikki xonali mehmonxonaga köz qirini taşlab qöydim.

Peşayvonning şiftiga uya solgan musiçalar, çumçuqlar vijir-vijirlab yoniga çorlar, allaqanday noxuşlikdan ogoh etmoqçidek çirillab uçar, tağin qismatiga köngandek tinçib qolardi. Quşlar qiş taşvişida şunday ilhaqdir, degan öy miyamga kelsa-da, bösağada çalajon, uzala yotgan Törtközning bunday öyi yöqmidi, derdim özimga-özim.

It qariganini it körmasin. Törtközning suyaklari börtib, yungi tökilgan, közlari kirtaygan: turişga urinadi-yu, oyoqlari qiyşayib, qovurğalari börtib ketadi, ğaşini keltirayotgan itçivinlarga ham madorsizgina tumşuğini nuqib qöyadi.

Hovli etagi – soy tomondagi darçadan çiqib ketayotganimda uzun, kökka ustun, quçoqsiğmas teraklarning şoxlarida gala-gala qarğalar qağ-qağidan etim uvişdi. Abrikmi, yantoqmi, quşqönmas, xas-xus dafʼatan şitir-şitirlab ötakamni yorayozdi. Boyöğlilarning ovoziyu olazarak közlaridan battar qoçdim. Yöl-yölakay qirning sarğaygan öt-ölanlarini bosib borarkanman, “Şodmon otaning dunyosi bir qiş oç ovulni boqqan, haliyam boqadi”, degan gap behikmat emasligi-yu, yana “Uyni buzaman deganni tuz uradi” degan matalga goh işonib, goh işonmasdim.

Darvoqe, bu çinmi, ötirikmi, bilmadim, ilgari darçadan çiqişdagi öra örnida yakkamix bölganmiş. Bir kişi uni olaman deb, tagini kovlaganida bir xum tillo topganmiş. Keyin bosar-tusarini bilmay, öraning oldi-atrofini kalamuşdek ilma-teşik kovlab taşlabdi, biroq heç vaqo topilmabdi. Ança vaqtdan söng bir safar keçqurun şu yerdan ötayotsa, kimdir ismini aytib çaqiribdi. U nari-beriga alanglabdi, biroq tirik jon körinmabdi. Qarasa, çuqurda bir narsa yaltirarmiş, hovliqib şartta öşa tomonga sakrabdi-yu, haligi yaltiroqni olib darrov tişlabdi, tiş botmabdi. Toşni çöntagiga tiqib, öradan çiqiş ilinji ila jon haybatda yantoq tomiriga çirmaşibdi. Şu tobda bir narsa oyoğiga öralib, öraga tortaveribdi. Uning oyoq-qöli qaltirab, qiçqiribdi, ovulni yordamga çaqiribdi, axiyri, yiqilibdi…

Ertasiga murdasini xalq olib ketibdi. Keyinroq keksalardan öşa ölgan kişi Şodmonboy otaning çöponi bölganini eşitganman. Ular yana: “Çoldevorga duo ketgan, tuproğiyam birovga döstlik qilmaydi”, deb qayta-qayta gapirardi.

* * *

Qişning boşi ekan. Şodmonboy ota keçqurun qöylarini suruvyotoqqa qamab, qişloqni aylanib yursa, biror hovlidan tutun çiqmasmiş. Har bir uyga devor oşa möralab çiqibdi. Esonboy boboning otasining uyiga yetganda eşik qoqmay töğri kirib boribdi, qarasa, bolalar ayvonda kuydirilgan tak-tak yeb ötirgan ekan. Şu haqda onam takrorlardi:

“– Şu buvdoyoq qorin töydiradimi? Qozon qoraytirişgayam un yöqmi? – debdi uyboşiga qarata.

– Topganimiz şunga yetdi, – debdi momo yelka qisib, kavşanarkan. – Birovdan söraşga iymandik. Qöni-qöşnidayam şu ahvol, birovga berar yegulik yöq. Yeganimiz özimizga yuqmay yuribmiz. Bizgayam qaraşib tursangiz, qolib ketmas. Mana bular odam bölsa, yelkamizdan yukni olar…

– Öljaboyni jönating, eşakka mindirib. Bir xalta buğdoy beraman, suv tegirmonga çiqarib, biratöla uyga olib keladi. Bolalarni oç qöymangizlar, ertaga elni çaqirib qöy söyaman. Uyda heç kim qolmasin, hamma borsin! Bir kosa suv qöşsak, bitta odamning rizqida.

– Xöp-xöp, boy aka. Özim jamoat qilib, aytib çiqaman, – deya uyboşi Şodmonboy otani kuzatgani taşqarilabdi. – Bizni ertaroq aytavering, xizmatini qilamiz. Ortgan-qutganini uyga berarsiz…

– Olib ketaqol, mayli. Oçközlik qilma, lekin. Bu xulqing bolalaringga ötadi. Senga ölguningça xalal beradi, bilib qöy”.

Eşitişimça, Öljaboy bobo Şodmonboy otadan undirilgan undan xufiyona öğirlab, sotib yuboradi.

II

Qişloqning tört-beşta qöli uzuni Öljaboy boboning çoldevori yonida nimanidir kengaşar, tortişar, yana akisga maslahat solardi.

Men paxsadevordan nari ketolmay, gap poyladim. Neʼmat bobo hoşiyasi kirlanib qoraygan, yaltiragan qalpoğini yeçib boşini şamollatdi:

– Buzişga buzasan, lekin el birlaşmasa, ming tirtangla, qiş tuşgunça imorating bitmaydi. Qiş – bösağada. Suyar kelmas, kelsa-çi, qişi bilan uyma-uy tentiraydimi? Qiş öçoği tor, bola! Yozda butun ovul siqqanga, qişda bir jon ortiqça. Bir kun Neʼmatga rahmat aytasan, şu gapi uçun. Öljaboy, otaning çöponidan farqing yöq. Yuraging ikkita bölsa, buz, ammo buni şunday taşlab qöymayman. Eşitib ol, sening beting bilan, keting bir. U yoqqayam öynaysan, bu yoqqayam. Agar Suyardan bir oğiz qattiq gap eşitsak, özingdan öpkala.

Öljaboy akis çegraydi:

– Ih, joni huzurda. Şu itqaramas çakalakzorga kelaman, deb ölib turibdimi?! Tillo bersayam kelmas. Otaning qirqida körganim, şundan beri soyasini solmaydi.

– Bu çakalakzor – otamizning uyi. Öt bossa bosaversin, tomçi ötsa lömboz qilamiz, berkitamiz. Qulasa, kötaramiz. Lekin tirnoğini tekizganning oyoğini urib sindiraman. Öğli baribir qaytadi, Amirkaga ketmaydimi. Ota uyini buzganning biri ikki bölmaydi. Qaysi kuni Suluvxolni Buloqboşida körib qoldim. “Şu uyda otamning isi bor”, deydi. Ammo kelolmaydi, heç kim yöq. Kuyovi qurğuram köp içadimi, deyman, singilning közi kökaribdi. Söraydigani yöq, deb öylaydimi?.. Ha, şu obrögayam tuf, taşlab kelaver. Mungliğlaringni çirqillatmay… – Mahmud qassob jahllandi, qöli muştlandi.

– Uyimga janjal kötargani keldinglarmi, – dedi Öljaboy bobo akisligi tutib. – Suyar, Suluvxon – bari özimniki. Ularning ğamini yemay qöyaqolinglar. Suluvxon biznikidan çiqmaydi, kelganida. Tuğilib-ösgan – törkunida sörovsiz qolarmidi?! Lekin Şodmonboy akamning imorati köklamga çiqmay baribir qulaydi. Men buzmasam, özi buziladi. Tönğiçimizga danğillama uy solib bersak… Birov foydalansa, qulab tuşgandan yaxşi-ku!

Yon-atrofdagilar bobilladi:

– Işingni oti nima?

– Uy egali, egasi ölgani yöq.

– Bor, toşingni ter. Qulasa, köklam kötaradi.

Hartugul, kelişuv mujmal tugagani Öljaboy akaga maʼqul edi. Uning yuz-közida mamnunlik zohir böldi. Odamlar ariqdan hatlab töğri Çiroqçi tomonga yöl solişdi.

Öljaboy aka esa ğönğilladi: “Şodmonboyning davriyam ötdi-ketti. Kampiri çimildiq körpasi titilmay öttizida beva qoluvdi. Kimga işonadi, hayronman. Qaraydigani yöq, arzandasi eri bilan kunda ğalvada. Bir bolaning onasi haliyam özini bosib olmagan. Biramak öğli tişini kavlab yuribdi, yuraversin. Endi uy beega”.

U “Uy beega”, deb birov eşitişi kerakdek ovozini balandlatdi.

Devordan ğişt sindirib olib, ezdi.

* * *

Meni haligaça Öljaboy boboning öşa kungi şaşti hayratga soladi. Qöl uçida kun köradiganning egni qisiq böladi, dimoğ bilan gapirmaydi, gapirolmaydi. Keyinroq eşitganim bor: uşbu voqea yuz berişidan tört-beş yil ilgari u kişi momomga çol topib beriş iştiyoqida ança yongan.

Momo boşqa uy qurmagan.

Momo qizini uyli qilgaç, ikki yilda yolğizlikdan zerikdimi, qörqdimi, öldi-ketdisi – beş metr surp, joynamoz, imomu ğassolga berarlik matoni böğjamaga tugib-yaşirib, Toşkentga otlangandi.

“Öşandan ikki hafta ötar-ötmas otaning uyi naq karvonsaroy – işratxona böldi: halol ham, harom ham öşa yerda. Keçdan tonggaça bazmu jamşid avjiga minardi. Qimorbozlarning ğala-ğovuri, uyi buzilgan, şaharçadan çaqirilgan ayollarning şiqing-şiqingi; çalajon alkaş va bangilarning dovruği qölansa is, sukunat ingan uyni böğardi, göyo.

Şodmonboy akaning salobatidan haymiqib, eşik hatlaşga jurʼati yetmaganlar endi oyoq çözib törda ötirar, soyasiga körpa töşaganlar uning otini ham unutgandi. Sabr kosamiz tölgaç, tört-beş kişi galalaşib, içimizda Öljaboy bobong ham bor edi, haligilarni quvib çiqardik. Döqladik, yoqasidan oldik, urdik, işqilib, bir amallab haydadik. Uybuzarlarning qorasi öçdi. Bölmasa, uy oyoq ostida qoladigandek edi. Ovul yana tinçidi”, – derdi otam öşa gaplar uy içida kötarilib qolsa.

III

Keyinroq haligi xat Suyar akaga yetib bordimi, yoki bu ham köz-közga uyuştirilganmidi, ança öylab yurdim. Sabohat yanga bilan gapning tagiga yetdim. Yanga buğdoyrang, böylari uzun, qalin qora qoşli köhlikkina ayol edi.

Kunlarning birida Sabohat yanga gap oçdi:

“Öşanda akangiz allaqanday asabiy holda oldimga keldi. Gaplaşdik. Ilmiy işi tayyorligini bilsam-da, negadir qişloqqa qaytişi zarurligini aytdi. “Men bilan qişloqqa ketasanmi?” dedi dangal. Töğrisi, ilgaridan menda köngli borligini sezsam-da, oçiqça aytmagani uçun, ota-onasining topgani bordir, deb öylardim. Qarorini eşitib, ajablanmadim-u, yuz-közidagi özgarişdan bir töxtamga kelmaganini sezdim.

– Otang bilan gaplaşaymi? – dedi.

– Otam ustozingiz-ku!

– Ustozim yöq demas…

– Bilmadim, “yöq demas”.

…U kişi otam bilan gaplaşgan.

… Otam zalda kutib turgan ekan, imlab çaqirdi. Xonasiga kirdik. Dadamning közlarida allaqanday bir muammo aksi körinar, keng manglayi tirişgan, tökilgan soçlari yanada siyraklaşgandek edi. Yana, şoşilinç harakatlaridan masʼudligini ham fahmlaş qiyin emasdi.

– Ötir-çi, qizim, – dedi stulni körsatib.

Keyin biroz taraddudlandi.

– Haligi, onang sirdoşing edi, taqdir ekan. Umrini bolalariga qöşib bergan bölsin! Endi men ham sirdoşman. Sizlarning baxting uçun yaşab yuribman-da. Buni yaxşi bilasan. Singling ham böy yetdi-da endi. Onang sizlarni uy-joyli qilişni menga topşirib ketgan. Har kimning boşida bor, bu savdo. Aksioma, hayotning aksiomasi. Keyin bemalol oyoqni çözib yotsam böladi.

Otam ösiq qoşlarini uçirdi:

– Anovi, Suyar akangni taniysan-a? Köp keladi biznikiga. Şogirdim-ku, esladingmi?

Boş irğadim.

– Odam qöyibdi. Onasi… Bir javob aytiş kerak. Şunga nima deysan? Yomon bola emas. Ilmi bor. Sal yöl-yöriq körsatsa, yölini topib ketar.

Dadam onam örnida onam ham edi, garçi örtada qalin bir devor bölsa-da, raʼyimga qarar, ammo gap ohangidan sörab keluvçilarga “yöq” deyiş istiholasi ustida boşi qotar va qiziga bundan avloroq xaridor çiqmoğiga işonmasdi, nazarimda. Bu mening könglim uçun ham töğri, xuş edi.

Oradan bir kun ötib, Suyar akaning qişloqqa qaytganini eşitdim: Erkin ismli dösti qölimga bir parça qoğoz tutdi, xatni oçdim, közlarim juda qattiq bosib yozilgan harflar ustida yugurdi:

“Otamning uyini töyga sozlayman. Tez bormasam, bölmaydi, könglim ğaş. Aytgança, tayyorgarligingni köraver, uydagilar kelinini qişgaça yiğib olmoqçi. Hafta turib, qaytaman. Onamdan uyalib, qoçib yurma, zerikadi. Erkin aka uçraştirib qöyadi”.

* * *

Ovulga sovuq sukut kirgan kezlari biz ham Suyar akani Toşkentdan uylangan, deb eşitardik. Rosti, töyning ovulda ötkazilişini intiq kutganman, tengqurlar bilan tönka ustida ötirib, yeng şimarib palov yeyişning gaşti bor-da. Lekin, bu töğrida biror kişiga til yormaganman.

Darvoqe, momom öşa kuni töyni tezlaştiriş uçun şaharda tunaydi. Qizni köradi: körsa körgudek, köngil tölgudek – tustar. Gaplaşadi, tilidayam, dilidayam bor. Ikkovining gapi gapiga, işi işiga mos tuşadi, endi bor gap domlada… Domlayam röyxuşlik bildiradi. Ikki-uç qöni-qöşni çaqirilib, töy belgilanadi.

Xullas, momom “töyning kelasi yakşanba ötkazilişidan köngli ham ğaş, ham töq”, edi. Ammo domla kelin-kuyovning keyinçalik Toşkentga qaytişi töğrisida uzil-kesil bir gap aytmasa-da, baribir qizi şaharda yaşaşi, şogirdi professorlik maqomiga erişişidan umidvor bölgan.

* * *

Qiziği şundan keyin boşlangandi.

Kayvonining xayoli haligi çoldevorga yetib, töy taşvişlari yeçilib, şahardan kelin ilib boradi, göyo. Butun qişloq töyga hozirlanib, köçib çiqadi, göyo. Ovul çoldevorni qöşqöllab epiga keltiradi, göyo. Bir kunda el sarpo kötarib kelib, böğjamani töldiradi, göyo. Oğayni-jamoat kengaşib, guruç, moy taşvişini yeçadi, göyo. Bir kunlik töy yugur-yuguri tinib, kelin tuşirib oladi, göyo. Buning bari momoning xayolida, xolos.

Odamlarning töyga taqalgan mingta nayrangi bor edi.

…Şu tobda öylab körsam, hammasi kino uçun sahnalaştirilgandek tuyuladi. Biri-biriga çambarças boğlangan voqealar. Men esa öşa paytlari ovulda ğaram yonganining töyga borib taqalişini öylab ham körmasdim…

IV

Ovul haliyam sukutda edi.

Kuzning adoği. Izğirin kişini çaqar, ahyon-ahyon köça-köyda boşini çoponi yoqasiga yaşirmoqqa uringan odamlar uçrar, sovqotganlar qaltiragança ötib ketardi. Ötib-qaytayotganlar şu darajada beeʼtibor, hafsalasizki, na baqirganni, na çaqirganni eşitadi. Ehtimol, eşitar, özini garangga solar. Ularni faqat bir vahm bilan çorlaş mumkin edi. Şu vahm iliqqanlarni çorlab, öy-fikrlarini tözğitib, öz domiga tortişi, ğarqobdek yutib yuborişi mumkin edi.

… Onamning qozonpatiri pişişini kutib, oşxona atrofida kuymalanib yurganimda, allaqayerdandir tutun hidi keldi. Avvaliga eʼtibor bermadim, öçoqdan çiqayotgandir, deb. Söngra qörqa-pisa, piçan ğarami tomonga çopdim. Ğaram yonsa, qiş bamisoli azob. Şamol Olatayoq tomondan esayotgani uçun oğilga tiralgan narvonga çiqib, alangladim: tutun buruqsib, çor-atrofni zabtiga olar, osmonga örlagani sayin olomon hayqirib çopar, ayollarning fiğoni falakka kötarilar, olov qişloqqa yopirilardi.

Bir payt qarasam, yoş-yalang toşloq yöldan pildirib öşa yoqqa borayapti: birovining qölida paqir, birida ketmon.

Tom ustidan yelkadoş tomlar oşa ularning ortidan quvdim. Ikki közim Olatayoqda, sakrab-sakrab ketib borardim. Traktor ovulga öt ötmasin uçun “tar-tar”lab yer haydardi. Quruqşagan xas lovullab yonib, toşloq yölgaça yetdi. Şamol öçakişgandek xas-xus uçirardi.

Qança oşiqmay, şunça keçikayotgandek öpkamni qöltiqlab yugurardim.

– Ja, vahima kötaradigan emas ekan, – dedi çollar yetib borganimda. – Kimning qöli qiçidi ekan. Bolalar eşik hatlab çiqqani yöq. Esonboy “sen-men”ga boradiganlardan emas. Öljaboy alanglab yuruvdi, öşaning qölimikan? Joni neçta, tayyor ğaramga öt qöyib. Özidan bir ayb ötgan-ov.

Şu gapdan keyingina olomonning biroz hovuri pasaydi. Olovning dami esa baland edi. Öljaboy bobo sökinib, eski şinel bilan ötni öçirar, yon-veridagi bolalarni urişar, baʼzilarga zarda qilib, nişini suqib olardi:

– Qaysi körolmas kuni kuyib öt qöydi ekan? Şodmon otaning ğarami qişin-yozin turardi, inson qölini tekkizmasdi. Ih, boyning özi yöq-da. Insof kötarilganga öxşaydi oramizdan. Falokatdan asrasin, Xudoyim.

Piçan tutab, buriqsib kökka örlardi.

– Endi Esonboyni soğadi, – dedi yuzi qizarib ketgan Umir ilgirçi. – Qayişdimi, bir dardi bor. Qurğur çöldan ham “hiq-hiq”lab suv içadi.

 – Eplagan qiladi-da, şuniyam aka Umir.

Biz bolalar tomoşa körayotgandek hayratlanib ötirib olgandik. Olov “çars-çurs” xas-xusni otar, hamma tobora kiçrayib borayotgan ğaramni qörğalardi.

Tört-beş telajka piçan bilan Esonboyning dunyosi kamayarmidi?.. Kamayarkan. Mol-qöyi qişdan qanday çiqadi? Tört-beş suruv… bir-ikkita bölsayam, boşqa gap. Şunça yemişni qayerdan topadi?! Ovul ham qarab turmas, somon bermasa poxol, jilla qursa, nuşqurt berar, lekin qölda berganga quş töymas.

Xullas, qiş ötgunça Esonboyga kimdir topganini, dökonçi ortganini, Xidir bobo ataganini ilinadigan gap çiqdi.

– Esonboy juma bozorga yigirmata qöçqor çiqarsa, ön telajka beda beradi. Suruvi qişda qimirlamay yeydi. Şu bozor narx ham tuşadi, – dedi Neʼmat bobo yarim hazil, yarim çin.

* * *

Dadam juma bozorga taraddudlandi.

Men ham ergaşiş ilinjida erta uyğondim: ammo menga moltopar döppingni kiy, deb buyurilmadi. Kun sovuqligi uçun indamadi, deb öyladim, iyartişiga ham közim yetmasdi. Ayvon labida dirillab turaverdim. Keyin uyurga qarab kelaman, degan öyda timirskilana-timirskilana nari-beriga yurdim.

Otamning ortidan köçaga çiqqanimda çor-atrofda tutun hidi kezinib yurar, ahyon-ahyon zax devor isi kelar, açimsiq havo barini böğar, moğor bosgan törva isidek dimoqqa örnaşib borardi.

Dadam köp uy kötargani uçunmi kuldi:

– Qişga yetmay kimning tomi quladi ekan? Uç oy sabr qilganda, köklam el köçib çiqardi haşarga. Özi suv muzlab böldi, endi qirov tuşsa, loy çangallab ötiradimi? Ahmoq odam ham köp-da! Ustun-pustun tirab, suyab qöymaysanmi!

– Esonboy akaning ğarami yondi. Şuning isi.

– Yöq, bu uy, eski devor isi. Kimdir tok tagiga taşlamoqçimi? Uzumning tagida qoladi, öziyam. Uy quriş uçun uç-tört yil tilini köndalang tişlaş kerak. Bu yil qorakişmiş pul böldi, ikki yil şunday hosil olsa, danğillama uy-da.

Otam Egiz sada tomon yurdi.

– Uyurni Suvlisoy tomonga hayda, öti yaxşi, – dedi yorilib qavargan qöli bilan qirga işoralab. – Baytalni tuyoğiga qirraç toş kiradi, oqsoqlanib yurmasin, qarab qöy.

– Xöp, Suvlisoydan çöpontayoq yasab kelaman.

…Öşanda xayolimga qişloqdagi boqibeğam, tepsa-tebranmas odamlar bir-bir gavdalanar, qaysisining imorati qulagan ekan, deb öylaganman. Nega öylamay, axir, kattalar unikida-bunikida yaşayveradi, bolalar-çi? Qişi bilan çuğurlaşib, birovning uyiga siğmaydi, qornim oçdi, deyolmaydi, emin-erkin öynolmaydi.

Yöl-yölakay Beşbuloqqa – otlarni körişga otlandim, garçi kuz ayozi ayovsiz çaqayotgan esa-da. Öşanda Quloqboşida Öljaboy akis bilan Esonboy akani uçratdim, ular nimanidir çamalar, tuşuntirar, gap-sözidan bir şumlikni boşlaganini fahmlaş qiyin emasdi. Ariq suvini hayotga önglaş bahonasida ikkovini tinglaşga urindim.

– Olifta qaytdimi, olçanglab, – deb söradi Esonboy aka baqbaqasi liqillab Öljaboy bobodan. – Amakining ham tilini moylab qöyiş kerak. Bir-ikki söm bersang, orqasi öçoqdek bölib qoladi. Şu bilan saroy qurmaydi. Bolasi er yetib qolgandir, işni öşa buzişi mumkin.

Esonboy aka dadam haqida gapirayotganini tuşundim.

Öljaboy akis qimtidi, sarğimtil, söyloq tişlari körinib iljaydi:

– Ha, uni özimga qöyavering! Bir sömning gadoyi, könadi. Suyarmi, u kelmaydi. Qöli mehnatda qotmagan. Şunça işni körib-bilib… tillo bersayam qaytmas. Suv muzladi. Qöni-qöşnining eşigida qaqşab yuriş osonmi?! Akasi siğdirarmikan, Xudo biladi. Kelgandayam kun bermaymiz, ketadi, törvasini qöltiqlab.

– Buni özing yopasan, minğir-minğirni eşitmay…

– Heç gap tegmaydi sizga.

Bobo boşini sarak-sarak tebratib, menga qölini sermadi. Bu – ket, degani. Imlaşlar asta-sekin miyamga olov yoqdi.

Ham ularning hangomasi adoğini eşitiş, ham kuzak suvining nozik, şildir-şildiri zavqiga tuşib, dara oralab qirga örladim. Onda-sonda yalpoq toş olib, ariq böylab sakratiş uçun otardim, keyin “tars” etgan tovuş eşitilar, quşlar vijir-vijirlaşib har tomonga qoçardi. Yana tiniq suv içidagi toşlardan saralardim-da, uzoq-uzoqlarni möljallab otardim. Tagi yedirilgan kovuşda avaylab qadam bosardim.

Daraning tusiyam ming turli – Sangnoqning sarğimtir, qönğir, malla, oq toşlari yuziga çang yuqmagan. Yaşil arçalar husnidan kibrlangandek, xokisor kuzda faqirlanib yerga kirgudek. Tik xarsanglar kekkayib, mayda toşlarni siqib taşlayotgandek…

* * *

Uyurni Suvlisoy tomonga haydab, şirğaytayoq yasadim. Çuçuk bodom şoxidan sindirgunça, qölim toldi. Keyin darrov izimga qaytdim: tört qir oşgunça nafasim böğzimga tiqildi, boringga şukr, baytal, dedim içimda. Borarda, kovuşim nam söqmoqlarda toyinib-toyinib ketavergaç, otga minib olgandim. Butami, abrikmi uşlab zörğa qirga çiqardim. Darada tulkilarni qörqitiş uçun huştak çalib, şirğaytayoqni özimça har tarafga öqtaldim. Mullasoydan jar yoqalab ikki tulki qoçdi. Uyur birdan hurkdi. Kişnaşib, tepsindi. Otlar qişin-yozin toğda yuradi. Bir safar Uçqizdan oşib naryoqqa ötganda dadamning tojik oşnalari taşlab ketgandi. Suyunçiga bitta toy berganmiz. “Böri otlarga teginmaydi, ikki oyoqli börilardan qörqqulik”, derdi onam ot taşvişi ortgan paytlarda.

Ğorlisoy ustidan ovul körinadi. Quyoşning horğin tafti odamlarni noodatiy bir hadikka qöygandek… Xirmonga tuşgan qumursqadek bari ğimirlar: tandiriga öt qöygani qaysi, otini çoptirgani qaysi, tomini yoptirgani qaysi?.. Kimdir tom ustidan bir narsa taşiyapti. Oşqovoqmi, deyman. Bir talayi adirning narigi tarafidan ötin taşiyapti: bolor kötarib ketayotgan uç kişi, anovi kampirning yelkasidagi nima?..

Tayoqni irğitdim-da, öqdek otilib soylikka tuşib, jilğa yoqalab çopdim: oyoğim çakalak tomiriga ilakişdi, surindim, toydim, yiqildim. Lekin buni his etadigan holda emasdim. Tepalikni aylanib ötdim. Yantoq, quşqönmas oralaganimda tikoni boldirimga, sonimga sançilaverdi. Lekin oğriqni sezmasdim.

Borsam, olomon Şodmon otaning qulagan uyining bor-budini bölar – birov ustunga, birov eşik-derazaga, dadili zabarovga, böş-bayovi yoğoç tovoqqa ega çiqqandi.

Biroz közim singgaç, atrofga sersoldim: yetim mehmonxonaning oynasi tökilgan, bir tarafi qulagan, göyo çayladek oldi oçilib, şiftidan qamişlar şalvirab turardi. Oşxonaning bolori sinib tuşgandi.

Otaning uyi bir onda xaroba böldi. Kuzning namxuş havosi, keçasi sebalagan yomğirgina çang-tözonni bekitardi, xolos. Paxsa devor tagidan tarvuzdek toşlar möralar, ipirisqi qamişlar har tarafga soçilgan, çumçuqlar vijirlaşib norizolanar, qumursqalar mör-malaxdek daraxtga özini urar, siçqonlar çiyillaşib qoçar, döppidek uya atrofida bir-ikkita ari uçib yurar, Törtköz esa göyo ölikdek taqdirga tan berib, qayrağoç ostiga çözilgandi.

Joyida faqat yakkamix qolibdi, deb öyladim. U meniki, yoki oğzimni oçib turaymi? Şu payt ustun tagidan uzangining bir uçi körinib, xayolimni buzdi. Baribir yakkamixga kuçim yetmaydi. Bu kimgayam kerak? Çilviri andak çirigan ekan. Bildirmaygina ötib, uzangining “quloği”dan tortib olgaç, qöltiğimga qistirib, juftini izladim. Uyliğib yotgan aşqol-daşqol, xas-çöp, qamiş orasidan tepib, titkiladim. Katta bolorlarni kötarişga qiynalib, şirğay tayoqda tagini oçdim. Baribir çiqmadi, menga öxşagan son mingta, bittasi kötargan-ketgan-da! Men orqalaşga yaraydigan tuzukroq matoh ham yöq, borini supurib ketişgandi. Mehmonxona eşigi lang oçiq, ammo u tarafga ötişga iymandim. Körpa-töşak, olaça, julbaroq va kigizdan bölak heç vaqo yöq. Kuni şunga qolgan ekan, deb kulmasin Xolboyga öxşaganlar.

… Ini buzilgan quşlar ayyuhannos solib, çor-atrofni boşiga kötarar, arilar “ğiz-ğiz” u yoqdan-bu yoqqa tentirar, Suyar akaning holi bulardan kam emas. Katta janjal boşlaşi tayin, degan xayolga bordim.

Egarni bekitib qöydim. Otam: “Egarda baraka bor”, degani esimga tuşdi. Uloqçi ot olsak, egarlayman. Toy ham ikki-uç yilda köpkariga qöşilar.

Bu yerga köngil bosganim uçunmi, içimda nimadir uzilgandek edi. Aybni kimga tönkaymiz? Öljaboy akayam öziça haq. Menga uyni sen buzgansan, deb yopişsa-çi? Nima deb oqlayman özimni. Töğri, xatni men yozganman. Lekin kimdir bu xususda ğalva boşlaşiga közim yetmaydi. Bunda boboning qöli bor. Öylab körsam, hammaning uy buzilişida qöli bor. Boşqalar ham şu yerdan u-bu narsa yeyapti, ular ham mum tişlaydi.

Xurjun opiçlagan Qadam aka, keli kötargan Qarşiboy muallim, zanglagan poyteşa, bolta, öroq tutgan usta Nizom yölga tuşdik.

Masjidga yetganimizda röparamizdan oçiq yuzli, ozoda kiyingan bir yigit körindi. Yuz-yuzma kelgaç, salom berdi, quçoqlaşib körişdik. Mening qölimni siqib qöydi. Uzuq-yuluq ahvol söraşdik.

– Eşonimga işonib eşagimdan ayrildim. Ertaroq kelmabsan-da! – dedi usta Nizom. – Özimiz – usta, amallab kötarib berardik. Oxiri quladi. Qarovsiz yotgandan keyin şu-da! Omonating bizda. Devor ostida yöqolib ketadi. Uying bitganda qaytaramiz. El şunday dedi. Er kişining rizqi köça-da, deydi. Bu yerda nima bor, qişin-yozin işlaysan, biring ikki bölmaydi. Butun umr qora mehnat odamni egib qöyadi. Sillang quriydi. Şaharing tinç-ku!

– Eski-tuski nima kerak özi, töğrimi, Suyarjon? – dedi Qadam aka. – Hemiriga yangisidan beradi-a? Eskini tuzatgunça esing ketadi. Zanglaganini boşingga urasanmi?!

Uzangini köylagim etagiga yaşirgandim. Egasi sezişidan qöqqandek qizardim.

Suyar akaning yuzi böğriqdi. Uzoq kalovlangaç, “ha-ha”lab öşa tomonga ketdi. Uning bir dardiga ming dard qöşilganini fahmladim.

Uyga qaytarkanman, daraxtlarning yalanğoç tanlari qattiq qaltirayotgandek tuyulardi.

* * *

Uy buzilgandan söng…

Suluvxon opam ham tentiray-tentiray, axiyri, biznikiga qöndi. U Suyar akamdan yozğirdi:

– Kel, iting adaşdimi şaharda, dedim. Begona elga el böliş osonmi, dedim, könmadi. Qaytaman, şu çoldevorni birov kötarib ketarmidi, dedi. Egasiz uyga birovning içi açiydimi?! Azobini yeydi, endi bitgunça. Tağin töy boşlab qöygan! Otam rahmatli qiynalmasin deb öqitdi. Yedirdi, içirdi, qiyinçilik körmadi. Tarallabedod yurişi köpaydi. Endi qişloqqa qaytgisi kelmaydi…

Onam uni yupatişga urindi:

– Elga gapmi, bitta imorat… ha, desa, töygaça köçib oladi.

Opa hafsalasiz qöl sermab, qanşarini artdi.

– Bir öziga osonmi? Ahmoqning oğzidagi gap bu. U kişim qölini sovuq suvga urgan emas. Bitta qaraşadigani erimmi, hey… şu uydan yesam, deydi. Tavba, böl-böl bölsa, begona-ku ketar, lekin özimizdikidan ortmaydi. Haliyam insofi öyilmapti, mehmonxonani bir “tişlab” qöyibdi. Endi nima qilsin, beçora, uylansinmi, uy qursinmi? Katalak solişgayam uquv yöq. El deysiz, yanga, bular kişi ölsa qölini çözmas. Köp sinaganman, yordam beradigani barmoq bilan sanarli. Birovning uyini birov qöriqlaydimi?! Yöq, öziniki qiladi, darrov. Akam öziga taşviş orttirdi. Uy yöq, joy yöq, xotin saylar, degandek.

Daraxtlarning yalanğoç badanlari yanayam qattiq qaltirayotgandek tuyuldi menga.

Opaning közlaridagi mung hali-hanuz köz öngimda gavdalanadi. Höngrab yuboray derdi, faqat oriyat kuçli, tişini tişiga bosardi.

Endi-endi uyning buzilişi voqealarini eslarkanman, bir muammoning tagiga yetolmayman: nega boşida tiş-tirnoği bilan qarşi çiqqanlar keyin özlariyam şerik böldi? Qaynatsa qoni qöşilmaydigan Safar mulla va Öljaboy birdan aka-uka tutindi?

Buning tagida bir gap bor edi.

* * *

Suyar akamning uyi-joyi yöq, borar joyi yöq edi. Ösgan yerida musofirdek yaşardi – na yemakdan, na içmakdan, na kiymakdan tayin bor. Otam: “Uyat, kap-katta odam oğil ustida yotadimi”, deb sudrab kelmagunça örligi tutdi. Tört-beş kun biznikida mehmondek yaşagaç, axiyri, könikdi.

Azon uyiga ketadi, keç qaytadi. Tuşlikni özim olib boraman.

Uy qursang, yo öğling bölsin, yo puling: bitta bolorni tikka qiliş uçun bir soat tirtangladi: oldin bu yoqdan kötarib tortdi, keyin narigi boşini aylantirdi, öydim-çuqur ayvondan ötkazgunça terga botdi. Yelkasi şilinib ketdi, öngarib oldi. Men kuçim yetgança kötarişdim. Qibla tarafdagi tomga biriktirib, ip tortib, çamaladi: toşdan poydevor urdi.

– Bu yilça yaşab-turişga uç xona böladi, – dedi u tönka ustidagi kigizga ötirib çoydan höplarkan. – Keyinroq pul köpaysa, kengaytirib olamiz. Hali şifergayam tört-beş söm kerak.

– Hammaniki loysuvoq. Bir-ikkita odamni aytmasa… Doniyor jöramlarnikiyam şifersiz. Yaqinda köçib çiqqan, – dedim göyo Suyar akamni yupatmoqçidek.

– Dadang qaçon keladi?

– Peşingaça amallab turinglar, devdi.

U joyidan qözğaldi.

– Içkaridagi laş-luşlarni oşxonaga taşiyver. Kosa-tovoq, körpa-töşak, sandiq, yana bir narsalar bor. Şularniyam kötarib ketadigan çiqadi.

Gap menga tegib ketdi.

Aşqol-daşqollarni ötkazgunimça keç kirdi.

Suyar akamning ham işi unmaganini aççiqlanib toşlarni har tarafga ota boşlaganidan sezdim. Poydevor qoziqlarini suğurib taşladi. Kimnidir sökdi, özini koyidi, laqma, deb.

– Bizgayam bitar dunyo. Öşanda köramiz. Özi zarilmidi şu qişloqqa qaytib menga. Bir kunim şahardayam ötib turuvdi. Kelmaganimda bunday xor bölib yurmasdim. Ust-boşim toza edi, loy çangallab ötirganim yöq edi. Bitta katalak öşa yoqdayam bitardi.

Endi eslasam, öşa ondayoq uning ruhi singan ekan.

V

Ovulga yana sukunat çökdi.

Suv muzlagan kezlari Suyar aka rezina etik kiyib loyga tuşdi: zil-zambil qolip topib, ğişt quydi, lekin el kelmadi, bizga qaraşmagan, deb. Horma oşiga ham yaramagani qança? Keyinroq Öljaboy akis bilan Suyar akamning orasidan gap qoçganini eşitdim. Ikkovining ham muşti tayyor. Qişloqqa esa Suyar akam yomonotliğ böldi: u janjal kötardi, lekin biror kişi uning tarafini olmadi, şu alam qildi. Faqat Suluvxol opamning kuyovi burnini jiyirib kelib, tört-beş kun qaraşdi, xolos. Boşqasi soyasini solmadi.

Sovuqdan ijirğansam-da, bir kun haşarga taraddudlandim. Ayoz, tuflasang yerga tuşmaydi. Bitta ğişt qöyiş malol, loy çangallaş azob. Butun badan muzlagandek böladi. Toş qölga tekkanda sovuq miyaga yetadi, maʼquli – u-bu kerakli narsani uzatib turiş.

Ötgan-ketgandan gap oçilganda quloqni önglayman. Dadam Normat otaning ğajirligiyu Qarşiboy otaning gapga çeçanligidan söz oçdi.

Suyar akam yetti otamizni suriştira ketdi.

Hangoma borib-borib, olovlanib, uyning buzilişiga taqaldi-yu, Suyar akam qizişdi, Öljaboy boboni söka boşladi.

Otam uning hovliqmaligiga kulib qöya qoldi:

– Öljaboy akaning joni neçta uyni buzib? Bizdan ötib qöl tekkiza olarmidi?! Imorating şamolga hilpirab turuvdi, özi. Neçi yil böldi, soyangni solmaysan, qulaydi-da. Gumon – yomon, öz közing bilan körsang, boşqa gap. Uşlab oldingmi buzganida? Jim böl, ayb özing-da. Bu uy seniki, unga sen qaramasang, birov baribir buzadi. Otaning uyiga farzand ega…

Otamning uy haqidagi uydirmasi juda işonçsiz çiqdi, mening xayolimda.

Suyar aka qolipga loy taşladi, men unga toş suqib ziçladim, keyin qolipni tortdim. Eski imoratning ğişti uning joniga ora kirdi. Şu işini örjitdi.

Öşa payti Suyar akam töyga qurbi yetmasligini röy-rost aytdi. Beş-olti kunda uy tikka qiliş ahmoqning oğzidagi gap-da!

– Xayolim yana Toşkentga ketadi, – dedi u jindak afsuslangannamo. – Lekin töyni şu yerda ötkazişga söz berganman. Nima degan odam böldim-a? Hali bu uy rosa boşimni yeydiganga öxşaydi. Oddiy arifmetika bari, ammo ustaning işi ekan-da quriliş. Men tinçgina qoğoz-qalam bilan şuğullanganim yaxşi.

Dadam uning yelkasini qoqdi:

– Bilasan, ikkovimizning oramizda seniki-meniki, degan gap yöq. Biznikida ötadi töy. Uzun ön bir bolorga çimildiq ilamiz, maʼqulmi? Yaşayverasan, qiş çiqqunça. Bahonada, yangangga ermak topiladi. Şumi taşvişing?..

U horğin nafas oldi.

– Men-ku, çidarman, onam nima deydi, el-elat-çi?.. Bitta kelinniyam özining uyiga tuşira olmapti, demaydimi?! Bir amallab qişni ötkazsak, u yoği Xudo öngiga boşqarar. Qişloqqa keliningiz könikib ketgança… Işim orqaga ketdi.

Otam yupatgannamo dedi:

– Ruhi tuşganning oti ham yurmaydi. Bitgan işni endi çözma. Odamlarning gapiga kirsang, faqat yotsang – yaxşisan. Endi, nima bölsa böldi, boş yorilgani döppi ostida. Tağin, kimga qiziq, seni gapirib. Hammamiz bir otadan tarqaganmiz, bir uruğmiz. Lekin esingdan çiqarma, hozir taşlab ketsang, birovning ketmoni uçadi.

– Elga ermak bölgandan… ketgan maʼqul. Itning kunini körib yuribman. Uyini sotadigan ham yöq-da.

– Mening gapimga kir!

– Siz tişingizni tişingizga bosib çidaşingizga töğri keladi. Ikki qozon qaynatiş kerak, bir tandir yetmaydi…

* * *

Öljaboy bobodan qançalik nafratlanmay, unga bor aybni tönkolmasdim. Yillar ötib, buni Suyar akamga aytmaganim töğri ekanini angladim. Ehtimol, öşa xatni Öljaboy bobo yozmaganida Suyar aka haliyam qişloqqa qaytişini Xudo bilardi.

VI

“Uyni buzganning özi buzilsin! Yolğiz bolamni tentiratib nima baraka topardi?! Biri ikki bölmasin!”. Barçin momom qişloqqa qaytib, iç-etini yedi, uy buzuvçilarni qarğadi, siqtadi. Lekin endi keç edi. Bir-ikki kun biznikiga siğmay, ertadan keçgaça tört-beş marta otamning uyiga borib kelar, çarçab holdan toysa-da, har soatda: “Uy bitdimikan?” deb alağda bölardi. Uyning ha deganda bitmasligiga közi yetsa ham…

VII

Uy içi ilmliq, taşqari sovuq edi: ahyon-ahyon qarğalarning ayyuhannosi alamzada tabiatning dardiga tuz separdi göyo. Kuz oyoğini çözib turibdi, qiş aksiryapti.

Ovulning işi içkariga köçgan kezlari edi. Onam tandirdan qozonpatir uzib, bitta-bitta çanoçga solarkan, darça oçilib, Suluvxol opam kirdi, öğli – Niyatni opiçlab olgandi.

– Qaysi şamol uçirdi, qiz?

– Şu şamol biznikida, haşarga keldik, toğamiz imorat boşlagan ekan. Jiyanlari boramiz, deb qöymadi. Uy içilar tinçmi?

– Ha, şukr.

Onam tugunçani menga tutqazib, ularni dahlizga ergaştirdi.

Momom darrov: “Ha, yana ering urdimi?” deb tillandi. Ular ança payt indamay ötirişdi.

– Özingdan bir gap ötgandir, bir muştga uy buzilib ketaversa, hay-hay, tavba degulik… Momom römoli uçini tişlab qöydi.

Suluvxol opam xörsindi:

– Uy qilmayman, er zoti şu bölsa, toq ötay. Şu gödakni amallab katta qilsam…

– Bolam, bunça yengil bölma! Qizişib aytgan gapingni unut, ota uyingga qayt, deb uzatmaganman. Sening uying öşa yerda. Birinçi uying uy… qolgani baxt bermaydi. Bolangni çirqillatib, baraka topmaysan. Otasiz ösgan uysiz ösgandan ham yomon.

– Ha, otamning uyiga siğmay qolibman. Bitta boradigan yerim şu yer edi. Örni bilinayapti otamning. Köçaga bunday taşlab qöymasdi.

– Uy qiliş osonmi, rözğor – boru yöğiga, kamu köstiga çidaganga. Ne kunlar ötmadi boşdan – birov bildi, birov bilmadi. Joriyaga jar solganda iş bitarmidi?! Yomon yaşamadik, ursayam seniki maʼqul, dedik.

U öqçib qöydi.

* * *

Otam ham öşa gap içida bölgan. Xöş, unda nega qarşi çiqmagan? Endi uni pinjiga olgani nimasi? Buni söraş uyat, yana momom eşitsa… Momom ham uç-tört kun tömrayib yurdi, quloğiga bir gap yetganmi? Faqat onamga içini yorardi.

Momom “uh-uh”lab yotganida beixtiyor içkariga özimni urdim. Dahlizga yugurib kirsam, oyim unga çoy höplatib ötirgan ekan. Butun vujudi dirillar, öqtin-öqtin yötalar, tinimsiz varaja tutardi.

– Uhhu, uh, ölsam birovga oğirligim tuşmasa, yengilgina olsa. Uyingda ölsang, öşa yerdan çiqarsa, qaniydi. Uh-hu, uh. Bu yötali qurğur töxtamaydi. Ha, qurib ketsin-yey!

Onam momomning damini kesdi:

– Ha, endi şu gripga ölabersak, dunyoda odam qolarmidi?!

Barçin momom manglayiga soçiqni bosdi:

– Ketadiganga öxşayman, bir qarzim – Suyarni uylamadim. Töyini köramanmi, devdim, peşanaga bitmaganga öxşaydi.

– Nevaralar-çi?

–…

Momom onamni engaştirib quloğiga şivirladi:

– Eringizga ayting, ovsin! Bizning uyga qaraşsin! Oqqan daryo oqmay qolmaydi, baribir dunyo ungayam bitadi. Ota-bobosi elning oldi bölgan, qayerga ketadi?.. Şunça dunyo egasiga qaytadi-da!

Oyim boş silkidi.

* * *

– Bir qism tuproğidan olib keldim, qöşib köm, – dedi momom yarim yonboşlagan köyi objöş höplarkan. – Çolimning izi tuşgan, ağnagan. Uying bitmadi, ölsam el bilan tortişma, kim nima eksa şuni öradi.

– Tortişmayman. Töy-çi? Kim boş böladi? Keliningiz-çi? Ölmaysiz!

Suyar akam momomning qoqmol qöllarini mahkam siqdi.

– Töyni qoldirma, mendan boşqasi senga qayğurmaydi. Amallab ötkazaver, heç kim kulmaydi. Momo yutindi. – Özing uçun öl yetim. Közim oçiqligida töyingni köramanmi, devdim. Uh-hu, uh-hu.

– Körasiz.

* * *

Töy yaqinlaşgan sayin Barçin momomning ahvoli badtar oğirlaşardi. Qarilikmi yoki eski dard zörlik qildimi, işqilib, boşini kötarolmay qoldi. Suyar akamning taşvişi ortdi.

Otam Örol mullani çaqirib, çilyosin öqitdi, sal tuzalganday böldi.

Ertasi kuni tengqurlar maktabdan qaytarkanmiz, köçamizga talay odam yiğilganini kördik: hammaning belida belboğ. Kim bölsa? Xayolimni ming öy kemirardi.

Bolalar tasalli berdi:

– Yiğlama, jöra, ölgan qaytib kemaydi.

– Momommi, deyman…

– Joyi jannatda bölsin!

Darçadan kirgunça yuragim yorilayozdi. “Onam”layotgan qişloq içidan dadamni izlardim. Qayerda ekan?.. Suyar akam-çi? Oruvlayotgan xotinlar uvvosi könglimni böşaştirdi. Bel boğlagan Suyar akam özini u yoqdan bu yoqqa taşlaydi.

Odam uyilib ketdi. Göyo tört toğ orasi köçib kelgandek edi.

Suyar akaning yolğizligi bilindi. Xotin-xalaj, qari-qartang “onam”ladi. Yoş-yalang, çollar “onam”ladi.

Tobutkaşlar birma-bir, qölma-qöl mayitni yelkalaşdi. Suyar akam uvvos soldi. Barçin momoni biznikidan çiqardi, unga alam qilgani – özining uyi bitmagani. Otasini öz uyidan tuproqqa topşirgandi. Onasini-çi? Yuragi yonib ketdi, ökiraverib.

Momom ölar çoğida har vaqt şu gapni gapirardi: “Uyimni bitkaz, birovga yukim tuşmasin! Somonxona bölsayam, mayli. Qirqimga kelganlar talmovsirab ötirmasin, döst bor, duşman bor. Bolam, senga aytadiganim şu. Öz uyimda çiroğimni yoqib tursang, böldi. Görimga toş qöyma, uy qur”.

Momoni sönggi yölga kuzatib, tuynugi yöq uyga qöyib keldik.

Suyar akam misoli garang edi: biror işi önglanmadi. Öziga özi sökinib, ğijinib yurdi. Igna yegan itdek ozib-tözib ketdi.

Uy bitmagandi. Momoni uyidan çiqarmagandi.

* * *

U savobu janozani, ertasiga xudoyi marakani ötkazib, laş-luşini yiğiştirib, negadir şaharga ketiş taraddudiga tuşdi. Bu yoği qiş oyoq tirar – suvning yuzi qota boşlagandi. Tuman tuşib, birdan muzgalak yoğdi. Avvaliga dadam Suyar akamni bu sovuqda ketolmaydi, deb öyladi. Köçaga çiqqaç esa, urişdi.

– Qişloqqa qadamingni bosma! Sen ham yigit böldingmi-yey, bitta onangning qirqini uyingda ötkazolmasang! Oyoğingni sindiraman, kelsang, bilib qöy.

Suyar aka yomğirpöşini ustiga yopinib ketdi.

– Akamning ruhi tinç qöymaydi seni, ketaver, sanği! Oring bölsa, şu uyni kötararding, köngling Amirqoni tusamasdi. Öz uyim – ölan töşagim.

U bir töxtadi-da, yana yurdi.

Qölimga toş oldim…

* * *

Suluvxol opam uyma-uy tentiradi. Jiyanni iyartib, kirmagan uyi qolmadi. Birovning uyidan somonxona tuzuk. Axiyri, öşa çoldevorga kuni qoldi.

* * *

Dadam ham oxiri taqdirga tan berdi.

Öljaboy bobo biznikiga adaşib kirdimi, atayinmi, bilmayman, dadamga rosa niş suqdi.

– Köna pöstakdek sudradingiz, ini? Ketişi maʼlum edi-ku, – dedi u dadamga qarata, sir boy bergisi kelmay. – Söğimlarni boqaman, deb böyningizga olganmisiz. U yoqdagi çöpni bu yoqqa qöymasa, mengayam, sizgayam taşviş.

Dadam tutaqdi:

– Ha, uyiga ertaroq ega çiqmoqçimidingiz? Ana huvillab yotibdi. Çeçamning qirqini öşa yerda ötkazamizmi, devdim. Bitta özim qay biriga yuguray.

 Öljaboy aka pinagini buzmadi.

– Ölgan öldi-ketdi. Endi qurbi yetsa, tört-beş tovoq oş qilib, qirqini ötkazsin, qurbi yetmasa, heç kim öpkalamaydi. Yana qayt, deb bola beçorani qistamang! Özi, uy quraman deb beli sindi-yov.

Dadam uning niyatini allaqaçon sezgani uçunmi kulib qöyaverdi.

Kuliş maʼnisini tuşungandim.

VIII

Uyda rosa toriqdim. Kun ham özini qöygandi. Bolalar qirda “taq-taq” öynaymiz dedi. Taxta töpponçalarini olib, toqqa qarab ketişdi.

Onam bodom moy oliş uçun omborga kirişi hamonoq qöşnimizning terakzori oralab yugurdim, ortimdan baqirganlarini eşitmaganga solib qoçdim.

Otaning xarobasiga yetganimda, birdan könglimda ğayri ixtiyoriy oğriq uyğondi: fayzli imorat örnida muztar xonalar, tözğigan kiyim-keçaklar, bemorning rangidek sap-sariq xazonrez, adirdan sel tuşib buzilgan hojatxona… endi kuçuk ham körinmasdi.

Öyin rosa qizigan: bolalarni har qança tomoğim böğilib çaqirmay, heç birining qorasi körinmas, ön çoğli bola şu yerga singib ketgandi, göyo. Şunda xayolimni höl barglarning ojiz şitiri buzdi. Oşxonaning pastak devoridan sakrab, öyilgan tandir örniga tuşib, yaşirindim. Kovuşim loyga botdi. Tomiz kesak erib, burçak sariq allambalo rangga böyalgan ekan. Dahliz tokçasidan pisinib alanglayotgan Yaxşiboy meni körib: “Eşik oldida kim bor”, deb imladi. Yelka qisdim.

Şunda uning ortidagi devor ilkis nuray boşladi.

– Taq, Yaxşiboy, ketding! Çiq, kördim, tokçadasan!

U norizolanib qölini kötargança sada tagiga ötdi.

Bolalarning “taq-taq”i yana zöraydi.

Men xalal bermaslik ilinjida Yaxşiboy tarafga yurdim.

Öyin qizidi, içim qizidi, lekin keçikkandan keyin şu-da!    

Yutqazmaslik uçun Yaxşiboy işoralar, u ham barmoqlarini raqiblari “pildir-pildir”iga mos öynatar, baʼzan “qoç” degandek tişlanib qöyardi.

Çayir Örozali qöliga kesak oldi-da, oğil çetiga otdi. Hammaning xayoli öşa tomonga oğdi, u-bu joydan kallalar körindi, u darrov “taq”illata boşladi.

– Mamadiyor, Örol, Pölat uçovingniyam kördim, derazaning ikki tarafidasan! Taq-taq.

Örozali öyinni halladi.

Pölatning avji keldi:

– Tom boşida yotaman-ey,

Duşman kelsa otaman-ey.

Qator-qator qizlarning

Kokilidan tortaman-ey…

Yana ikkiga bölindik. Toşloq yölning öngi va çapi.

Endi şaylangandik:

– Egasi körsa hammamizni uradi, – dedi menga xavotirlanib qaragança Mamadiyor.

– Uydami? – deb söradi Örol.

– Ha…

– Boşqa qayergayam borardi.

Ular birvarakayiga kulişdi. Bu bilan meni masxaralagandek tuyuldi, lekin qöşildim kulgiga.

– Çertmaydi, – dedi Pölat çinçaloğini sermab. – Murod quvib yuboradi, keyin kimnikiga boradi. Şu yerga keladimi? 

Gapni Örol ilib ketdi:

– Murodning dadasiyam köngan ekan: “Mayli, baribir uddalolmaydi, ham şahar, ham qişloqqa yugurib. Ikkovidan birini taşlaşi kerak”, deb.

– Ey, bilmasdan suraverma, biz bir otadan tarqaganmiz, dadam aytdi. Sen ham, men ham. Men eşitganman: Ota hammani qişdan çiqaraman, deb, ölib ketgan, – dedim qölimni muşt tugib, Örol tomonga yurdim.

– Bizga nima? Özlari kelişib oladi, hammamiz yoş bölsak…

Örozali bolalarni joyidan qözğadi.

Tarqaldik.

Böy barobar handaqqa özimni taşladim: qibla tarafdagi burçakka bekindim. Tagimda qavat-qavat xazon töşalgan. Zax yer oyoqdan oladi. Quyoşning ojiz nurlari yuzi çayilgan xazonlar ustida jimirlaydi. Atrof sukutda, göyo olam şunday oniy sukutga çömgan.

Asta poyladim, Mamadiyor hojatxona tomonga pisinib yurdi:

– Taq, Mamadiyor, öt bu yoqqa…

Qölimda şifer siniğidan yasalgan töpponça, har “şitir-şitir”ni eşitganimda alanglayman. Şu payt tap etib yelkamga quş axlati tuşdi.

– Çaqir hammasini. – Kimdir “çars” etib şapaloq tortdi. Suyar akamning ovozini tanidim.

– Öyin buzaloq. Çiqinglar bu yoqqa, – Örozalining ovozi qaltiradi.

Engaşib qaradim, Suyar akam uning quloğidan çözdi. Içim “şiğ” etdi. Qoçib qayoqqa ham borardim, barini şu yerda yopiş kerak. Dadamning quloğiga yetsa bormi?!

Mamadiyor pisinib soyga tuşib ketdi.

Uy egasi qator tizdi, keyin galma-gal tepa ketdi. Meni tepmadi. Xivçin olib savaladi, undayam menga tegmadi. Lekin uning közidagi mung vujudimga olov yoqardi.

– Özi, sanlarda ayb yöq, eldan fikr ketgan. Baringning uyingda şu gap bölgan. Uyni buzib baraka topdilaringmi? Ol, taşib ket hammasini. Tuproğiyam qolmasin! Otamning eski çoponi bölardi. Kim ilib ketdiykan? Şuniyam köp kördinglarmi?       

Şundan keyin bu töğrida gap qözğalmadi.

… Hali-hanuz öşa voqealarni eslaymiz.

* * *

Momomning qirqi çiqib… Suyar akam uylandi.

Uyimiz töldi.

Uyga çimildiq tikdi. Çimildiq ham uy ekan.

Uytöl xola quyuq duo qildi: “Sabohat bayça uyim-joyim deydigan kelin bösin! Özlari şu uydan köpaysin!”.

* * *

Suluvxol opamni töydan keyin bir kördim. Xayol bilan çoldevor tomonga ketib borayotgan ekan. “Ha, bu yoqda adaşib yuribsiz”, desam, “Otamning isini soğindim”, dedi öksinib. Çala bitkazilgan uyni körgandan söng biznikiga yurdi. Yarim soatlar Sabohat yangam, onam uçovi gurunglaşgaç, uyiga jönadi.

Onam öşa kuni momomning özidan rosa yozğirganini eslatib qoldi: “Ölamanmi, uydan çiqmay ötirsam, bolalarim birovnikida bunday tentiramasdi. Birovnikida ölolmay yotmasdim”.

Yangam “piq-piq” yiğlab yubordi.

* * *

“Uy qilaman, degan qiz ekan”, derdi keyinçalik Sabohat yanga haqida gap ketsa, qişloqning qöli uzunlari.

* * *

– Öz uyingga özing egalik qil, – dedi dadam Suyar akamga kelin-kuyovning çillasi çiqar-çiqmas. – Kun özini qöygandan gulandava qilib, köç. Akamning uyiga siğmay qoldim, deb öylama. Lömbozdan keyin heç kim qaraşmaydi. Oşxonang ham bemalol yotib-turişingga böladi.

Suyar akamning közlari kirtaydi, olaçaga tuşgan uşoqlarni terişga tutindi.

– Köçaman, oğaynilardan tört-beşta kigizmi, gilammi yiğay… qozon ham yöq.

– Ilgari bir kigiz, bir pöstak, bir qozon bilan çiqib ketavergan. Dadam oyoğini sandalga tiqib ötirdi. Şodmon akamdan oldin Normat, undan oldin Qarşiboy ötgan. Sening uying Qarşiboy otamdan qolgan. Odamlarning aytişiça, ota elga oçarçilik kelganda tört toğ – Molguzar, Ğöbdin, Urgut, Turkiston orasiga suruv-suruv qöy tarqatib, elni el qilib qolgan ekan. Bu uyning egasiga duo ketgan, deyişadi. Şuning uçun ötgan-ketganlar: “Otamning uyini körib ketaylik”, deydi.

Suyar akam boşini kötardi.

– Ota moli qöşilmasa, bola boyimas, degan. Tört devordan boşqa heç narsa yöq. Ertaga nima qilaman? Sizning bir-ikki oğiz gapingiz bilan bir narsa önarmidi? Hamma iş gurkirab ketarmidi?

Dadam tişlandi:

– Bilgan nomaqbulçiligingni yeyver, bölmasa! Yölingni tössam, betimga “tuf” de.

Suyar akam indamay joyidan turib ketdi.

* * *

Sabohat yanga yigirma kundirki, besaranjom edi. Ahyon-ahyon: “Otamning uyini qaçon körsatasiz?” deb hadeb sörayverardi.

Bir kuni maktabdan ertaroq kelib imladim. Eridan ruxsat teggaç, öranib kiyindi.

Yangam imoratning içiga kirib kördi: izillagan sovuq deraza teşiklaridan özini urar, şiftdan tomçi ötgan, burçaklar loy, tokçalar öyilib tuşgandi.

Mehmonxona dahlizi va ön bir bolorida qişni ötkazsa, bölar, degan öyda öşa yoqqa odimladik. Eşikni oçib içkariga hatladik.

Dahlizning bir burçida elak, ğalvir, yoğoç tovoq uyliğib yotardi.

Yangam har bir tirqişga ser solib, yuzi yorişdi:

– Izillab yotgandir, deb öylovdim. Amallab peçka qursak, sovqotmaymiz. Akangizga qolsa, bahorniyam birovnikida ötkazsa… Qiş öçoği tor, qaynim!

– Oşxona yaxşiroq-ku! Issiq uşlaydi, yanga! Tört-beşta xoda bilan isitib olasiz, ötin deb yugurmaysiz.

– Akangiz, könsa… Kal bölsam ham könglim nozik, dermidi? Yana aynib qolsa, bir hunarni boşlamasin!

* * *

Yangi oy çiqqaç, onam Suyar akamni öz uyiga köçirdi: olaça, julbaroq, kigiz, tört-beş körpa-körpaça, qozon, kosa-tovoq bilan.

Qahraton qiş, izğirin suyakni öyadi. Suyar akam bözraydi.

– Ertami, indinmi baribir uy kerak. Kam-köstni hozirdan yopmasangiz, keyin qiynalasiz. Biz ham bitta körpani qöltiqlab çiqib ketganmiz, ölganimiz yöq. Sizning hamma narsangiz bor. Otadan qolganiyam neçi uyga yetadi.

Sabohat yangam avval köçişga juda işqiboz esa-da, endi biroz hayiqdi. Lekin sir boy bergisi kelmasdi.

– Öçoq qursak, amallab qişni ötkazarmiz. Tandiringizga non yopib ketib turaman-da.  Hovlidagi yorilibdi, özi.

Onamning qizğançiqligi tutdi.

– Kelguningizça xamir qayzib qoladi, qayzigandan keyin non bölmaydi. Bitta qozonpatir qilsangiz, ikkovingizga yetadi, ötin möl-ku! Bola-çaqa demasangiz, menga öxşab.

Suyar akam olaçani yelkasiga taşlab, indamay jönadi. Mening qölimda bir böğjama kiyim-keçak orqalagan köyi “ğarç-ğurç” qadam bosib ketib borardim.

Otaning uyi daraxtlar orasida ğaribona körindi. Yeta-yeta Suyar akamning avzoyi buzildi.

– Bu yerda qotib qolamiz. Mehmonxona şartmas. Oşxona torroq, issiqni uşlaydi, ham panaroqda. Sabohat, siz öt yoqing peçkaga. Murodjon qaraşib turadi.

Umrida tutantiriq uşlamagan yangam ança ovora böldi. Keyin özim höl-quruq ötinni aralaştirib, peçkaga tiqdim, puflab olov yoqdim. Tutay-tutay yonib ketdi. Oşxona içini ilitgunça qoronği tuşdi.

Ikki soatlar ötirib, uyga qaytdim.

* * *

Qiş qişligini qildi: çilla ötgunça eşik hatlab birovnikiga çiqolmadim. Kelin-kuyovni körişga qança intiqlanmay, uydagilar unamadi.

Bir safar tegirmonga borganda Suyar akamni körib qoldim, sal öpkaladi bizdan. Ketayotganda: “Yangamga salom ayting! Kun isib qolsa, ötaman körişga”, dedim.

* * *

Uy böşadi: körpa-töşak toqqa köçdi.

Otaboyqir qöltiğiga dadam ötov tikdi, yalanglikka qöra qildi – suruvni qamaşga, deb.

– Suyar akangnikidan bolta olib kel. Qöraga eşik yasaş kerak, – dedi dadam sim törni tarang tortarkan. – Bir qiş ötdi körmaganingga, ham xabar olib kelasan. Adirga çiqsin, arpa-buğdoyga joy körsin, ayt! Hamalda yerga uruğ qadasa, yiğim-terimda özini önglab oladi.

Toş kalişda toyib, Suyar akamnikiga çopdim. Mol-qöy ötmasin deb xoda-çöp tortib yasalgan pastak tösiqdan sakrab ötib, ayvon tomon yurdim. Bösağa supurib-sidirilgan, tandirxonada ötin botartib taxlangan. Kuli olinmagan öçoq odam isidan darak bersa-da, negadir uy huvillagan edi.

“Suyar aka, yanga”, deb qayta-qayta çaqirdim, tovuş çiqmadi. Keyin oşxona tarafga ötdim: eşik yopiq, katta bolor tirab qöyilgandi. “Qişloqqa tuşgandir”, degan öy ötdi xayolimdan.

Çamasi bir soatlar vaqt oqdi. Kutdim, toriqdim. Suruvyotarga qaytsammi, deb tomorqaga ötgandim, Öljaboy bobo va Esonboy aka kelaverdi. Qayrilib ayvonga yurdim.

– Nima qip yuribsan, timirskilanib? – dedi ödağaylab Öljaboy bobo.

Salom berdim. Xayolimga bir şumlik keldi.

– Qara, deb tayinlab ketgan.

Esonboy aka istehzoli kuldi.

– Uy egasini topgan, bor ketaver. Otangga ayt, Suyar aka uyini pullab ketibdi, de. Endi ming yugursa ham foydasi yöq. Ming yalagani bilan, bizga taqdir qilgan ekan.

Negadir miyam muzlab ketdi. Içimdan böğiq naʼra çiqdi. Otamning uyi uçun talaşadigan kuç gurdamda endigina uyğona boşlagandek edi. Tilimni kesib taşlasa-da, içimdagini aytişga jazm qilardim. Öldirsa, şu yerda öldira qolsin, degan öy miyamni kemirayotgandi.

– Bu uy otamniki-ku. Heç qayerga ketmayman.

– Talaşmagan sen qoluvding, – dedi Öljaboy bobo quloğimni çözarkan. – Gap bunday, seniki-meniki, degandan bir iş bitmaydi. Kengaşib, özaro maslahatlaşib köramiz. Esonboy: “Toşkandan uy olib beraman”, dedi Suyarga. Iş pişgan, özi köndi Suyar.

– Qiynalganda biz qaraşdik. Uy otamniki.

Ular tönğillab oğilxona tomon ketişdi. Balki, men bilan tortişib obrösini tökkisi kelmagandir.

* * *

– Uyi kuyib qopti-ku uning, – dedi dadam mendan bor gapni bilgaç, allaqanday taajjub bilan. – Tez uyga borib körpa-töşak, olaça olib kel. Izi öçmasdan oşxonasiga kirib olaylik, bölmasa, öziniki qiladigan çiqadi. Birov kirib olsa, quvib böpsan. Özi, uning tuturuqsizligi maʼlum edi. Mayli, bizga qoldi, endi otni qamçilayik.

Birdan etim uvişdi. Dadam birinçi marta uyga egalik istagiga tuşgandi. Yuz-közida ham allaqanday tuşuniksiz bir ruh botiniy quvonçdan nişona berib turardi.

– Nega ertaroq olib qöymadik? – dedim otamga eʼtiroz bildirib. – Yordam berdik. Ket, desangiz indamay ketardi.

– Qaytsa, bizga öligini osib olardi. El gapirardi, bir otadan tarqab uy talaşib, qirilişib yotibdi, deb. Oldimga maslahat solişga kelmagan, beti çidamagan-da.

– Uy kerakmas menga. Uni buzib taşlamasin!

– Heç köngling bölinmasin, haqqimizni ajratib olamiz.

– Buzmasa, Esonboy akaga beraqoling!

– Birovning taşvişini qilmay qöyaqol. Böladigan iş bölgani yaxşi. Uyda birov yaşamasa, kimdir foydalanişi kerak. Boğida qança daraxt bor.

Yöl-yölakay ketib borarkanman, endi otaning uyini bölib taşlaydigandek, otaning xayoli ham odamlarning xotiridan kötariladigandek edi.

Lekin meni şu öy qiynayapti. Uy ham mendan boşqani qiziqtirmay qöygandek: “Uy buzilsa, örnida bitta katta imorat quriladi. Boşqa heç narsa özgarmaydi. Dadam şuni istayaptimi? Ilgari kuyinib gapirardi. Endi esa loqayd, lanj. Odamlar bilan kuraşgisi yöqdek. Kuraşdan çarçadimi yoki? Yöq. Endi oson yöldan yurmoqçi. Hammasiga qöl siltab, Öljaboy akaning öyiniga köniş niyatida. Nahot, şunça mehnat zoye ketgan bölsa-ya. Nahot yillab kuraşgan kişida bardoş qurigan?!

IX

– Uylagan özim, uyini kötarişgan özim, endi sizlar ega çiqdilaringmi?! Şu vaqtgaça qayerda eding? – dadam öşqirib Öljaboy akisga yaqinlaşdi.

– Bizga buyurgan ekan, keldik. Borib ayting öziga, norozi bölsangiz! “Uyga Esonboy kirib olibdi. U beradigan pulni men beraman”, deng. Olam guliston şu bilan!

Dadamning rangi buzildi. Qaboğini uyib, jağini qaşidi.

– Uy Suyarnikimas, bölmasa taşlab ketmasdi. Esonboy otxona qurişiga boşqa joy köp. Bu uyda ota-bobomiz ösgan. Tepkilaydigan boşqa joy topinglar.

– Özingni diyonatli körsatma, – deb dadamga tik qaradi Öljaboy akis. – Şuni bölsak, hammamizga yetadi. Niyating ham şu, bilib ötiribman.

Dadam negadir indamadi, vujudimda oğriq qözğaldi.

 * * *

Onam körpa-töşakni dahliz töriga taşlab ötirib oldi. Öljaboy bobo çiq, deb kördi, indamadi. “Öşqirmay, ketavering, sizgayam et bitib qolibdi-da. Dadasi keladi hozir, gaplaşasiz”, dedi.

– Nimasini gaplaşamiz? It talaşmay işi bitmas, deganday, yana nima balo boşlayapsizlar! – dedi aççiği kelgandek bezrayib.

– Uyni qurişmagan bölsangiz, endi elni elirtib uyga ega çiqibsiz. Xatingizdan biluvdim, şuni egallamoqçiligingizni.

– Baribir bölinadi, ayol boşing bilan aralaşib nima qilasan, hayronman!

Onam ham böş ketmaydi:

– Erkak boşingiz bilan kuçingiz ayolga yetdimi? Keting tez. Barçin çeçam görida tik turgandir, bu işlaringizni bilib.

– Kelişib olamiz hali.

* * *

Otamning uyini ular bölib olayotganini maktabdan qaytgaç kördim.

– Ota, bor, uydan qoziq olib kel, – dedi dadam. – Şu qoziqdan bu yoği – qibla taraf bizniki, yuqorisi Esonboy akangniki. Senga danğillama uy quramiz. Bu çoldevorni buzamiz. Etagi ariqqaça senga, Öljaboy bobong olma ekib beraman dedi. Tört-beş yilda hosilga kiradi.

Öljaboy akis boş silkidi.

– Ha, ikkovimiz amallaymiz. Özim örgataman, boğbonlikni.

Negadir Öljaboy boboga könglim ilidi. Örtamizdagi kek yöqolgandek edi. Endi göyo bu uy otamniki, degan öy mendan ança olislagan edi. Özi, kim edi ota? Menga kim bölgan? Nega hamma Ota deydi? Ilgarigidek şu çigalliklar endi bezovta qilmas, şu onda barini unutgan edim.

Oğil çetidan zanglagan qoziqça topib keldim-da, Öljaboy boboga berdim.

U yerga singirib qoqdi qoziqni.

– Endi gap bunday, – dedi menga uqtirib.

– Sen ham katta yigit bölib qolding, otangga uy taşvişi tuşadi. Biz kelişdik, şu uyni senga beramiz.

– Ha, senga bu uy…

Uy menikidek çeksiz quvondim.

* * *

– Uy bitmagan ekan peşanasiga, – dedi otam bir kuni. – Yana qişloqqa qaytdi, ota uyini taşlab ketgandi. Bir hisobdan rahming kelsa, bir hisobdan badtar böl, deysan. Şaharda pişirib qöyibmidi, ot aylanib…

Otam egniga çoponini ilib, ostonaga çiqdi.

Ayvon ustuniga suyanib Suyar aka turardi. Körinişidan beçorahol. Salom berib, otamga yaqinlaşdi. Qöl uzatdi, dadamning rangi gezardi.

– Qaytdingmi?

– Yöq. Qişloqdoşlardan bir xabar olay deb keluvdim.

– Kördingmi, endi qaytaver. Bu yerda yöqlaydigan jiyaning bor. Singilçayam bir-bir kelib turardi. Otamning izi bor, deb. Endi soyasini solmay qöydi. Şodmon akamning çoponini ilib qöyganman, moltopar çoponi. Öşani kiysa, bozori örjirdi, oldi-sotdi bitardi. Baraka şunda ekan-da! Kir körasan.

– Yöq, keyingi kelganimda.

Uning közlarida tuşunib bölmas bir mung zohir edi.

– Devor öradik, soylikka Esonboy daça qurdi. Otxona qurdi. Sen köçada qorning töyganiga mastsan. Kelin, bolalaring yaxşimi?

– Yaxşi, yoşiga yetib qoldi. Öting Toşkentga, – dedi tirjayib Suyar aka.

– Itim adaşdimi Toşkaningda! Menga şu yer maʼqul, – otam qölini sermadi.

* * *

Otam ham uyning buzilişiga alalxusus köngan. Kunda janjal: u meniki, deydi, bu menikimas, deydi. Yana boşqalar ham uyga egalik daʼvosi bilan çiqdi. Şu urişdan çarçadi, deb öylovdim. Lekin dadam elu yurt orasida gap bölmasin, deb şu işga aralaşgandek tuyulardi menga.

– Ota, talaşib-tortişmasak, şu bir qariç yer ham yöq edi bizga. Qolgani bir gap bölar. Suluvxolning uyi buzilibdi. Şuyam heç özidan tinib ketmadi. Özlari qilib bersin, katalak bölsayam, – dedi dasturxon boşida otam.

– Kim qurib beradi, – dedi açingandek labini tişlab onam, tönglagan yoğni qozonpatir ustiga surkab eritarkan. – Qölida bolasi bor.

– Eri-da, nima, menmi? Endi uydan umidini uzsin! Yana rözğor qursin, hali yoş. Butun umr “oh-uh” deb ötmaydi-ku. Jiyangayam ota kerak.

– Butunboy oşpaz sörab yurganmiş! Beş bola ustiga…

– Na iloj, endi çiqqaniga tegadi-da! Xotin qöygan oladi baribir.

– Kiçkina dölta bölsayam qurib bermadik. Tuzukroq er topilgunça, yaşab turarmidi?

Dadam xuddi suv höplayotgandek qaynoq çoydan höpladi.

– Uf-f, yeb qöyding! Nima, ularni uy-joy qilaman, deb böynimga olganmanmi?! Kunini körsin, özimni tanam özimga oğir bölib turgan paytda şu kam edi.

Onam öziga özi tönğilladi:

– Quşning uyasi buzilsa, içing açiydi. Bularning ayroni açimaydi-yey.

Dadam sökindi.

* * *

– Uy qilaman, degan niyati yöq. Kuyov bölmay ket, qölingga kuydirgi çiqqur, kunda uravergan-yey. Boradigan joyi yöq, deb öylaganmi? Akasi kelib uyga egalik qilsa, çertişgayam qöli bormasdi. Qizi qurğurdayam çidam yöq-da, tepsayam ketmabmiz, rözğor, deb. Şu muştni kötarmasang, uy böladimi?

Onam köklamning yomğirli kunlarida tong azonlab Suluvxol opamni yaraştiriş uçun ketdi. Çoşgohdan ötganda rang-quti uçib qaytdi.

Poçça qarğişning tagida qolganini sezdim. Çindan ham, ammamning borar yeri yöq edi.

– Butunboy akadan tuzukroği çiqmaydiganga öxşaydi. Ölsin, manglayida borini köradi. Tengi endi şu-da! Yaşab ketar, öldimi? Bir rözğorni kördi.

* * *

Ovul tös-töpolon edi. Faqat mening içimda sovuq sukut kezinardi.

Ilgari Otamning uyi bor edi, endi esa yöq.

Ilgari şu uyning loysuvoq tomi ustiga çiqişga odamlar iymanardi, endi esa yöq. Ilgari ovul bu uyni “otamning uyi” derdi, endi esa yöq. Ilgari otam Otamning uyini buzişga qarşi çiqqandi, endi esa yöq…

Otamning uyi buzilib ketarkan, göyo şu ovulning ötmişi ham şu uy kabi köz öngimda nurab, buzilib borayotgandek tuyulardi. Bunga baʼzan özimni aybdor sanardim, öşa ikki enlik xatni yozib berganim uçun…

* * *

Uy buzilayotganini eşitgandan beri onamning paytavasiga qurt tuşgan edi: “Dadangga ayt, mayli, şu uy Öljaboy akaga qola qolsin! Talaşib ötirmang, menga kerakmas, de”.

– Menga kerakmas deganim bilan indamay ötirmaydi-ku! Özingiz kördingiz, qoziq qoqib bölganini. Böpti, aytaman.

– Keng dala turib, bari şu uyga tiqiladi, talaşadi. Nima, boşqa joy qurib qolganmi? Otaning ruhi urmasa böldi bularni. Tavba qildim… Öljaboy bobongning oldiga ötib kelay-çi, nima derkan? Bizga sotarmikan?! Otni sotib bölsayam, uyni olsak. Ölmagan qulga ot bitar, lekin uyni buziş yomon.

– Dadam baqirib yurmasin, eşitib.

– Baqirib-baqirib könadi. Baribir biladi, otni bozorga kim çiqaradi, bölmasa?..

* * *

Onam Öljaboy bobonikidan qaytganda kun çoşgohga yetgandi. Asabiylaşib qaytganidan sezdim, işi bitmagan. Öziga özi kimnidir qarğab, ayvonga çiqib ötirdi. Keyin birdan negadir yuzi yorişdi:

– Bolam, ma, qoğoz, ruçkani ol! Hammasi keçagidek köz oldimda. Tez yoz-çi, ilgariyam sen yozib berganding, esingda bor-ku!

– Nimani?

– Xatni. Öljaboy bobo kelib, yozib ber, deb qistagani esingdami? Öşanday yoz. Suyar akang baribir qaytadi, öz uyiga özi egalik qilsin! Bir amallab saqlab qolaylik.

– Kelmayman, deb ketibdi-ku.

– Qariydi, qartayadi, öladi – şu tuproqqa qöyiladi. Yomon bölsayam, şu el kömadi. Boşqa qayerga boradi, özining eli şu yerda.

– Yozganimni Öljaboy bobo bilib qolsa-çi?

– Bilsa, bilar. Otaning qilgan yaxşiligini heç qaysisi bilmayapti-ku. Ungaça Xudo poşşo, bir gap bölar. Otaning uyi boşqaça baribir. Mingta saroy qursayam, unga teng kelmaydi. Qayerda bölsayam, uning qadri ötadi. Qaytmasa, şunday tursin! Turaversin!

Endi özim istab xat yozib berdim:

“Assalomu alaykum, Suyarjon! Yaxşi işlab yuribsizmi? Uy ğalvasi haliyam tingani yöq. Tört-beş kişi kengaşdik, oxiri şuni Murodjonga qoldirsakmi, deb öyladik. Hamma şunga rozi, lekin oxirgi gapni sen aytasan baribir. Esonboydan sariq çaqa kutma, baribir heç narsa bermaydi. Aravangni özing tort.

Mendan xotirjam böl, buni birovga aytmayman. Faqat sendan gap qoçmasa böldi. Oxirgi gapingni kutaman.

Akang Öljaboy”.

* * *

Xatning javobini ança kutdik. “Keldimi-kelmadimi”, deb poçtaga qatnadim, Öljaboy bobo jönatdi, deb. Oradan bir oylar ötib, xat kelganini eşitdim.

Aniq esimda, öşanda dadam oğzi quloğida uyga keldi. Suyar akaning xat jönatganini aytdi. “Uy endi seniki”, dedi. Na kulişni bilardim, na yiğlaşni. Na quvonişga, na açinişga arzirdi.

Onam negadir munğaydi.

X

– Uy bitmadi boşiga! – dedi otam Suyar akani eslab. – Darbadar hayoti tugamadi. Şunça vaqt ötdi-ketdi. Şaharda qorni töyganiga mast bölib yuraveradi. Yoşiyam qirqni qoralab qoldi: öğil-qizi böy yetayapti. Ulargayam uy-joy taşvişi tuşadi. He, şu özimizning çoldevordan qöymasin ekan. Uyi borning öyi yöq.

– Xoldon momosi aytdi, ovulga kelayotganmiş, – dedi onam xamir yoyib gapga qöşilarkan. – Könglim sezuvdi, qaytişini. Xuş könglim – xuşboq könglim, deb bir umr yaşab bölmaydi-da.

Dadam ğijingandek burnini tortib-tortib qöydi.

– U yoq yoqmay qopti-da! Ha, endi bu yoqqa qarab örlasa, kim uy berarkan. Yalangoyoq kelsayam, birov darvozasidan kiritmas.

* * *

Qança uy qurildi, qança uy buzildi. Lekin otamning hovlisi şu holiça turibdi. U endi meniki. Endi men ham tom solişim kerak. Ertami-indin Suyar akam uy daʼvosini dastak qilib kelsa, na çora köraman? Asrolmagan esa-da, otasining uyi. Öylab körsam, uning uy töğrisida gap oçişga haqqi yöq. Ota uyini taşlab ketgan-ku.

Ilgari mehrim iyib ketgan kezlari, qaytaraman, derdim özimga özim. Buni esdan çiqarganimga ança böldi.

Ahyon-ahyon uning töy-maʼrakaga kelgani haqida eşitaman-u, biroq özini körmayman. Körmaganim ham yaxşidir. Endi ota ekkan daraxtlar qaridi, örniga yangi köçat ötqaziş kerak.

Men qaramaganimda, uy allaqaçon buzilib ketardi. Qir labidagi otxonani ming ur-yiqit bilan köçirdik. Xullas, söraşga beti bormikan akaning?! Ehtimol, yana sotib yuboriş uçun kelayotgandir. Men bilan savdolaşsa-ya! Uyni sotişga qanday közim qiysin! Özi, Öljaboy boboning oğzini yopişga çakana pul ketmadi.

Odamlar haliyam uyni “Otaning uyi” deydi. Yoniga ikkita katalakdek tom qöşgani bilan uy Suyarniki bölib qolmadi. Men u yerga saroy qursam ham, baribir, otaning uyi, deydi. Men faqat Otaning uyiga egaman, xolos.

Tugadi.

Olim Jumaboyev

1987-yili tuğilgan.

Özbekiston jahon tillari universiteti xalqaro jurnalistika fakultetini tamomlagan.

“Xarsangtoş nolasi” nomli qissa va hikoyalar töplami çop etilgan.

“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822

Obuna haqida

Izohlar

Hozirça izoh yöq. Birinçi bölib fikringizni yozing.

Siz nima deysiz?

Izoh tahririyat körib çiqqaç, eʼlon qilinadi.

Şu ruknda köp öqilganlar

Barçasi (258)

Suv. Hikoya

– Öz oyoği bilan jildirabgina kelmagan suv suvlik qiladimi?! Ketaman bu Cahroyi kabirdan… ketama-an-n! Dilşod şunday deya örnidan sapçib turdi-yu, derazadan taşqariga termildi. U avval hovlisidagi qovjirab qolgan…

“Eynşteyn jumboği”

Dekabrning asov şamoli tun bağrida özini har yonga urib, böriday uvillaydi. Uylar ham sovuqdan junjikkanday bağridagi çiroqlarini öçirib, şamolga jör bölib, qoranği tun vajohatini yanada orttiradi. Biroq şu imoratlar…

Uluğbek Hamdam. Yöl (falsafiy roman

Men bir ojiz tomçiman, ammo yuragimda ummon soğinçi yaşaydi. Mavlono Rumiy TUŞDAN OLDINGI VOQEA Ovoz keldi! Ovo-o-oz!.. Eşityapsizmi, ğoyibdan bir ovoz keldi! Dunyolarni töldirib emas, yöq, balki yöl kabi uzun, yöl kabi…