(Hikoya)
Deraza ortidagi ayol
Yer endi köklayotgandi…
Yangi kelinçak ham bitta tuqqandan keyin şu uy endi maniki ekan deb işonarkan. Ungaça yegani porimay, köngli alağda yurarmiş…
Tongniyam, toğniyam tumşuği uyulganday. Oyqorning oy suratliğ qorining qovoğidan ham qor yoğadi. Hovlidagi daraxtlar ham şirdayişib serraygança bir-biriga qoş çimirganday. Et bölib etday, yot bölib yotday emas. Birovi biroviga gap qöşişdan tiyilganday. Gap qöşsa, kimdandir gap eşitib qoladiganday. Boyqadam ham ne bir kundan beri yaloğini hiştarovlagança şoşa-pişa yalab-yulqaydi-da, dumni çotga qisib, iniga urib ketadi. Köringisi kelmaydi, çoği. Boyqadam Olaparning kuçuklikdagi oti. Ğovdan kirib-çiqayotganlarning birovi biroviga tuzuk-quruq gap qöşmasayam, quloqlar gapdan bezor bölganday. Yetti yotday begona qaraşlar, qöl uçida körişişlar, til uçida söraşişlar qilarini qilib bölganday. Uy içidan, derazadan taşqariga, toqqa qarab tik oyoqda turgan kelinçakning içiga çiroq yoqsa yorişmaydi. Birov unga qattiq gapirmagan, bu yerga ötir, bu yerda turma, degan bölmasa. Qozonga solar moyini ölçab bergan bölmasa. Olovni katta yoqding degan bölmasa. Olqindi tugagandan keyin yangi sovunga teginasan deb kir yuvganda toğoraning boşida turgan bölmasa. Ota eşigi tomonlarda erkaklar ayollarini sizlaşi, bu yerda esa kuyov kelinni sizlaşi erişdan eriş tuyulişi, xotinini sizlagan erkakning ovozini eşitgan odam “nöxta qattiq urilibdi-ku” demasayam, degandek qilib oğzini bir qiyşaytirib qöyişini aytişgan, ilğagan. Töydan oldin kelin bölmiş kuyov bölmişning san deyişiga-da köngandi, kelişişgandi. Har joyni qilma orzu, har yerda bor toş-u tarozu degan matal özining toşini turmuş atalmiş tarozisining oğzi hamişa oçiq va tölmaydigan pallalariga teng qöyib, posangisi tilini uçma-uç, qoşma-qoş, qölma-qöl qilib töğrilab ketgandi. Tavba, nimagadir sönggi vaqtlarda qaynonasi otini aytişga or qilib “puşti kuygan”, “peşonasi öyiq”, “uyi buzilgan” deb ataydigan ayollar oldiga keladigan bölganmi, yo avvallari kirdi-çiqdiga ser solmaganmidi?
Xayolini xörozning baq-baqlaşi-yu, tovuqlarning qaqağlaşi buzdi. Alamini deraza tokçasiga töşalgan gazetaning bir çekkasini şarillatib yirtişdan oldi. Ğijimlab xonaning bir burçagiga otmoqçi böldi-yu, otişga çoğlangan qöl kalta qaytib, indamaygina kaltaçasining çöntagiga soldi. Tovuqlarning qaqağlaşi oldinlari parvoyigayam kelmasdi, endi yoqmay qolgan. Katta xotinday yurişiyam, özini aqlliday körsatib kallani bir tomonga qiyşaytirib turişiyam, közi qizarib qaraşiyam. Bir qultum suvni oğziga olib böynini çözib, tumşuqni yarim soat osmonga kötarib, hammaga körsatib, köz-köz qilib içişiyam.
Oçiq derazalar orzusi
Otam odatdagidek oy oralatib qöy söydiradilar. Qöy söyilgan kun, qassob işini qilib bölib, ketarida qayta xabar olgani körinib, Enam ötirgan uyning eşigidan taşqarida turgança xayr-xöşlaşgan böladi. Ikki qöl qovuşibgina köksida, boş xiyol egilgan-u ikki közi dasturxondagi qassobga Enam terining bir uçi bilan yopib qöygan, bir tişlamini özlari yegan non bölagi ustini oçadilar. Olib çiqib berişim bilan qassob avval nonni öpib, keyin köziga surtib, qöyniga solganidan, dimoği çoğ bölib ğovimizdan hatlaşi bilan Enam kelinlari – opamni çaqirtiradilar. Kelişlaridayoq öng qöllarini körpaça ustiga qöyib yonlaridan joy körsatadilar. Bu joyga opamdan boşqa heç kim ötirmagan. Ötirmaydiyam. Uy töla xotin bölgandayam. Sekingina tayinlagan böladilar:
– Öğiltuğarini alohida olib qöying, tutilmagan idişga soling, balajon.
Tutilmagan idiş deb hali biron martayam işlatilmaganiga aytiladi.
Aytganlari aytganlaridan ziyod qilib tayyorlanib, idişga solinib, idiş toza matoga öralib, Enamning yoniga qöyilganidan keyin opam uydagi hammani – akalarim, opaçalarim, ukam, singlimni, közi bir boşqa, möylovlari orasidagi oğzi bir boşqa kulib turadigan pişakkaça qöymay köçaga haydaydilar. Işi borni işiga, işi yöqqa yöq yerdagi işni topib öşa yoqqa jönatadilar. Uyda Enam va men qolamiz. Qişloqda bir besaranjomlik bölganini opamning hammaga yolğondakam ğazovot qilganlaridan bilsa böladi. Otam qassob haqini oldindan ötkazib qöyganlar.
Xöroz nimaligini bilmay tuxum qiladigan tovuqlar na dunyoga jar solib qaqağlaşni, na qaqağlamaslikni bilmay, quloç yozolmay, naridan-beri etak silkagan bölib ğurtillaşib qöyadilar. Xörozli kataklarning tovuqlari tuxum qilişi bilan avval xuddi bir joyi oğrib özi tuqqandek xöroz dunyoni buzadi. Dunyoning işini döndirib, mengarib qöygandek, yetti mahallaga jar soladi. Keyin tovuqlar qöşilişadi. Qaysi biri tuqqanini ajratib bölmaydi. Enamdan tovuqlar tuxum tuqqanda nima deb qaqağlaşadi deb söraganimda aytib berganlar:
Bola tuğdim boşi yöq,
Moxovlardek qoşi yöq,
Erga endi ne deyman,
Kundoş tuqqan, kundoş hu-v,
Kundoş qani?
Kundoş qoçgan,
Kundoş yöq.
Keyin kulganlar. Enam ham enalaridan söraganlarida şunday degan ekanlar. Qaqağlaşdan boşi oğriganidanmi, boşqadanmi, harqalay, uy egasining “böldi endi bildik” deganday bironta çöpnimi, tayoqnimi otişi bilan barining ovozi öçadi. Xöroz çiqib olgan joyidan qöşnining devorimi, tomdanmi irğib tuşib tovuqlarni birma-bir tirqiratib quvadi. Xöroz ostidan çiqqan, tegişini olgan tovuqlar özlariga qaragan bölib qanotlarini tannozlaniblar kerib patlari oralarini bitta-bitta orolagan böladilar. Boşni eggança xöroz ortidan ergaşadilar. Xöroz deganiyam bir donagina topgan qönğizmi, qurtigami yigirma jonni baq-baqlagança çaqirib, lökillatib, yetib kelişlari bilan topganini tumşuğiga olib, bir körsatgan bölib, paqqos tuşiradi. Keyin tirnoqlari qayrilib ketgan çangali bilan yerni tirnaydi, titadi. Ğazablar soçadi.
Xöroz öz oti bilan xöroz. Xöroz damma-dam ustiga çiqqan tovuqlarning yurişi salobatli böladi. Özi tomon şitob bilan kelayotgan xörozni körgan tovuq zoti borki, nomiga bölsa-da, bir qoçgan, yuguriklagan böladi-yu, keyin foydasi yöqligidan, qoçsa foydasidan zarari köpligini anglaganidanmi tappa yerga bağrini taşlab, közlarini yumib, xörozni ustiga çiqişini kutadi, tayyorlanadi. Xöroz xumoridan çiqqunça, bir tugurgina qolgan tojini çöqib, tortib qonini oqizmagunça, ustidan tuşib, atrofida bir qanotini parparak qilib yozib, oyoqlari ostiga töşab, atrofida ikki-uç qur baq-baqlab aylanmagunça közni oçiş ham yöq. Tek yotadi. Men maktabimizdagi öqituvçi opalarning biridan “xöroz tovuqni ustiga çiqib nima qiladi” deb söraganimda, “dam solib qöyadi”, deganlar. Öşa-öşa “dam soliş” degan gapni eşitganimda köz oldimga katta xörozning kiçkina tovuqni quvalab ketayotgani kelaveradi.
Oçiq derazalarning ikki quloği keça-yu kunduz köçada. Bolalar bir-birini quvalab tokçasiga, yuziga, betiga tuproqqa botgan yalang oyoğini qöyganidan xursand. Oğzi-burni tuproqqa tölganidan dimoği çoğ. Erka bolalarning tokçada ötirib, qölida moynonni – ustiga saryoğ surtilgan nonni oyoqlarini osiltirgança, silkillatgança köngliga kelgan xirgoyisini aytişi jon-joniga yoqib ketadi. Faqat odam bolasining qölma-qöl qilib kötarib derazadan avval oyoğini çiqarmasalar böldi, şunday kunlarni körmasa böldi. Oşiq-moşiqlari moy körmay ötsayam rozi. Xöroz tovuqni quvalab kelib hamma joyni bulğab, oyoq osti qilsayam, mayli, körmaslikka oladi, görga. Suv nimani toza qilmagan.
Derazasi yöq devorgayam oson emas
– Eskining odamlari sodda bölganmi, sotarida olarman sörasa-söramasa tuxumni xörozi bor-yöqligini aytib sotardi. Xörozsiz tuqqan tovuqlarning qadam bosişi gapga kirmagan ersaklarning yurişiga öxşaydi. Nomiga qiz, nomiga kelinçak, nomiga ayol, yöqdan köra bor sondagilargayam oson tutma, Jarköçadan içi tökilib ötadi. Qayerda qanday xato qilganini özginalari yaxşigina biladilar. Gap quvgan görga yöliqadi, degan gaplarni endi ularga aytib ötirişning hojati yöq. Bilmaganga olganlari yöliga, palitika, – deydi Mardon yarim keçasi arqonni qoziği bilan suğurib, qoziq çizgan izdan borib, past köçadagi tegirmonçining moçasiga köz olaytirgan, keçasi bilan bilganidan qaytmagan, qilğiligining orqasidan moçaning qöştepkilaridan oğzi, burni bir ahvolga tuşgan hangisini bir balo qilib ajratib olarkan. – Siz ham kelinni ena-bala qilib olib kelasiz çoği degança, kenaydiyam. Keça bozordan qaytarda yölda yöliqişganda köz uriştirişgan ekanlar-da, baççağar. Baribir odam bölmas ekansan, sadqayi tayoq ket.
Gap-sözlarni devorning orqasidan eşitgan, Mardonning ovozini tanimagan, bilmagan töğriroq odam katta olibsotar bozorçi, gazetçilar tili bilan aytganda çayqovçi sovet tovuq fabrikasining yetti tiyinlik bexöroz tuxumini qanday qilib xonaki tuxum deb qimmat sotiş savdosini, yana kelin tanlaşni örgatyapti deb öylaydi. Bilgan Mardonniki qözibdi, deydi. Mardonniki qözimagan kun yöq. Derazasiz devorlargayam oson tutmaydilar. Derazasiz devorlarning quloği köp bölarmiş. Bu gaplar Mardondan çiqqanini hamma biladi. Tuşunganiyam, tuşunmaganiyam birov-birovidan söraşga botinolmaydi. Oti aytilgan joyda yöq yerdan lip etib çiqib qolişidan oğizlari kuygan.
Tentakning tili bilan aytganda, Jarköçaning örtasiga yigirma çoğli xuştorini ergaştirib tuşgan xörozning jar labida zir yugurib, yurak yutib tödaga qöşilgan jöjaxörozni tödaga siğdirmay quvgani Tentakka tegib ketadi. Xörozning vajohatidan, kuçidan, qudratidan hayiqqança dir-dir titrayotgan, uzundan-uzun oyoq ostida, oyoğiçayam kelmaydigan vujudini uşlaşga harakat qilgança qaltirasa-da, jöjaxörozligidan qaytmayotgan jonga içi açiydi. Sökatday bölib muştday narsani körolmay çöqiganiga közi tuşgaç, oğziga kelganini töxtatmaydi.
– Bir xöroz, yarimta jöjaxöroz ming-ming odam siqqan köçaga siğişmasang, sanlargayam qiyin ekan. Odamzodgayam rahmat-e, – deydi xuddi özi boşqa turlik soyadek.
Bir qötan xuştor maʼqul-u, bitta kundoş nomaʼqul ekan-da. Körgiliging ham kuygulik. Ha demay birovingning mazangni qozon körarkan-da bu turişda. Yuqoridan topşirilgan işni qilmay, mokiyon örniga bir-biringni quvib yursang, piçoq ertaroq pensiyaga çiqaradi, oğayni, deb xörozgayam jöja-xörozgayam dars bergan böladi.
Sani balang, mani balam, mani erim, sani ering, demagan yaxşi kundoşlarniyam, er xuddi tunuka çoynakning qopqoği-yu, bekitib qöysa böladigandek, çöntakka solib yursa yaraşadigandek, bir kişilik körpaça-yu, ustiga çiqib ötirgan xotin unga egadek mani erimlab köchaning örtasida er talaşib bir-biri bilan partlaşgan yomon kundoşlarniyam köpini körgan Jarköça öz işidan qolmaydi.. köçaligini unutmaydi. Partlaş deb ikki xöroz bir-biri bilan uruşişi, urganning çangaliga raqibining patimi, bir parça terisimi, biror narsasi ilinib, yulib olişga, ersak deb bu erni qöyib unisiga, unisini qöyib bunisiga tegib çiqadigan xotinlar aytiladi.
Şamol yetaklagan ayol
Özi qişloğimizda ikkita Boğdagul otliq ayol bor. Biri eskidan şu yerda tuğilgan. Patirni zör qiladi. Patir noni bilan oti çiqqan. Kattalar Boğda kelin, kiçiklar Boğda yanga, Boğda çeça deyişadi. Qişloqda özi şunaqa. Bir odamni bir neça oti böladi. Otini özi çiqaradi. Ikkinçisining hali oti çiqmagan. Yangi kelin. Andijonlik. Jaloyirdan. Tuğli-tugli. Qişloq zot-u budini bilmaganni kelin qilmaydi. Qilgandayam kelin hisoblamaydi.
Qişloqda u bilan oldinma-ketin tuşgan kelinlarning şoşib qöygani uçta, oldi ikkita, köpi bittadan bölsayam yörgak öragan, beşik belaganidan beri uyidan ğurt-ğurtlagan ğurbat arimay qolgan kelinçak çamasida ota uyiga yetar pul yiqqanidan Jarköçaga qanday çiqqaniniyam, qaçon bu fikrga kelganiniyam, kimning gapiga kirganiniyam bilmaydi. Yana uy kiyimida. Bölmasa, Ösmat qayerda-yu, Andijon qayerda. Enamning oldiga qanday kelib qolganiniyam.
Enam hamişa urçuq yigirganlari uçun yigirgan yungni qilqoni çiqqanidan oldilariga eski, aylasi qolmagan dasturxon töşalgan böladi. Ustiga yeguliklar qöyilgan dasturxon sal çekkaroqda. Çoy içarda eski dasturxon olinib, opam Enamning ust-boşlarini qilqonlardan tozalagan böladilar. Dasturxon örtaga tortiladi. Enamning oldida qöynilariga qöşilib töşalgan eski dasturxon, sal çetroqda yeguliklar qöyilgan va usti yopiqlik boşqa dasturxonni körgan kelinçakning bu holni avval körmaganidan xayoli bir şoşadi. Enam urçuqqa hazil qilgilari kelganda “endi dasturxoningizni yiğiştirsak maylimi, Qölantoq Mirzo” deydilar. Qölantoq degani yalanğoç degani. Etik paytavasiz, tufli paypoqsiz kiyilganda qölantoq kiyibdi deyiladi. Kelinçak salom berib kirib, kelib töşançi çetiga yotsirabgina, omonatgina ötirgan, hol-ahvol söraşib nafasini önglab bir köngilda gapiradigan gapi tugaganday, gap topolmay talmovsirab, bir köngilda gapni nimadan boşlaşini bilmay ikkilanib turganda Enam gap qöşadilar.
– Yoqmasa, uxlab yotganda qorniga piçoqni tiqib ol, sanam qutulasan, uyam. Keyin heç narsa körmaganday yurasan, – deydilar betigayam qaramay, kelinniyam hurrasini uçirib. – Birov zörlab erga bergan, olsang ham olasan, olmasang ham olasan deb uylantirgan bölmasa…
Keyin oraga Jarköçadan enişdagi öng qöldagi jarning çuquridek oxiri körinmas bir narsa Enam bilan kelinning örtasida osilib qoladi. Soat ham bir joyda töxtab qolgandek tiq-tiq, tiq-tiqlaydi. Enam oğir va katta damsar urib xuddi yaxşilik qilmoqçi bölgan odamlarini yaxşi körib urişganda işlatadigan tovuşlarida gapiradilar. Bilaman. Enam nasihat qilmoqçilar. Gap yuqmaydigan yo yoqmagan odamiga “özing yaxşi bilasan, özingdan qolar gap yöq” deb qisqa qiladilar. Hunari judayam yoqmagan, qiliği ortiq odamni sizlab gapiradilar. Buni hamma biladi.
Örtadagi jarga köprikni Enam taşlaydilar.
– Özlaring topişgan bölsang. Neça yil öqişda birga öqiding. Sinaşta bölding. Nimang kam? Nimang yetmaydi? Nimani bölolmay tortişasanlar? Buning bari sinov. Sabr bersin. Sabr söra. Sabr qil. Xudoni eslaganni Xudo eslaydi. Öqimişli bölib sanlar şunday qilsalaring, boşqalardan nima umid…
Keyin urçuq neça ming marta boşi aylanib kelgança örtada jimlik çökadi. Vaqti-soati kelganidan keyin Enam yana davom etadilar.
– Ayol zotiki erkak bilan teng bölaman deb tirlaşdimi, bir gapdan qolmadimi, Xudoning urgani şu böladi. Erkakni Xudo özi xohlab, özi yaxşi körib, birovdan söramay, birovning köngliga qaramay, özi istaganiday, bekam-u köst yaratgan, – deydilar xuddi maktabda öqituvçi rayonodan komissiya kelib, komissiyaning oldida öquvçilarga diktant aytayotgandek, sekin va har bir harfini dona-dona qilib. – Ayol zotini Odam atoning köngliga qarab, köngli yarim bölmasin, közi noumid qolmasin, deb yaratgan. Zaifa öz oti bilan zaifa. Ojiza öz oti bilan ojiza. Erning köngliga qaramagan ayolning ikki beti qora. Er hamki erday bölsa, – deydilar Enam kuyovi bilan ekarişib kelgan kelinçakka urçuqlarini boşini aylantirişdan bir nafas ham tindirmay. – Ortiqça gap hammaga yuk. Endi bor-da, rözğoringga egalik qil. Qozon-tovoğingga sanqi it-pişaklar ega çiqib ketmasin. Aylanişib qöysa, qatron qiliş kerak.
Uy kiyimidagi, quloği ğippa böğilganday, köziga nima körinayotganini öziyam bilmagan, bilmayotganday, eşitayotganlariniyam fahmlamayotgan kelinçak Enamning oldida yuzma-yuz ötirganini, betma-bet turganini ilkis anglar, ilğar ekan, bosinqirab uyqudan qörqib uyğongan odamday seskanib ketadi.
Enam kelinçakning turli yöllar turlanib-tuslanib imlayotgan, köringan qoraning gapiga ergaşib borayotgan xayolini bir joyga keltirmoqçi, xayolini tozalamoqçilar, çoği. Har doim şunday bölgan. Arazlaşib kelganlarga birinçi mana şunaqa çappa-çuppa gaplarni aytadilar. Enamni tuşuniş uçun tinçlik kerak. Har taraflama tinçlik. Xuddi Oyqortoğning ovozini eşitiş uçun, çiroyini köriş uçun, u bilan jöra-jöra böliş uçun tinç joyga çiqib tomoşa qilgandek, tinç joy topib, gapini eşitgandek. Albatta, odamlardan tinç joyni aytayapman. Kitob tilida sokinlik deydi-ku, ana şu tinçlik kerak. Tovuqning katagiga adaşgan itmi, itdan qoçgan pişakmi kirib qolganday vağir-vuğur emas.
Deraza ortidagi musiçalar
– Yangi joyga kelib qöngan köçat ham öldim deganda uç yilda yerning suv u havosiga örganadi. Odam ham köçatday gap. Xudo xohlasa, ham demay, ikki beşikning örtasida çarçaganingdan ikki mamang ikki çaqaloqni oğzida qolib, tarrakday uxlab qolmasang, kelib betimga tuf, deysan, deydilar xuddi bolalikdan sirdoş dugonalariga gapirganday. Dugonalariga gapiradigan ohang, marom va tovuşda. Dugonalari bilan gaplaşganlarini köp eşitganman. Ruqiya, Toşgul, Toşbiyi, Yoqutoy, Xadiça, Qöysin, Yangliş, Hikmatoy, Unsun, Xursand, Qorasoç, Sayram… Hozir bittasiyam qolmagan. Dugonalariga gapiradigan, gapirgan tovuşlarini bilganimdan şunday yozayapman. Keyin, yana Enam dugonaning katta-kiçigi bölmaydi deganlar. Köngli könglini tanigan, köngli köngliga ötirgan, köngli könglini kötarganni dugona deydilar, deganlar bilib qöyiş uçun bir marta dugona degani nima deb söraganimda.
– Oting nima edi?
– Boğdagul.
– Çiroyli oting bor ekan. Çiroyliligini qara. Kitob körgan odam qöygan. Öqimişli kitoblardan olingan. Hididan maʼlum. Öğil tuğaman desang mahsini yeçma. Duşman oyoqqa qaraydi. Odamning ikkita duşmani bölsa, bittasi sovuq. Sovuq oyoqqa yopişadi. Oyoqdan olgan sovuq yiqitmay qöymaydi. Mahsiyam kelinlikning davlati. Kiyişga yetgan, yetmagan bor. Kiyiş buyurilgan, buyurilmagan bor. Özingni yerga urma. Lozimi dinkayib, jiyaksiz lipasi bilan kavuşining orasi bir qariç bölib oçilib, na moki-yu na boşqaday börvagi şirdaygandan beöxşovi yöq. Uyim-joyim deydigan xotin römol öraşidan maʼlum. Soçi kökragining örtasiga tuşgandan jannatning isi keladi. Bomdoddan qolma. Bomdodni qöyma. Bomdodda körin. Bomdodga ruxsat bergan egasi boşqa muşkullaringniyam oson qiladi. Noumidning oti öçsin, betini teskari qilsin. Ikki rakatli bomdod butun dunyo-yu dundagi hamma narsalardan yaxşi deganlar payğambarimiz. Xat-savoding bor. Kunni bekoriga keç qilmay kitob öqi. Kunni tomoşaga çiqarmagan. Öqigandan ziyodi yöq. Sahar turganga nima yetsin, balajon. Xudojonni özi har tong sahar oldi osmondan tuşib tonggaça “tavba qiluvçi bormi – tavbasini qabul qilaman; istiğfor aytuvçi bormi – mağfirat qilaman, gunohini keçiraman; sörovçi bormi – söraganini beraman”, deb tursa. Bandasi noşukurlik qilmasin. Xudoning oldidayam uyat. Har kuni ertalab vaqtli turib, bet-qölini yuvgandan keyin xöjayini bilan ikki qöllab körişgan ayolning gunohi qöllari orasida qum tökilganday tökilib ketadi, degan maşoyixlar. Man bir körsavodman. Rahmatli katta otangiz kitoblardan öqib örgatgan gaplardan esimda qolganini aytyapman… kunniyam betini qaro qilma. Odamga qöşilib körgan kuniyam söroq beradi. Er-xotin inoq, apoq-çapoq rözğorning itining ham közi yonadi… Besahat odam bilan beşoxning farqi yöq…
Besahat degani quloğiga gap kirmaydigan, töğri gapni tuşunmaydigan degani, buni özimdan qöşyapman. Tuşunmay qolmang deb. Örniga kitobça gaplarni qöşsam, Enam gapirmaganday bölib qoladi, şunga. Enam, qani, balajon, yoziqlarimizni bir öqib bering-çi, deganlarida öqib bersam, Enamning gapi emasligi bilinib qoladi, şunga.
– Ösmat ota hammaniyam kelin qilavermaydi. Taqdirda nima bölişini egasining özi yozgan. Andijonday joydan kelin bölib tuşgan bölsang, yuragingda vujur, öt borki bir yigitning etagini uşlab kelibsan. Hamma ayol ham uzoqqa tuşolmaydi. Otangning uyi qayerda, gap qayerda. Iting adaşmagan bölsa kerak. Andijondan yomon odam çiqmagan. Odamning oti bir yomonga çiqmasin, buzuqqa çiqmasin. Erdan çiqqan ayolnikiga har ikkisiniyam közi jizillab qarab turadi. Erdan çiqqan ayolni boşiga Puxordagi qarğayam kelib tezaklab ketarmiş degan eskilar. Elning yaxşisidan yamoni köp kunlarda ehtiyot böl, yamonga qöşilma. Qaynatang, qaynanang bor demagan töylarga borma. Borsam maylimi deb söramayam. Özlari, öz bilgiça bor deganda bor. Bormasang, yana yaxşi. Dunyoning ayoli bir yerga yiğilgandayam bir pal sholini suvdan çiqarolmagan. Çiqara olmaydiyam. Yuvuqsiz oğizlarning gaplariga ergaşma. Ösmat otaning kelini degan oting bor. Tortişgandan yamoni yöq. Tortişganga dunyo hamişa tor. Tortişgan hamişa yutqazadi. Tortişuv gunohdan boşqasiga tortmaydi. Payğambarimiz ham tortişgan odamni qiyomat kuni şafoat qilmayman, deganlar. Xudojonning odamlar içida eng yomon körgan odamlari tortişgan odam. Xudoning kunini Bismillo bilan boşlamagan, keç bölganda boşini yostiqqa Bir-u Borsan deb topşirmaganni beşox deydilar. Xoh erkak, xoh ayol bölsin yuvuqsizning közi tuşgan joydan baraka kötarilmasa, palakatning köngli joyiga tuşmasmiş. Erta tur, işlaringni erta kunda saranjomla. Birov qilib berganday böladi. Zeriksang, Enamning oldiga borsam maylimi, deb uydagilaringdan sörab, oldimga kel. Odam odamga begona emas. San ham mani bolam. Eringga ayt, urçuq olib bersin, özim senga yigirişni örgataman. Köz közga mehmon.
Enamning kelinçakka aytgan gaplari hangini – yukini kötara olmagan urçuq ipi çirt etib uzilib ketadi. Ğirillab aylanib turgan urçuq olaça ustiga tap etib tuşadi, osilgan narsani oğirligini kötarolmay uzilgan arqonday. Dumalab eşik oldiga boradi. Irğib turib, olib kelib beraman. Enam köngillariga kelgança uzunlikdagi ipni şart uzib kelinçakning oldiga taşlaydilar.
– Mahsini kiyişingdan oldin öng oyoğingni şillagiga (töpiğ usti) boylab qöy. Yotganingdayam yeçma. Qöşilganingdayam. Begona közga körsatma. Xöjayining sörasa Enam bergan degin. – Keyin öng qöl körsatkiç barmoqlarini tillariga bir tekkizib namlab, urçuqdan çuvalangan ipga tekkizib namlab, hanjaladan tuşgan ipning uçini boşma-boş qilib boş va körsatkiç barmoqlari örtasiga olib tovlagan, ulagan böladilar. Ipning ulatqisini odam zoti topolmaydi. Yana özini Enamni qölida körgan urçuq öpkasi tölib, köksi tölişib, hişmalanib qayta boşdan aylanişni boşlaydi. Qani endi uni xursand bölayotganini jonzotlar, jonliqlar körsa, bilsa. Guvullagandan guvullaydi, gurillagandan gurillaydi, guvrangandan guvranadi. Urçuq aylanişi bilan barobar Enamning boşida aylangan gap-sözlar tillariga çiqadi.
– Ayolki rözğordagi supur-sidirini, kuydir-tuşirini “erimning xizmatini qilyapman” deb öyladimi, tos tevvasidan urgani şu böladi. Özining vazifasi nimaligini bilmagani şu. Xotinlik, boşida eri bor xotinlik, jöjalik xotinlikdan uluğ martaba yöq. Yetti qavat osmonning ustidayam şu gap, yetti qavat yerning ostidayam şu gap. Qul xizmatga boradi, xon vazifasini ötaydi. Xotin ham. Hammaga rizqiniyam, vazifasiniyam Xudojonning özi beradi. Xudoning dargoyidan keng joyni topolmaysan. Qisinma. Xudoning dargoyi köngilda. Yaxşilikni öyla. Yaxşilikni köpaytir. Qolgani bari erta köklam kökarib, yozi böyi şamol bilan öynaşib, turamo kelişi bilan qurigan bargday qaqşab, umalanib yöq bölib ketadiganday narsalar. Sanam, manam. Yaxşilik ölmaydi. Gumonda bölma. Bu boş nimalarni körmagan. Oçarçilik, yöqçilik, qimmatçilik, qahatçilik, oting öçsin uruşning qaysi birini aytasan. Biri yotib, biri turgan… eski ğar bölsayam, boy xotinining gapi maʼqul, siydigi turmasayam, amaldorning öğli törda, puldorning pişagi kiyik oviga çiqqan, soğni urib ovuş, etikni buzib kovuş qilgan kunlarni biz kördik, silar körmanglar. Duşmangayam ravo körmayman. Kördik. Körmaganimizni kami qolmadi. Bu dunyoning ovuştalik qiladigan joyi yöq. Heç kim arpa ekib, buğdoy örmagan.
Urçuqning gurillab aylanişi xonaga vaqtinça ega çiqadi.
Ovuş – es-huşdan oziş, ayriliş. Xayolning kirdi-çiqdi bölib qolişi. Ovuşta – ikki odamning boşqa bilmaydigan örtadagi oldi-berdisi yoki siri.
– Odamning boşi toşdan qattiq deganlar bir narsani bilmay gapirmaganlar. Xudoga bir yoqqanlaring bor ekan, yeganlaring oldinda, yemaganlaring orqalaringda. Yurt tinç. Tişlaring putunligida niyatni katta qilinglar. Neça bir qişloq odam bir tişlam non deb ölib ketdi… Kömarga odam topilmay. Odam degan bunday noşukur bölmaydi arzimagan narsaga köçaga çiqib. Erga tekkan ayolning qayta boş oçiq bölişidan özi asrasin. Qaytib kelgan degan gapdan sovuği yöq. Xudoyi xudovanda kelinlik jelaging közingga yomon körinib qolmasin, kampirlik qasavasiga yetkazsin. Oçiq boşga ne bir daydi, betahorat xayollar ega çiqsam demaydi. Enamning közi orqasiga qarab ketmasin desang, aytganlarim esingdan çiqmasin. Zarari manga. Çiqqan qiz çiğdan taşqarida. Uyingdagilaringniyam qizim qaytib kelsin deb közi uçib ötirgani yöqdir. Qaytib kelgan qiz heç zotga martaba emas. Xudo xohlasa, nevaralarni yetaklab borar kuning ham öpkasi tölib navbat kutib turibdi. Xuddi ota-onangdek. Ota uyning darvozasi osti nevaralar soyasi yelkasini bossa özini yerga otib-otib öynarkan. Soyasiga şunça. Çangini çiqarib öynaşgandagi xursançiligini qöyaver. Hali bir kunlarni körasanki, öşanda mani eslarsan, öşanda hammaginasini oldingga olib kelib körsatadi. Döst kim, duşman kim. Öşanda kimning kimligini bet-közi tugul nafas olişidan bilasan. Odam öziga özi duşmanlik qilmasa birovning duşmanligi heç yerga bormaydi. Yöl boşida hammayam şoşadi, hammayam töğri yölni körsatolmaydi. Xudodan ortiq çevar yöq. Ilonniyam ini buzilmasin, quşni qönoğidan ayirmasin. Yerda buzilgan bir vatanning yuki yetti osmonni fariştalariga qöşib besaranjom qilarkan. Bu gaplar katta maşoyixlarning gapi. Bizaga öxşagan murri kampirlardan nimayam gap çiqardi. Etaging bolaga tölsin. Qişloqning yuzini yerga qaratma. Eşitgan quloqqa yomon. Falon qişloqqa falon joydan kelin tuşgan ekan, odamlari noahil ekan, bir musofirni siğdirişmapti, degan sassiq gap hammagayam uyat, – deydilar-da, yonlarida, bir çetda öroğliq turgan idişni öng qöllari bilan kelin tomon surib qöyadilar. Xanjaladan çiqib kelayotgan ipni tovlaş uçun urçuqni kötargan çap qöllari balandda böladi. Tovlanişdagi ipning maromga kelganidan çiqargan ovozi, inçkirgani eşitilgaç, nafasi bilingaç, ipni urçuq beliga örab bölib, dov-daskalarini etaklariga olib, eski dasturxonga örab bölib kelinçakni özlariga yaqin kelişga imlaydilar. Xonada özi uççovimiz. Men eng yaxşi körgan joyim Enamning yelkalariga taşlangan otamning eski çoponlari ostida öynab ötirgan bölaman.
– Tugunda öğiltuğar. Heç kimga körsatmay uyingga olib borib ye, – deydilar derazani taşqari tomonidagi tokçasiga kelib Enamni tomoşa qilib, gapini eşitay deb kallasini bir tomonga qiyşaytirgança quloğini önglab qarayotgan musiça ham eşitmasin degandek şivirlabgina. – Xudo xohlasa, öğilçali bölganingda idişni çoçalasi (soçala) bilan qaytarasan. Ungaça idişni sanga berdim, – degança avval ikki közlarini bir vaqtning özida çirt yumib, lablariniyam jippa yopgança boşlariniyam xiyol ekkan böladilar. Kiçkina qizlar ham bir bekitiqçi iş qilsalar va dugonasiga heç kim bilmasin demoqçi bölsalar, şunday qiladilar, agar bilsangiz.
– Anavini bu yoqqa tort, – degança çetda turgan dasturxonni körsatgan böladilar. – Qutlik uydan quruq çiqma. Nonga qara…
Kelinçakning közlaridan yoş tirqirab jönaydi. Tili kalimaga kelmaydi. Silkinib-silkinib, öksinib-öksinib, böğilib-böğilib, huqqullab-huqqullab, titranib-titranib, yayrab-yayrab yiğlaydi. Ovoz çiqarib yuboray-yuboray deydi-yu, uyaladi, çoği. Ikki qöli Enamning “ikki beşikning, örtasida çarçaganingdan ikki mamang ikki çaqaloqning oğzida qolib” deganlarida şoşgandan ikki köksini mahkam çangallagança qolib ketgan, qöyvoriş ham esidan çiqqan.
– Bismillo deb eşik hatla-da, söramaslaridan oldin, Enamni körgim keluvdi, borib-keldim degin. Mendan ötganni keçiringlar de-da, indamay işingni qilib ketaver. Jarköça bolalaring quçoğini töldirib çangitişini kutib yotibdi, agar bilsang, közi osmonga qarab. Qirqqa kirgandayam qirçillama qizday bölib yurmaysanmi! Bu yuriş nima? Etanang oqib. Tur endi, jöna… sen yaxşi odamning bolasisan. Sendan yaxşi xotin çiqadi. Nafas olişingdan belgili. Özingni ötga-çöqqa urma. Birov sal xafa qilsa, Enamga aytaman de, men ruxsat berdim. Qişloqni uyatga qöyma. Uyiga qaytib borib birorta baraka topgan kelin bölsa, mana, man eşitgan bölardim. Ana soy ham, – deydilar derazadan Kattasoyni köz qirlari bilan körsatgança. Enamning xayoli Kattasoyga enganda quşlar ham jim turadilar. Tek turadilar. Kattasoy xayoli Enasoygaça ketadi. Edil bilan dillaşib, Yoyiqqaça yoyiladi, yoziladi. Enasoy boşlanadigan Tangri toğ qorlaridan aylanib tuşib Oyqorning oy suratliğ qorlariga kelib damsar urib öziga kelmagunça heç kim gap qöşmaydi. Quş ham, quzğun ham. Xayollarning ikki çekkasi, unday desam tuşunmaysiz, xayollari yurgan, yurib borayotgan yölning ikki çekkasini uzun-uzun, baland böyli, oppoq, xuddi Jarköchaning ikki çekkasida tik ösgan teraklardek qadim va taniş xayollar kutib olgan – kuzatgan böladi. Xuddi mehmon kutgandek, kuzatgandek. Mehmon xayollar bölak. Eskidan eski, qadimdan qadim, qondoş, qarindoş, otdoş, otadoş xayollar öz örinlarini biladi.
(Davomi bor)
Bahodir qobul
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


