25 daqiqada öqiladi

127 marta körilgan

Botil

Qulman Oçil

(Hikoya)

Isitmasi kötarilib, terisi qovun pöstidek sarğayib, dağal tortib ketgan bemor qontalaş lablarini yalaşga urinardi-yu, uddasidan çiqolmas, közini-da oçolmas edi. Şörlagan yuzlarida közyoşi izlari. Qaddi raso odamning qorni şişib, toğday köpçib ketsa, vahimali körinar ekan.
Samar Arziyev otasini körib, boşidan huşi uçdi. Uçmasinmi, beçora bir zamonlar özi paxsadan kötargan uyda emas, derazasining köziga yostiq tiqib qöyilgan fayzsiz, tarovatsiz ayvonda huş-behuş yotar edi. Yonida ötirgan ayoli, öğlini körib, ökirib yubordi:
– Bu kunlarni körmay men ölayin, bolam-a!
Öğli xastaning yoniga tiz çökdi:
– Otajon, men Samarman! – Padarining öng qölini kaftlari orasiga oldi. Sertomir, sertuk bilaklari ingiçka tortib qolgan bemor javob berolmadi. Öğlining qölini holsizgina qisgan böldi. Moşkiçiri soqoli yaraşgan horğin yuzi, qovoqlari uçib-uçib qöyadi. Yigit dimoğiga urilgan balçiq hididan ajablandi.
Taşqariga çiqib, supaning çetida omonatgina ötirgan akasi Sindorga qaragan edi, jigari öz-özidan sayray ketdi:
– Heç gapirgiligi yöq! – Qölini asabiy siltadi u. – Men senga aytsam: otamning özi aybdor!
Minbarda maʼruza öqiyotganday özi bergan savolga özi javob qaytaradi. Savoli köp, javobi tayin. Gapini ikki qilgan qarolni qaysi xöjayin xuş köradi? Heç bir! Raykom, iç desa, tozagina suvdan bir-ikki qultum yutsa, osmon öpirilib yerga tuşmasdi. Yo tuşarmidi? Yöq, tuşmasdi. Öşa kuni satildagi suvdan içgan ikki şerigi, ana, şataloq otib, töylab yuribdi.
U birpas yonida ötirgan har qanday odamning quloğini qoqib qöliga beradi. Ovozi baland, şanğillagan, yoqimsiz. Ilgari bunçalik emasdi. Endi qiyomatga aylanibdi.
– Otam qanday dardga çalingan özi?
– Tilim bormaydi-yu, aytaman! Içak-çovoğini qurt ilma-teşik qilib taşlagan!..
Ukasi tuşunmadi. Akasi göyo kuya tuşgan eski körpaçaning astari haqida gapirayotganday beparvo javob qilgan edi.
– Bu yoğini sörasang, – dedi Sindor, – ötgan ramazon aşaddiy issiq keldi. Hammayoqni quritib-qaqşatib ketdi. Ha, xuddi şunday! Otamga aytdim. Köp aytdim, uka. Joningizni azobga qöymay, oğzingizni oçvora qoling, dedim. Yalindim, yolvordim. Yaratgan Egam özi keçiradi, dedim. Qayoqda! Quloğiga kirmadi. – U umidsizlik oldida boş eggan odamday oriq yelkalarini uçirdi va tösatdan söradi: – “Sovetskiy sport” opkemadingmi, Samarjon?
Harbiyga çaqirilguniça ukasi şahardan har gal bir uyum gazeta-jurnal kötarib kelardi.
– Yöq, – dedi bu safar.
“Muştariy” aka tumşayib oldi va alamini qaysidir futbol jamoasining şöring qurğur boş murabbiysidan olaketdi. Şörtumşuqning laqabi köp ekan.
– Ana şu naynov stadionda beşiktebratarday çayqalib ötirgunça, bördoqilariga qarasa öladimi! Ayt, öladimi? Biriga non kerakdir, boşqasiga – suv. Enağarning bördoqilariga duo ketganmi, ölsayam jonini koyitmaydi. – Birdan töxtaydi va xomuş ötirgan ukasiga termilib qoladi: – Afğoniston esingga tuşib ketdimi, Samarjon? Unda, uruşdagi gaplardan ol! Odam öldiriş oson ekanmi? Rosa ozib ketibsan. Burning qopti.
Samarning, garçi bundan beşbattar gaplarni eşitaverib quloği, fojialarni köraverib diydasi qotib ketgan bölsa-da, jigarining aytganlari, qiliqlari ğaşini keltiradi:
– Gap yöğida gap kavlamaylik, aka! – deydi zarda bilan, oğringanini yaşirmay.
Javob yoqmagan aka yuzini teskari burib, qoşini norozi keradi. Ukasining köz oldi qoronğilaşib ketadi-yu, leytenantning “Noj!” deb şivirlagani quloqlarida aks-sado berganday böladi. Zobit buloqboşi tomonga köza kötarib enayotgan xipçaroq şarpaga işora qiladi. “Ayol kişi”, deb piçirlaydi Samar. “Yöq, – deydi komandir. – Qölining uçigaça yengiga bekitib olgan!.. Tayyorlan! Hozir biz tomonga buriladi. Ana! Ur!..”
Qöş tiğli pölat piçoq harir çimmatni yirtib, tomoğining çuqurçasiga borib kiradi va köza kötargan ojizaning yuzi oçilib ketadi: ön olti-ön yetti yoşlardagi qoş-közi qop-qora, çehrasi oyday qiz ekan!
Böyin – eng serharakat aʼzo, nişonga oliş oson emas. Yagona töğri yöl – kekirdakning tagiga qadaş. Nişon sas çiqarib, atrofdagilarni hurkitib yubora olmasin. Ingiçka böyniga piçoq sançilgan qiz nima bölganini anglay olmay, qarşisidagi butazor tomonga bir soniya hayratli közlarini tikib turadi va yuztuban yiqiladi. Sopol köza bölaklari soyga soçilib, jildirab oqayotgan suv qirmizi rangga kiradi.
Öşa lahzada narigi sohildan “Şöravi-i!” degan hayqiriq yangraydi-yu, Samarning yuz-közi, quloği va böyniga qaynoq qatiq uriladi. Göyo, ançadan beri oftobda turgan qatiq töla bonka portlab ketgan. Çap yoniga köz qirini taşlab, atrofni durbindan kuzatib turgan komandiri – Bogdan Nazarning xarsangga suyanganiça ötirganini köradi. Keng yelkalari silkinib-silkinib qöyadi. Faqat boşi yöq. Pistirmadan otilgan öq boşini majaqlab ketgan. “Bogdan! – deb piçirlaydi askar. – Oşnaginam!” Insonning yaxşisi edi, deb öylaydi. Öz işiga berilgan, kuydi-pişdi, tinib-tinçimagan ofitser. “Har qanday şaroitda, har qanday jangda, radvedkaçining eng muhim quroli – uning aqli, fahm-farosati, – derdi. – Aqlini işga solsa, yölidan çiqqan jöngina tuproq – granataga, oyoq-qöli – pulemyotga, sözi bombaga aylanadi”.
Endi uning boşsiz jasadini rux tobutga soladilar va Kiyevga jönatadilar. Qabri tepasida otaşin nutqlar sözlanadi: “Baynalmilal burçini ado etiş çoğida qahramonlarça halok bölgan jasur sovet zobiti Bogdan Nazarning nomi qalblarimizda abadiy saqlanib qoladi!”
Uçinçi şerik – aloqaçi Vladimir Medvedev ğanimning manzilini qömondonlikka maʼlum qiladi. Ana-mana degunça biqiniga qizil yulduz naqşlangan vertolyotlar paydo böladi va soy böyidagi afğon qişloğidan tutab yotgan kultepa qoladi. Raketalarning portlaşini öngirdan kuzatib ötirgan Samarning xayolida faqat bir öy aylanadi: “Özimizning özbek qizlariga öxşar ekan!..”
Öq aslida Samarning boşini olib ketişi kerak edi. Omon qolganida ne sinoat borligini keyinçalik anglaganday böladi.
Kremldagi böyinlari qaltillab qolgan qurdoş qariyalar öylay-öylay afğonlarni taraqqiyotning nurafşon çöqqilari sari sakratiş rejasini tuzgan edi: “Mana, Örta Osiyodagi xalqlar feodalizmdan töğri sotsializmga sakrab ötdi. Endi barça neʼmatlar bisyor va tekin kommunizmga qarab şaylanib turibdi. Sizlar ham sakranglar. Qarab turmaymiz. Neki zarur bölsa, söranglar. Gap yöq, yetkazib beramiz!”
Uruşişdan boşqa kasb-kori bölmagan afğonlarning boşi qotib, ummon ortidagi Oq uyga qarab yutinadi: “Siz nima deysiz, janoblar?” Oq uy ahli ham, barakat topsin, qarab turmaydi, ularni qutqarişga şoşiladi: “Şöravining qasam içganiga işonib, sakrayman deb öylamanglar! Oyoqlaring-ku, mayli, boşlaringdan ham ayrilasizlar. Sakraganlar görgayam borgani yöq. Borolmaydi ham!”
Mardumi Afğoniston ikkiga bölinadi: sakraydiganlar va qarşilar. Bangimi, soğmi – hammasi bola-baqrasigaça qurolga yopişadi. Birlari sovet kommunistlarining qurdoş qariyalari – şöravi hadya qilgan, qolganlari yiroq-yiroqlardagi yankilar bergan qurolga. Qir-piçoqni çetdan tomoşa qilişga, tomoşa asnosida Afğonistonni bemalol talaşga nima yetsin.
– Nima deyotgandim, Samarjon? – deb söraydi akasi. – Alahsib ketdim.
Ukadan sado çiqmaydi.
– Ha, otam öziga özi jabr qildi, – deya gapining uçini topib olganidan quvonib ketgan aka hikoyasini iştiyoq bilan davom ettiradi. – Ay, jonim otam-a! Otaginam-a! Raykom – raykom-da. Partiya-hukumat bilan öynaşib böladimi, uka! Mening qölimdan bir iş kelmasa. Kökayginamda bir dod qotib qolgan! Muallimning şu dodiga kim quloq soladi? Ayt, kim? Heç kim! Öjarligini körib, otamning boşini balçiqqa tiqqan. Raykom beçorayam nima qilsin? Qamçisidan qon tommasa, suyib olgan xotinçasiyam yöriğiga yurmaydi. Yuqorining talabi mingta bölsa. Biri paxtani sörasa, ikkinçisi çorvani söraydi. Boşqasi ğallang qani, deydi. Enağarning birortasi futbolni söramaydi. Bu dunyoda birorta mard yöqki, futboling nega çiqqan joyiga kirib ketgan, deb sörasa! Söramaydimi, demak, bu mamlakat, bu xalq ölsa-öladiki, odam böl-may-di!.. – U örnidan turib ketadi: – Ixtiyor menda bölsa, boş trenerning kallasiniyam balçiqqa tiqardim. Içi qurtlab ölsin edi!
Ayon böladiki, ramazonning örtalarida, ayni peşin mahali fufaykali uç rözador – ikki suvçi va brigadir, yaʼni Sattor Arziyev dala şiyponiga soyalagani kiradi. Etiklarini yeçib, oyoqlarini çözgan mahali eşikda rayon partiya qömitasining birinçi kotibi paydo böladi. Ana falokat!
Bilağonlar sarkotibni asrandiga çiqaradi: “Ota-onasining tayini yöq, sağirxonaning bolasi”. Yoş-u qarini ayamasligi şundan. Vaj-korsoni ham asosliday: darozligi, tutaşib ketgan qoşlarining yöğonligi, közlarining kattaligi, burun kataklarining kengligi, badanidagi möylarining qalinligi. Yolidan gilam töqiyvering. Naqd maymun! Taxmin köp, ğiybat köp, aniq gap kam. Yaqqoli – na dam olişni biladi, na uyquni. Na özining tinimi bor, na boşqalarni tindiradi. Qarabsizki, rejalar oşirib bajarilgan, dimoqlar çoğ, yuzlar yoruğ. Doim nazarda.
Paxta terimi boşlanişi bilan dunyoni ostin-ustun qilib yuboradiki, xaloyiq qörqqanidan qayoqqa qoçişini bilmay qoladi. Göyo avom tovuşqon-u sarkotib – qobon. Yöl yoqasida pista sotib ötirgan kampirning xaltasini tepkilagan, qassobning göştini tuproqqa belagan, olmasini bozorga olib çiqqan boğbonning mevasini yer bilan bitta qilgan: “Hammang bozorga çopasan, paxtani enang teradimi!”
Tuman prokurori bilan militsiya boşliğini yonidan jildirmaydigan sarkotib aççiğini çiqarganning adabini beradi. Mahalliy roviylarning biri olib, biri qöyib bayon etişlariça, uning hunari köp. Şunçalik köpki, ayrimlarini eşitib, yoqa uşlasangiz, baʼzilariga ölsangiz ham işonmaysiz.
Paxtaning uvatiga ikki qatorgina makka ekkan bir çol eşagiga söta ortib ketayotgan ekan. Körguligi tutib, katta yölda sarkotibga yöliqibdi. Maşinasidan tuşib, qariya bilan ota-boladay issiq körişibdi, hol-ahvolini sörabdi. Xurjunidagi sötani qayerdan olganini, jöxorini kim ekkanini söraganidan keyin: “Buvajon, sizga aytadigan ikki oğizgina gapim bor edi, – deb möysafidni eşagidan tuşirib, paykalning örtasiga boşlabdi: – Xöp desangiz, çetroqqa çiqsak”.
Ikki soatdan keyin çolning öğillari otasini qonga belangan holda topgan emiş.
Dala-daştdagi işlar botqoqqa botgan traktorday joyidan siljişi duşvor kunlar. Erta köklam ekaniga işoniş mahol: havo behad dim, nafas oliş qiyin. Çigit qadalişi kerak bölgan yerlarning qumloqdan farqi qolmagan. Ğir etgan şamol esgudek bölsa, osmon-u falakka botmonlab çang-tözon kötariladi.
– Bilaman, hammang rözasan, – deydi sarkotib şiypondan olib çiqilgan kursiga joylaşib olgaç. – Oğzing qurib, hansirab yotibsan…
– Röza emasmiz, katta buva! – deydi uning röparasida sidq-u itoat bilan turgan suvçilar. Vajohatli rahbarning qorasini körgandayoq tizzalariga tuşgan titroq töxtamaydi. – Oğzimiz oçi-iq!..
Faqirlarning iqrori tuman rahbarini jahl otidan tuşirolmaydi:
– Birortangning öldim deganingga işonmayman. Hammang qasamxörsan! Iloji bölsa, xudoniyam aldaysan!..
Jamoa xöjaligi raisi Nurboy sarkor, ilgari partqöm kotibi bölgan emasmi, eʼtiroz bildirmoqqa şoşiladi va xöjaligi ilğorlar qatorida ekanini aytadi. Ilğor xöjalikda rözador ham, namozxon ham bölişi mumkin emas. Inşoolloh, bölmaydi ham! Jamoa aʼzolarining hammasi şonli kommunistik partiyamizning odilona siyosatini yaxşi tuşungan, ongli odamlar…
– Sen, javraqi, dallollik qilma, – deydi sarkotib özidan beş-olti yoş katta raisga. – Sendan birov sörayotgani yöq. Gap sotgunça, borib suv opkel!
Rais qahraton qişda ham peşonasidan ter arimaydigan, qiyiq közlari mudom horğin, royiş odam. Yörğalab borib, şiypondan yarim çelak suvni halloslagança kötarib keladi:
– Piyola topolmadim, savil!..
– Qani endi, bitta-bitta kel bu yoqqa, – deya amr qiladi tumanbegi. – Köktelpak, sen boşla!
Telpagining manglayidagi beş yulduzning izi öçib ulgurmagan suvçi satilga yaqinlaşar ekan, yutinadi.
– Rözamisan?
– Yöq, katta buva. Oğzimiz oçiq, dedik-ku.
– Unda, suvdan iç!
Suvçi satilning yoniga çönqayadi va möylovini botirib, qult-qult yutadi. Qonib içganidan söng: “Özingga şukr!” deb qöyadi.
– Endi sen bu yoqqa kel!
Davraga ikkinçi rözador çiqadi. Undan ham röza yoki köza ekanligi söraladi. Bunisi ham saharda, nafsi orom olişidan avval parvardigoriga qilgan niyat-u iltijolaridan tonadi va suvdan rohatlanib simiradi. Tuman hukmdori oğzi oçiqlarga dalani körsatadi:
– Paykalga qarab quri! Yana yalpayib yotganingni körsam, kapangni kuydiraman!
– Xöp-xöp! – Ikki faqir iziga alanglay-alanglay paykal sari ravona böladi.
– Xöş, soqoltoy, – deydi sarkotib, – sen nega serrayib turibsan? Özingça nimalarni piçirlayapsan?.. Qani, suvdan iç!
Sattor brigadir boşini kötaradi:
– Meni keçiring, katta buva, – deydi haddi siqqan qadrdoniday iliq ovozda. – Içolmayman. Rözaman!
– Uh, zörsan-ku! Röza bölsang nima qilaylik? Orden beraylikmi?
Oraga noqulay jimlik çökadi.
– Boşimni qotirma-da, satildagi suvdan iç!
– Meni keçiring. Içolmayman!
– Iç deyapman senga! – deya qahri keladi tumanboşining.
Rözador qölini köksiga qöyib, boşini egadi:
– Uzr, katta buva, – deydi aybdor ohangda. – Içolmayman!
– Nimaga lallayib turibsan? – deya öşqiradi endi sarkotib mirşabboşiga. – Ketiga tepmaysanmi!
Militsioner avval brigadirning bilagidan sudragan böladi. Kuçi yetmaganidan keyin uning qölini orqasiga qayirib, çelakning yoniga tiz çöktiradi:
– Iç, degandan söğin, iç-da!..
Brigadir boşini buradi. Mirşabboşi uning böynidan bosib, boşini çelakka tiqmoqçi bölganida, rözador suvni ağdarib yuboradi va çelakni tönkarib taşlaydi.
Hamma hang-u mang.
– Satilni ol-da, böçkadagi suvdan opkel! – deya jazavasi tutgan hukmfarmo mirşabboşiga öşqiradi. – Suvga noz qilsa, şörva içiramiz!
Yonğinga qarşi jihozlar yonidagi temir boçkaning zang bosgan suvi ön yilda ham yangilanmaydi. Sathini baqatön bosib, içi qurt, xas-xaşakka tölib ketgan. Hamma biladi.
Militsioner boçkaga tomon lapanglab çopganida Sattor brigadir joyidan turişga urinadi. Prokuror uning yelkasidan bosib, ikki qöliga kişan uradi:
– Qimirlama!
Tunuka çelakda çayqalib turgan qoramtir suvdan yoyilayotgan balçiq hidi dimoqni yoray deydi.
– Katta buva-a! – deb ovoz beradi Nurboy rais. – Bola-çaqasiga rahm qiling!.. Rözayi ramazon kunlari-ya!..
Bu sözlarni aytiş unga oson bölmagani sezilib turardi. Olgan javobi ham şunga yaraşa – oğir böladi. Tuman kommunistlarining sardori ayab ötirmaydi:
– Nima-a?! Sening masalangni byuroga qöyib, uruğingni quritaman! Hammasini boşingga çiqarib olgansan! Ham-masini! Tiling qisiq!
“Birortamiz sarkotibni şunçalikka boradi, deb öylamagan edik, – deydi keyinçalik Nurboy sarkor. – Sattor akaning boşi murdor suvga tiqilganidan söng qiyomat qoyim böldi. Boşimni çangallab qoldim!”
Rözadorning soqoli, yuzi, qoşlariga baqatön yopişib, oğzi-burnidan zang bosgan qip-qizil suv otiladi. Öqçiydi.
– Yana röza tutasanmi?
– Tutaman, katta buva! – deya dadil javob beradi endi brigadir.
Alamdan gezarib ketgan hukmdor prokuror bilan militsionerga qarab öqrayadi. Ular burnini jiyirmoqdan beri bölib, rözadorning boşini balçiq töla çelakka boz tiqadi.
– Yana röza tutasanmi?
– Tutaman, katta buva! – Uning ovozida na alamzadalik, na kesatiq va na qörquv seziladi. Xotirjam. Şunçalar xotirjamki, göyo sarkotib çanqab qolgan bir musofirga çinni kosada zilol suv berib, duosini olayotganday. Qönoq esa xonadon sohibiga iltifoti uçun samimiy minnatdorlik bildirayotir. – Qança umr bersa, şunça tutaman!..
– Bir gapdan qoling endi, Sattor aka! – deya yalinadi talvasaga tuşgan rais. U böyni böş­­gina brigadirning şunçalik örlikka bora­yotganini körib, qörqib-qaltirab qolgan. Birovning gapini ikki qilmagan mömin-a! – Ölasiz-ku! Katta buvaning aytganini qiling, iltimos!..
Brigadir raisga qaramaydi. Taqir boşi yana balçiqqa tiqiladi. Satildan tağin vaqir-vuqur pufaklar kötarilib, rözador tipirçilaydi. Boşini kötarganida soqolida mayda-mayda oq qurtçalar körinadi. Yuzi yaşil böyoq çaplanganday kökarib ketgan. Tinimsiz öqçiydi. Qusadi. Atrofdagilar köngli behuzur bölib, yuzini çetga buradi. Kişan solingan qöllar böşatiladi. Brigadir fufaykasining ostidagi belqarsini yeçib, yuz-közlarini artgan böladi.
– Ana endi yöqol! – deya ketiga çalqayib buyuradi tuman doruğasi. – Bilganingdan qolma!.. Körinib turibdi: hammang davlatning siyosatiga qarşisan!..
Sattor brigadir nimadir demoqçi bölib, oğiz juftlaydi-yu, bukçayib qoladi: öqçiq tutadi. Beş-olti qadam taşlab-taşlamasidan çayqalib ketadi va qari tutga suyanmoqçi bölib qölini uzatadi. Ulgurmaydi. Tuproq yölga gursillab yiqiladi. Şu-şu, turmaydi. Turolmaydi. Bemorxonadan gap oçilganida yuzini teskari buradi: “Döxtirxonasiga bormayman”. Balki tuzalmasligiga közi yetgandir. Balki şifokorlar ham sarkotibning hukmidagi odamlar ekanini öylagandir. Keyin hisoblaşsa, ellik ikki yil yaşagan bu möminning boşi biror marta kasalxona yostiğiga tegmagan ekan.
Öşa mudhiş fojia sodir bölgan kuni sarkotib çetroqda munğayib turgan raisni körsatgiç barmoği bilan imlab çaqiradi. Nurboy sarkor uning oldiga yörtib boradi.
– Orqa-oldingizga qarang, rais. Gap çiqib ketmasin!
– Xöp böladi!
Şunday deydi-yu, rais içida ijirğanadi: “Olloh bokaram! Sen yaramasgayam atagani bordir hali!”
Sattor Arziyev poşşoyi xatdan savodi aytarli bölmasa-da, aqli butun, xuşsurat va oqköngil odam edi. Qadim zamon aqidalariga yopişib olmagan, avomlikdan yiroq. Köpni körgan, mömin-qobil, kayvonifeʼl, jaydari bir dehqon. “Heç kimga, heç narsaga ozor berma, – deb uqtirar edi öğli Samarga. – Yölingdan toş çiqsa ham, tepib ötma. Avaylabgina çetga olib qöy. Jonlimi, jonsizmi – hamma narsaning ruhi bor, bolam. Ruhini ranjitma. Rahbaring çöp bölsa ham, köziga tik qarama. Itoatda böl!”
Öğli norozi tönğillardi: “Öşa çöp deganingiz yaramas odam bölsa-çi? Badkirdor bölsa-çi?” Ota sabr bilan tuşuntirişdan çarçamas edi: “Qöyaver, bolam. Elning köziga çöp tiqqanning bu dunyodan körguliksiz ketganini körmadim. Bandasining zulm qilgani – öz boşiga özi yetgani!”
Samar otasi daladan qaytganida qölida mis obdasta, yelkasida guldor soçiq bilan unga peşvoz çiqardi. “Uxlayversang bölardi-ku, Samarjon, –  derdi otasi mehribonlik bilan. – Vaqt allamahal böp ketdi!..”
Baquvvat qöllarini obdan sovunlab, şoşilmasdan yuvar ekan, undan öqişlarini sörar va öğlining javobidan köngli toğdek kötarilib, duolar qilardi. Endi u qöllar ham, u kunlar ham, u duolar ham yöq.
Akasi topgan-tutganini örtaga tökib, ostonasida ajal kutib ötirgan hovlining örtasida askar bazmini gurullatib yuboradi. Keldi-ketdi, ğala-ğovur, qizargan yuzlar, suzilgan közlar, dikir-dikir, ahay-ahay, qistir-qistir qiziydi. Yelka qoqib tuşilayotgan raqslar, mastona çalinayotgan çapaklar avjida. Yolğizgina askar ğussaga botgan. Göyo kimdir zimdan kelib, oyoğidan çalgan-u urib-tepkilab, es-huşidan ayirgan. Xörligi keladi. Yiğlay desa, kimdan, nimadan alamini olişini bilmaydi. Köngli kultepaga aylangan öşa afğon qişloği kabi huvillab qolgan. Esa, kelganlar özbiri – oğayni-jamoat. Begonasi yöq. Biroq köngil yoradigan odam qani? Yuragi töla zardob, xörsinib qöyadi. Xörsinganida vujudi dir-dir titrayotganini sezadi. Çehrasi bokira va soddadil afğon qizining piçoq qadalgan tomoği, Bogdan Nazarning boşsiz tanasi köz oldiga keladi. Özining qaltirayotgan qöllarida qon köradi. Burnidan oqayotgan qonni.
– Töy qoçib ketmas, aka, – deydi eti junjikkanday qunişib ötirgan Samar. – Avval otamni döxtirga qaratsak degandim.
– Ukajonim, – deb uni bağriga bosadi şirakayf aka. – Akam qöl qovuştirib ötirgan ekan-da, deb öylama! Döxtirlarning qadami uzilgani yöq. Buyoği endi xudodan, uka! Özining rahmi kelsin! Uruşdan eson-omon qaytganingni eşitib, butun qişloq yopirilib kelayotir. Qöçqor atagan bölsak, boş-közingdan sadaqa, oğajon!
Ular – ikki aka-uka, ikki opa-singil. Akasi Samardan yetti yoş katta. Şaldir-şuldir, qöli oçiq. Jigarlaridan joniniyam ayamaydi. Ayniqsa, Samardan. Universitetning keçki bölimida öqiydigan ukasidan zör yurist çiqişiga işonadi.
Zamonning zaylidan gap oçadi. Boşqalar nari tursin, yaxşi niyat bilan olib qöyilgan uç yaşik araqqa ne-ne hamkasblari – muallimlar köz tikib ötirgan emiş. Xalqning közi oç. Magazinlarda araq tugul, tuz ham yöq.
Kosadagi suvdan simiradi-da, ukasiga dalda beradi:
– Hali tirik otamga motam tutma, Samarjon. Qovoğingni oçib ötir, iltimos! Manavi odamlar seni deb kelgan!..
– Töyimiz çiqib yotganini hamma biladi-ku!
– Tis-s!.. Körgan köz, eşitgan quloq nima deydi, uka? Otangni körding, oğziga suv tomizişga ulgurding. Şukr qil!..
– Bilasiz-ku, könglim çopmagan işga qöşilmayman.
Akasi şu uç yaşik araqni topguniça momosini körganidan gapiradi. U yoqqa çopgan, bu yoqqa çopgan. Şahardan topgan. Araq olib kelinganidan beri qarz söragan qança. Bir şişa berib tur, ikki şişagina berib tur, tuğilgan kunimni ötkazib olay. Şuytib-şuytib, bir yaşigining joniga yantoq çiqib ketgan. Onasi qança gap-söz qilgan. Elning aqidasi, deydi Sindor. Dindan çiqsak ham, eldan çiqmaylik. Bitta-yu bitta ukamni odamga öxşatib kutib olaylik. Beçora, uruşdan qon keçib kelayotir, ena!..
Aka birdan töxtaydi-da, ogohlantiradi:
– Özini bozorga solyapti, deb öylama, tağin!
Orzulari osmonda. Tiramohda öğli Bloxinjonga töy qilib, katta futbol ötkazmoqçi. Qöli baland kelgan jamoaga bir tonnaça toş bosadigan buqa atagan. Özlari sotib, pulini özlari bölib olaversin!.. Nimasi yomon?
Toşkentdagi maşhur futbol şarhlovçisi bilan kelişib qöygan. Kelsa, oldiga mikrofon qöyadi: “Diqqat! Diqqat! Qadrli sport muxlislari! Bugun mikrofonimiz Çandir qişloğidagi futbol maydoniga örnatilgan! Bu yerga yaqin-atrofdagi falonta qişloqdan falon nafar futbolçi çandirlik futbol muxlisi Sindor Arziyevning sevimli farzandi Bloxinjonning xatna töyi munosabati bilan yiğilgan…”
Çandirliklar ham palov yeydi, ham futbol tomoşa qiladi, ham televizordan tuşmaydigan şarhlovçining yoqimli ovozini eşitadi. Özini köradi. Qöl berib körişadi. Birga suratga tuşadi. Jahon çempionatini unutişi mumkin, lekin Sindorning töyini esidan çiqarib böpti.
– Qalay? Zör-a? Sen ham tezroq uylan. Öğil körsang, otini Maradona qöyamiz.
Ikki qizining ismini bobosi Sattor brigadir qöygan. Öğil nevaraga qolganda, Sindor otalik haq-huquqlarini peş qilgan va ismini özi atagan: “Bloxin!” Boboning jahli çiqqan, momosi dodaylagan, qişloq sovetining kotibi çaqaloqqa guvohnoma yozib berişdan boş tortgan: “Bloxin – pamiliya. Xoxollarning özidayam yöq bunday ism!”
Hi-hi! Kulgan Sindor Arziyev. Familiya emiş. Çandirning yarmi – Bobur, qolgani – Uluğbek. Bu yoğida Temuriyam kam emas. Bunga nima deysiz? Bular familiya emasmi?
Rostmana kajligi tutsa, ölsayam, şaştidan qaytmaydi. Bu dunyoda talantning qadri bölişi kerak, adolat bölişi kerak, yoronlar! Sindor muallim bolasiga Eşbadal qimorbozning otini qöysa, köngillaring kölçiydimi? A, kölçiydimi? Qöysinmi?.. Ha-a, ölmanglar! Vatanini, millatini dunyoga tanitgan buyuk futbolçiga havasi ketgan bölsa, Sindor muallimning aybi nima? Aytinglar, axir, aybginasi nima? Futbolni yaxşi körganimi? Uluğlarga tan berganimi? Şamol yalab taşlagan manavi tuproqning orasidan ham bir kuni buyuk futbolçilar çiqar! Çandir dunyoning tiliga tuşar! Xitoylik bir olim öğliga Navoiy deb ism qöyibdi-ku!
Sattor brigadir baribir könmaydi. Navoiy deb qöygan bölsa, otasiga rahmat! Bolasining umri uzoq bölsin. Uluğlarni birovlardan qarz oladigan joyimiz yöq, bolam! Lekin nevaraning otini özbekça, musulmonça qöyaylik!
Bunday eʼtirozga ham dastagini tayyorlab qöymagan bölsa, mahmadona muallim Sindor degan otini kötarib yurarmidi. Qalaştirib taşlaydi: “Bloxin” ğirt özbekça, musulmonça, ota! “Bola oxun”ning asrlar oşa özgargani. Yaʼni “mitti mulla” degani!”
Yettiga töladigan öşa “mitti mulla”siga endi bir dunyo töpteparni yiğib ziyofat bermoqçi.
– Xarajatini kim kötaradi, aka? – deb halitdan fiğoni çiqadi ukasining. Akaning kişti keladi:
– Özim-da, ukajonim, özi-im! Birovga oğirligim tuşgan kuni özimni osaman!
Sindor ming sözamol, vaysaqi bölmasin, qöl uçida işlaganni körolmaydi: “Bebaraka! Xudo betini teskari qilsin!” Şunday odamlarni deb jamiyat önglanmaydi, futbol rivojlanmaydi, mamlakat köhna çoriğidan foriğ bölolmaydi. Dangasaning hammasini birorta şaloği çiqqan moşinga ortib, boşqa sayyoraga olib borib taşlaş kerak! Vassalom!
Qişloqning tepasidagi haşamatli hovli Sindorniki. Xotini maktabda “mehnat”dan, özi “jismoniy tarbiya”dan dars beradi. Er – rözğorda taʼminotçi. Ikki qizi bilan ayoli taqsimotçi, qöli – kasov, soçi – supurgi.
Er-xotin bir-biriga bop tuşgan. Klara yanga – olov. “Bu kelinçak, – deb gapiradi çandirliklar, – oğilxonada qişlab, tomorqada yozlaydi. Boring-da, köring: qoramoli qator boğlangan qörasining taxta polida birorta xas yoki xaşak topolmaysiz. Çandirning balnisasidan ham toza!”
Sindor buqalarini erta bahorda – semiz molning narxi favqulodda kötarilib, odamlar çorvaning yemişiga dar qolganda – pullaydi. Bitta buqaning puliga uçta hökizça olib boğlaydi.
– Pul topgunça kalla top, – deydi va xumori tutadi, çamasi, şoşa-pişa söraydi. – Aytgança, çekişdan bormi?
Uka boş tebratadi: bilasiz-ku, bunday odatlardan nariroq yuraman.
– Haligaça içiş-çekişni örganmagan bölsang, xizmatda ikki yil nima qilding, uka? Hayronman! Men nosga ötdim. Tamakigayam qiron kelgan.
Ajalning insofi bor ekan, bösağada ikki keça-yu ikki kunduz sabr bilan kutadi va payşanba keçasi içkarilab, bemorni azobdan xalos qiladi. Ikki kun avval hovlida şomdan tonggaça “zikr” tuşganlar endi motam tönini kiyadi. Janozaga köpçilik yiğilgan bölsa-da, boş egib, qöl boğlagan kam böladi. Birovniki ötdan, birovniki suvdan. Sattor brigadirniki bexosdan qözğolgan darddan ekan. Jigari qurib qolgan emiş. Rahmatli, juma kuni yerga qöyiladi.
Marhumning yettisiga kelgan Nurboy rais Samarning tirsagidan tutib, sekin şivirlaydi:
– Vaqt topib, bizning idora tomonlarga bir ötsangiz.
Bu gap quloğiga çalingan Sindor qattiq boş çayqaydi:
– Erta kunni keç qilmay, Toşkentingga oşib ol, uka. Işingni, öqişingni öyla. Qişloqda xor bölasan. Boşimizda tergab turadigan otamiz bölgandayam boşqa gap edi.
Mubham bezovtalik girdobida ezilib yurgan ukaning xayoli boşqa tomonlarda. Öşa kuni, öşa laʼnati piçoqni otmaganida, balki uning köz öngida halok bölganlarning hammasi tirik qolarmidi? Otasining ming azobda jon berganida ham, balki oyday qizning tomoğiga qadalgan öşa piçoq sababçidir? Otasining ölimi tölangan tovondir? Yöq, deb tan olgisi kelmaydi sobiq jangçining, Samar Arziyev Afğonistonga öz inon-ixtiyori bilan boribdimi? Botil ham, qotil ham, hatto maqtul ham – uni uruşga jönatganlar. Gunohi öşalarning gardanida.
– Şaharga yetişing bilan meni “Sovetskiy sport”ga yozdirib qöy. Qişloqdagi nodonlar limit yöq, deb boşimni qotirgani qotirgan.
Ukasining otasidan qolgan töriq otga minganini körib, Sindor hayratga tuşadi: “Şu odamovi ukamning feʼli aynidi-yov!”
Nurboy rais Samarga yalinganday böladi. Yilning kelişi xurjun. Hammaning boşi qotgan. Kun böyi dalada ter töksa-yu, ikki kilo unning haqini olmasa, kim işlaydi? Beray desang, mablağ yöq. Işsiz köp, işlaydigan mard yöq! Öttiz uçta brigadaning yarmi egasiz. Şulardan birortasini tanlab olsangiz, Samarjon. “Ha-pa”, deb odamlarni boşiqtirib turilsa, bas. Qolgani özi bölaveradi. Evaziga rais köp narsa vaʼda qilolmasligini qistirib ötadi. Yaratgan yarlaqab, planlar tölsa, yil yakunida mukofotdan qaraşişi, hovli quraman desa, yaxşi joydan yer berişi mumkin.
– Xohlasangiz, otangizning birgadini oling.
Samar elning taʼnasidan qoçadi: “Otasining örniga mahtal böpturgan ekan-da!” Quloqning boşi, uyiga yaqinroq, katta yölning böyidagi brigadani olişi mumkin. Maydoni ham kamroq.
Raisning duosini, duosidan avval muhr bosilgan buyruğini olib, kunini dalada ötkazişni odat qiladi. Töğri qilgani kun-bakun ayon böla boradi: tekis ungan ğözalar qiyğos gulga kiradi. Qarabsizki, sirli qudratning inoyati bilan çanoqlar löppi-löppi oçilib, terim mahali yaqinlaşib kelaveradi. Faqat yoş brigadirning qovoği oçilmaydi.
Samar şiypondan közini uqalagança, mehmonlarning taşrifi malol kelganday, norozi ğudranib çiqdi. Sarkotibga körişiş uçun qöl uzatgan edi, gezargan yuzini teskari burdi.
Tuman rahbari issiqdan harsillab qolgan. Avzoyi ölarday buzuq. Moli kasodga uçrab, qarzga botgan jallob deysiz. Oyoğida sarğimtil brezent etik, boşida tor kizakli yengil şlyapa, egnida astarsiz havorang keng kostyum. Kun böyi horib-çarçab, toqati tugay deganda bu yerga tasodifan boş suqqani körinib turardi.
– Sen kimsan? – degan qahrli savol yangradi. – Bu yerda nimaga yalpayib yotibsan?
– Men brigadirman, katta buva, – dedi yigit oğzini katta oçib esnar ekan. – Özim bilan özim şaxmat öynab ötirib, közim ilinib qopti!
– Iye, şunaqami? – Sarkotibning yuzida paydo bölgan tahqiromuz kesatiq ğazabga aylanib, pistoqi közlari öynab ketadi. – Bugun qança terimçi çiqarding?
– Keça, bugun terimçi çiqarolmadim. Lekin yaqinda planni oşirib bajaramiz. Ön yetti foizgina qoldi.
– Qança-a?!
– Bor-yöği ön yetti foiz.
Bu gaplarni eşitib turganlar işkal işdan endi qoçib qutulib bölmasligiga közi yetib ulgurgan. Sarkotibning rangi olxöri tusiga kiradi. Lablari titrab, kattakon közlari qinidan otilib çiqar darajaga yetadi. Boşini bir lahza quyi solib turadi-da, yigitning tirsagidan uşlaydi. Içida lovullayotgan tuğyonni arang bosib, tahqirli, lekin osoyişta ovozda deydi:
– Dalangni bi-ir tomoşa qilsak, nima deysan?
– Mayli, – deya erinibroq javob qiladi yigit.
– Unda, ketdik!
Samarning bilagidan omburday qisib, paykal sari boşlaydi. Xos gapi bor aka-ukaday yetaklaşib ketaveradilar. Ergaşmoqçi bölgan hamrohlariga “katta buva” boşini norozi silkiydi: “Maymun öynatyapmanmi?”
Uçalasi ham taqqa töxtaydi. Nurboy sarkorning közlarida sarosima aralaş qörquv qotib qolgan. Samarni falokatga özi boşlaganini öylab adoyi tamom bölgan. Tuman rahbari yoş brigadirdan bir boş baland, bir yelka keng. Ustiga şunçaki yiqilib tuşsayam, bolapaqir uning tagidan soğ-omon çiqib olişi gumon.
Sarkotib özini tutib turolmaydi:
– Paxtang nişoldoga öxşab oqib yotibdi! Bu turişda çigitning ğozi qoladimi, haromi! Nega şu paytgaça terimçi solmading? Yo xalq duşmanimisan?
– Katta buva, iltimos, urişmang! Sizni öyladim. Kunda-kunora şu yöldan ötasiz. Oppoq paxtamizni körib, közingiz quvonsin, dedim. Buning ustiga, televizordayam erta-yu keç, hali dalalarda hosil möl, deb javraşgani javraşgan…
– Ö-ö, enağar! Ö-ö, tilginang kesilgur!..
– Öytmang, katta buva! Sökinmang, iltimos!..
Ular gerbitsid hidi biqib yotgan paykalda ğözalarning şoxini qayirib, sindirib, çanoqlardan tölib-toşgan paxtalarni bosib borardi.
– Iltimosingni hozir ketingga tiqaman! Ho-o-zi-ir!.. – U Samarning bilagini qattiqroq ezğilaydi.
– Töğrisini aytsam, bilib-bilmay kep qoldim bu işga!..
– Tilingni tiy!
Brigadirning negadir tili tiyilmaydi:
– Ehtiyot bölaylik, katta buva, bu yerlarda jondor köp. Bittasi yaqinda terimçi xotinning oyoğidan çaqib oldi.
– Keyin nima böldi?
– Nima bölardi? Öldi-ketdi. Tağin ajal haydab kelayotgan bölmasin, deyman-da! Qizlaringizning böyi yetib qolgan, yangamiz Larisa Ivanovna hali juda yoş, közga yaqin!..
– Şunday gaplarniyam bilaman de?..
“Katta buva” qadamini sekinlatib, xilvat joyga yetgan-yetmaganini möljallamoqçiday tevarakka olazarak köz soladi. Moviy ufq alvon rangga kirib borar, brigadir esa bidirlaşdan töxtay demasdi:
– Pastroqda katta kölmak bor. Yiğilib qolgan zovur suvi. Atrofi ğuj-ğuj gazanda.
– Öşa yoqqa boşla!
Brigadir yölni öşa tomonga oladi va sal yurmay ilkis tislanib, baqirib yuboradi:
– Ilon! Katta buva, ilon! Oyoğingizning tagiga qarang!.. Ikkita ekan! Ikkita-a!..
Sarkotib beixtiyor uning tirsagini qöyib yuboradi. Samar yerga keskin engaşib, öng qölining barmoqlarini ipakdek mayin qumga botiradi va çap qöli bilan muştday kesakni olar ekan, “katta buva”ning tumşuğiga tepadi: “Iy-ya!..” Havoni qiliçday kesgan hayqiriqni heç kim eşitmaydi. Çang kötariladi.
Nortuyaday sarkotibni paykaldan suyab, yetaklab çiqayotgan Samarni körgan borki, joyida qotib qoladi. Közlariga işonmaydi. Basirga öxşab, har qadamda qoqilib-surinib kelayotgan “nortuya” tinimsiz egilib, tinimsiz qusadi. Yötaladi. Içak-çavoği oğzidan çiqib ketguday bölib öqçiganida brigadir uning yelkasidan suyagan böladi va qöliga bir tutam paxta berib, oğzini artib olişini kutadi.
Tuman rahbarining paykal boşida qolgan ikki şerigi çöntagidan yaltiroq kişanni baravar çiqarib, “nortuya” bilan brigadir tomonga baravar otiladi: “San, iflos bola, nima qipqöyding?!”
Sarkotib qora loyga botgan qöllarini kötaradi:
– Tegmanglar! – deb ğöldiraydi. – Özim yiqilib tuşdim! Özimdan ötdi…
Botmon-dahsar loyqa siriqib turgan kiyimlaridan balçiqning qölansa hidi gupillaydi. Uni kimdir balçiqqa bearmon bosgani-belagani, söng boşidan qum aralaş tuproq soçgani şundoqqina körinib turardi. Yoqavayron kostyumining kökragi oğzi-burnidan oqayotgan şilimşiq qonga qorilgan.
Samarning askariy botinkasida “şilq-şilq” loyqa öynaydi. Tizzasigaça balçiq. Tirsagigaça loy. Göyo, kölmakda yiqilib yotgan odamga tasodifan duç kelgan-u, uni avaylab turğizgan. Rangi-quti öçganiga qaramay, oğzining tanobi qoçgisi bor.
Yigit sezdi: sarkotibning şeriklari ham yuz-közidagi hayratomuz jilmayişini yaşirişga har qança urinmasin, eplaşi qiyin bölyapti. Mabodo, Samarning özi şu alpozda – jaği sinib, qon-u balçiqqa belanib paykaldan çiqsa, balki ularning içi açirdi. Yana kim biladi.
Tuman doruğasi yerdan ikki közini uzmasdan töğri borib, maşinasining orqa eşigiga yuzlanadi va zaif ovozda bazör ğöldiraydi: “Hamma öz işiga borsin”. Brigadir epçillik bilan eşikni oçib, uning oppoq surp qoplangan orqa örindiqqa ötirişini kutib turadi. Sarkotib şlyapasini oliş uçun qöl uzatganida Samar ğazab bilan şipşiydi: “Umidingni uz, iflos!” Orqasiga burilib, qölidagi şlyapani quloçkaşlab şunday otadiki, soyabonli qalpoq paykalning örtasidagi xazonlar ustiga borib tuşadi.

Qulman OÇIL

1957-yili Qaşqadaryo viloyatining Kökdala tumanida tuğilgan. Toşkent davlat universiteti (hozirgi ÖzMU)ning jurnalistika fakultetini tamomlagan. “Jaydari falsafa”, “Soy sohili”, “Barakali yigit”, “Omonat va matonat”, “Gardan va gardun”, “Oy ham yolğiz emas”, “Yigit sözim” kabi kitoblari çop etilgan. Asarlari xorijiy tillarga tarjima qilingan.
Ernest Xeminguey, Gabriel Garsia Markes, Ivo Andriç, Ryunoske Akutagava, Simon Karmiggelt singari atoqli adiblarning asarlarini özbek tiliga ögirgan.

2024/6

“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822

Obuna haqida

Izohlar

Hozirça izoh yöq. Birinçi bölib fikringizni yozing.

Siz nima deysiz?

Izoh tahririyat körib çiqqaç, eʼlon qilinadi.

Şu ruknda köp öqilganlar

Barçasi (258)

Suv. Hikoya

– Öz oyoği bilan jildirabgina kelmagan suv suvlik qiladimi?! Ketaman bu Cahroyi kabirdan… ketama-an-n! Dilşod şunday deya örnidan sapçib turdi-yu, derazadan taşqariga termildi. U avval hovlisidagi qovjirab qolgan…

“Eynşteyn jumboği”

Dekabrning asov şamoli tun bağrida özini har yonga urib, böriday uvillaydi. Uylar ham sovuqdan junjikkanday bağridagi çiroqlarini öçirib, şamolga jör bölib, qoranği tun vajohatini yanada orttiradi. Biroq şu imoratlar…

Uluğbek Hamdam. Yöl (falsafiy roman

Men bir ojiz tomçiman, ammo yuragimda ummon soğinçi yaşaydi. Mavlono Rumiy TUŞDAN OLDINGI VOQEA Ovoz keldi! Ovo-o-oz!.. Eşityapsizmi, ğoyibdan bir ovoz keldi! Dunyolarni töldirib emas, yöq, balki yöl kabi uzun, yöl kabi…