(Hikoya)
Aziza uzoq xastalikdan söng endigina oyoqqa turgan kezlar edi. Kimdir palata derazasini çertdi. Aziza qayrilib, közlariga işonmay qoldi. Qodirqul közlarini oynaga qadagança içkariga möralardi. Azizaning yuragi hapriqib, band-böğini böşaşdi. “Nahot eşitgan bölsa? Nahot açinib…” U xayolini yiğmasidan qavatidagi keça kelgan ayol borib derazani oçdi.
– Kiçkina uyqu bermadimi deyman, közlaringiz qizargan? – dedi ayol Qodirqul uzatgan qoğoz xaltaçani olarkan. – Köriçak emaskanman. Bugun javob berişadi.
– Döxtirlarni qistama. Özing körgan uy. Soğligingni öyla.
– Oğriği qoldi. Kiçkina qalay? Sutni ilitib berdingizmi?
– Ilitiş ham gapmi, – deb Qodirqul kuldi, – şopirib berdik. Tuni bilan kekirib çiqdi. Şu bahona sutdan çiqadi.
– Hali gödag-a!
Aziza er-xotinning suhbatidan ğalati ahvolga tuşdi. “Eh, ğurur, ğurur! Quyulsang bölardi! Tağin Qodirqulni ortimdan kelganiga puşaymon qilmoqçi bölibman-a! Qon bilan kirgan jon bilan çiqadi degani emasmi?!” U ana şunday mahramona sözlarga naqadar intiq yaşaganini ilkis payqadi. Payqadi-yu, ökirib yuborgisi keldi. Biroq… Qodirqulning tanib qolişidan çöçib, orqaroqqa tisarildi.
Qodirqulni azaldan yoqtirmasdi. Uning öljasiga tikilib turgan muşukday qadalib tikilişlaridan Aziza tutaqib, oğzidan çiqqan sözlarni quloqlari eşitmasdi. Maktabni it-muşuk bölib tugatişgaç, sovçi qöydi. Otasi könganday böldi-yu, Aziza “öqiyman” deb turib olgandi öşanda…
Aziza xörsinib qöydi.
Xayollari mung olgan sayin köz öngida Qodirqulning oftobga toblangan surobi örnida Abrorning xuşbiçim siymosi gavdalana boşladi. U bilan bilim yurtida tanişdi. Qabul komissiyasida işlarkan. Hujjatlarining kam-köstini töldirib, özini yotoqxonaga joylaştirdi. Imtihonga kerakli kitoblarni topib berib, Azizani yolğizlatib qöymaslikka harakat qilardi. Uning tez-tez körinib, özini yaqin tutişlaridan Aziza elikkanday edi. Bir gal kinoga tuşişdi. Asov yelkalar silanib, hurkak qöllar tutaşdi. Öşanda Aziza qiz xalqining vujudi çaqmoqtoşga öxşaşini va boşqa toşdan çaqin çiqmasligini tuşunib yetdi. Uyat tuyilgan bunday “baçkanalik”larning yoqimli keçişini, tuyğularning halovat ulaşişini, hissiyotlarning totli entikişini, xayollarning tamşanişini, hayotning rang-barang tovlanib, dunyoning sirli yaşarişini sira-sira kutmagandi. Öşa-öşa totli onlarga limmo-lim xufyona uçraşuvlarni rad etişga közi qiymasdi.
Öqiş boşlanib, oradan bir oy ötar-ötmas Abror:
– Meni direktor çaqirdi, – deb qoldi. – Ikkovimiz haqimizda miş-mişlar tarqalipti.
Azizani vahima bosdi.
– Qörqma, heç gap bölmaydi. Faqat sening roziliging kerak.
– Qanaqa roziligim?
– Xöp desang, sovçi yubormoqçiman.
– Öqişim nima böladi?
– Öqiyverasan, şunçaki munosabatimiz oydinlaşadi, xolos.
Azizaning sukuti alomati rizo böldi.
Lekin otasi könmadi.
Aziza qişloqqa qaytib, uydagilarining avzoyini xira kördi. Onasi fursat topib, gap oçganda, nazarida ming yil ötganday keçdi.
– Qodirquldan yana sovçi keldi, qizim.
– Qöying öşa muşukközni.
– Yaxşi qiz elidan ortmaydi, qizim. Domlangni bilmasak, avlod-ajdodini tanimasak. Sinamagan otning sirtidan ötma, deganlar. Qodirqulning aybi bölmasa, illati bölmasa. Uruğ-aymoqli.
– Abror akayam köçada qolganlardanmas, oyi. Universitetni tugatib, töğri bilim yurtiga kelgan. Böy-bast deysizmi, aql-idrok deysizmi, baridan bor.
– Qaydam. Otangning qarori qatʼiy. Köçadan topilgan niholning ildiz otişi qiyin keçarmiş. Gul deb tutganing tikan çiqsa… Qodirqulda köngling bölmasa…
– Qodirqul! Qodirqul!!! Nimasi qimmat tuşgan öşa pismiqning?! Gul deysiz, tikan deysiz! Ola çilvir nuqul közingizga ilon köringani-köringan!
– Umr savdosi oğir , qizim. Uni şoşqaloqlik bilan hal qilib bölmaydi. Hali yoşsan, xato qilib qöyişingdan qörqamiz. Baxtli bölib ketsang mayliku-ya…
– Bekorga taşviş toryapsiz, oyi. Hammasi yaxşi böladi, meni aytdi dersiz!
Otasi eşitişni ham istamadi.
Aziza böyin egmadi.
Oxir-oqibat… turmuş qurdilar.
Söng öğil kördi.
Abror oilada yolğiz farzand emasmi, ota-onasining quvonçi çeksiz edi. Ayniqsa, onasining. Beşik qoşidan jilmay, xonadoniga fayz keltirgan suyukli kelinini bölar-bölmas yumuşlarga urinib, özini koyitişini istamasdi. Aziza öqişi qolib ketayotganini hisobga olmasa, turmuşidan rozi edi, hayoti xuddi tuşdagidek faroğatda ötardi.
Abror keyingi yili ham Azizaning öqişiga unamadi. Bundan Aziza ranjimadi. Yana farzand kutardi. Boz ustiga, qişloqda yaşaydi, şahargaça ança yöl. Abrorning ijarada yaşab işlaşi topgan-tutganini yutardi. Ijarani kattartirib, xarajatni köpaytiriş çöt bermasdi.
Bir oqşom qandaydir bir oq “Volga” kelib, darvoza ortida töxtadi. Abrorning otasi çiqdi. “Volga”da kelganlar vajohat bilan allanimalar deb qöllarini paxsa qila-qila qaytib ketişdi. Abrorning otasi şalvirab uyga qaytdi. Xotini savolga tutgandi, ola qarab qöydi. Söng bilsa, öğli birovi bilan ilakişganmiz!
Aziza öşa tunni igna ustida ötirib tong ottirdi.
Ertasi kuni bilim yurtiga borib, Abrorni topolmadi. Suriştirgandi, ozğin, böyining pastligi bilinmasligi uçun baland poşna tufli kiygan kotiba:
– Şoşilinç iş bilan ketgan, – dedi, – viloyatga. Siz kimi bölasiz?
– Rafiqasi. Qaçon qaytadilar? Körişim kerak.
– Sizni tuşunaman, – dedi kotiba yon-veriga alanglab, – lekin kutişdan foyda yöq.
– Nega? – Aziza beixtiyor kotibaga yuzlandi. – Nimaga şama qilyapsiz? Nahot, miş-mişlar rost bölsa?!
– Eşitganingiz miş-mişmas, haqiqat. Öşa ayol men bölaman.
– Siz?!
– Ha, men. Maslahatim, taqdirga tan bering. Ğişt qolipdan köçgan!
Kotiba elektr çoynagini olib, suv bahonasida çiqib ketdi.
Azizaning tili kalimaga kelmasdi. Aʼzoyi badani dir-dir qaltirab, taqdirning ayançli zilzilasi göyo qalbida silkinardi. Abror bilan ilk uçraşuvlarida dunyo qanday ilkis yaşargan bölsa, hozir ham xuddi şunday ilkis qorayib vayronaga aylandi. Yuvoş köringan qismat otining naqadar asov ekanini anglab ulgurmasidan uning tepkisiga uçragani alam qilardi. Alam qilgandayam… Yöq, u qay holatga tuşganini tasavvur etişga qodir emas. Hatto sölib, sönib, iztiroblarga yem bölib, qanday uyga qaytganini ilğamadi.
– Kördingmi? – deb söradi intizorlik bilan kutib turgan qaynonasi.
Aziza boş çayqadi.
– Qayerda ekan?
Azizaning yelkasi qisildi.
– Işqip, yolğon çiqsin-da!
Aziza köz yoşlarini tutolmadi. Qaynonasi uni bağriga bosib yupatişga ojizlik qilardi.
– Tirik ekanmi özi? – deya işkom ostidagi çorpoyada burqsib ötirgan qaynotasi oxiri yorildi. – Qayerda bölmasin topib, yoqasidan sudrab kelmadingmi it emgan betavfiqni?
Biroq bu holat köpga çözilmadi.
Abror kelib nima dedi, nima qöydi, içkuyarlari nasihatgöylikka ötişdi:
– Bölar iş böpti, kelin. Ayolning orqasi zörga öxşaydi. Ering qamalsa, yana özingga qiyin. Nikohiga kiritmasa, qutuladigan çöti yöqday.
– Bitmaydigan jarohat yöq, bolam, – qaynotasi qöyib qaynonasi iylardi. – Qiz tarafdagilar şaştidan tuşib, hovuri bosilsa, yana heç nima körmaganday bölib ketasizlar.
– Mening gunohim nima? – Azizaning xörligi keldi. – Öz ota-onamdan keçib, sizlarni ustun qöyganimmi? Yuzimga ola qaraganni uloqday köpkari qiladigan oğaynilarimning boşini egib, öğlingizni deganimmi? Qaytişga yöl, boş suqişga tuynuk qoldirmay, sizning eşigingizni oçganimmi? Ölsam öligim, yursam tirigim sizlarniki, degandim. Sadoqat, muhabbatning mukofoti şumi?
– Tiling çiqiptimi deyman! – Qaynotasining feʼli buzildi. – Sadoqat, muhabbat köçada unmaydi! Köngil tusaganni işq deb, körganning ortidan iyarib, olamni bulğadilaring! Uyaliş örniga tağin tiling bir qariç! Hayot sening izmingda emaski, aytganing bölaversa! Yeganing oldingda, qolgani ortingda, yana nima kerak, noşukur?
– Qöying, otasi, maqsadi Abrorni qamatiş bölsa, qamatsin. Ota-onasiga vafo qilmagan bizga qilarmidi!
Öşa-öşa…
Ön ikki yildirki, dami içida.
Yegani zahar, kiygani kafan.
Ustiga ustak, soğligi…
Bariga özi aybdor. Eşikdan oqqan suvga tupurdi, qanot çiqarmay uçişga oşiqdi. Ne-ne orzular bilan östirgan ota-onasining yuziga oyoq qöyib, telba tuyğularga quloq tutdi. Mana oqibati! Közi oçilganda qalblar darz ketib bölgandi. Özining, otasining, onasining çegalangan yurak bilan yaşaşi naqadar ayançli…
Qodirning xotini çoy damlab, boyagina eri olib kelgan qoğoz xaltaçadagi yeguliklarni çiqarib, örtaga qöydi.
– Opa, çoyga keling.
Aziza özini eşitmaganga soldi. Ayol çoyni qaytarib, yana taklif qildi. Aziza noiloj ötirdi. Qani endi tomoğidan suv ötsa!
– Keçagi bola öğlingizmidi? – deb söradi ayol. – Özingizga judayam öxşarkan.
– Ha. Kelganimdan beri ahvol şu – derazadan nari ketmaydi.
– Yaxşi körarkan-da onasini.
– Rosa. Darsingga bor, desam, avval siz soğaying, deydi.
– Öziyam odobli ekan. Kamgap, uyalçang.
“Beboşligini kimam kötarardi? Sergaplik qip nimayam aytardi? Otasi böla turib yetim ösganinimi? Ulğaymasidan kattarganinimi? Boşi silangan, qalbi quvongan bölmasa. Birovlarning eşigida işlab, topgan tört tangasiyam mening dorilarimga ketsa. Otasi…Koşkiydi tinç qöysa! Onda-sonda bir kelib, tinay deb qolgan iztiroblarni yana alangalatgani-alangalatgan…”
Aziza öğlining kuniga erta yaraganidan ezila-ezila, şukr qilardi. Har qalay, qalbining darzlarini kimdir çegalaşi va çegalangan yurak bilan ham yaşaşi, xatolarini tuzatib bölmasa-da, azob-uqubatlarini, taʼna-malomatlarini unutişi mumkindek tuyilardi.
U yana derazaga, öğlining yöliga köz tika boşladi…
Çorşanbi DEHNAVIY
1948-yili tuğilgan. Toşkent davlat universitetini (hozirgi ÖzMU) tamomlagan. “Ezgulikning yaralişi”, “Aks sado”, “Bahor hali oldinda”, “Çaşmasor”, “Yaşaş uçun kuraş”, “Osmon öyilgan tunda”, “Soyasini erkalatgan ayol” kabi kitoblari naşr etilgan.
2024/12
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


