(Romandan parça)
Nasimning bir söz demay, bir dunyo gap ayta olişi Badalga maʼlum edi. Ammo uning közlari şunday bir çeksizlikni öziga jo etişi mumkinligiga Badal Armon ilk dafʼa guvoh böldi. Uşbu körganidan tuğilgan hayratini jilovlab ulgurmasidan, Nasimning közlaridan ayni hasratni hosil qilmiş keçmişi pirillab öta boşladiki, bu ğayb röyodan sal bölmasa Badalning aql-huşi boşidan uçayozdi. Xuddi kinodagidek. Birin-sirin. Bor tafsilotlari bilan. Ana, Ibod, ana, Badalning özi. Yana Ibod, yana uning özi… Naq it-muşukday ğijillaşgani-ğijillaşgan. Nasim esa bunga beparvo. Nasimga göyo baribir. Xuddi ularning bu tarz it-muşuk bölib ğijillaşişlari sababçisi özi emasdek. Nasim har gal ğalaba izidan safarga otlanarkan, doim qayoqqa ketayotganini bilişga urinardi. Yaʼni borayotgan yeri qayerda, ob-havosi qanday, qaysi tilda sözlaydilar va hokazo. Bilişga Nasim urinardi-ku, ammo it-muşuk bölib nuqul ular ğijillaşardilar. Bu hozir, çetdan kuzatganda unga şunday tuyulyapti. Ibod bilan ğijillaşayotgan dam aslo özini itday yo muşukday his qilmagan edi. Umuman, öşa payt özining haqligidan boşqa nimadir köziga köringani hozir esida yöq. Nasim esa beparvo. Nasimga göyo baribir. Hatto borayotgan yeri Ibod bilan Badal köndalangi-yu böylamasiga qayta-qayta “şudgorlab” çiqqan xaritalarning heç bittasida körsatilmagani ham. “Gapdon Tötilar ya.o.” degan yozuv xaritalardagi raqam bilan belgilangan mayda juğrofiy hududlarning röyxatidan ham topilmadi. Gapdon Tötilar yarimoroli töğrisida ular faqat şuni bilişardiki, u uç tomondan suv bilan qurşalgan edi. Bilaks, u, tabiiyki, yarimorol atalmasdi. Tağin u yerda tötilar, ha, oddiy emas, naq gapdon tötilar suhbatiga quloq tutiş imkoniyati mavjudligini ham komil işonç bilan taxmin qilsa bölardi. Faqat ularning aynan qaysi tilda javraşlari butkul jumboq edi. Ibod bilan Badal örtasida janjal ham ana şundan çiqdi. Uzoq öylaşlar va ikkilanişlardan, taxmin-u har turli tusmollardan keyin Badalning miyasiga tuyqus bir fikr keldi. Töğri, u xiyla bahsli edi. Lekin Badal zinhor uni şak-şubhasiz deb daʼvo qiliş niyatida emasdi.
– Tili bor-u, lekin… – dedi u qaysidir boşqotirmani eslagan bölib va söng Nasimga qaradi. – Balki lotinça sözlaşişar-a?
– “Lotinça sözlaşişar-a”, – deya mazaxlab, darrov uning oğziga urdi Ibod. – Hali itlar ham sening şu sassiq kapalaklaring tilida huradi deb aytarsan?
Badal lov etib öt oldi.
– Sassiqligini qayerdan bilding? – dedi Ibodning yoqasidan mahkam tutib.
Ibodning rangi quv öçdi.
– Hazil-ku! Hoy, nima, hazilni tuşunmadingmi? – dedi Badalning çangalidan çiqişga urinib.
Lekin Badal şaştidan tuşmadi.
– Yöq, ayt, qaçon hidlaganding? – deb battar burovga oldi u.
Nasim safarga çiqişi arafasida bölib ötgan bu mojaroni qöniş oldidan tuyqus esladi. Töğriroği, Badalning yarimorol uç tomondan suv bilan qurşalgan bölişi lozimligi töğrisidagi daʼvosi esiga tuşdi va şuning asnosida bu mojaroni ham yodga oldi. Biroq atrofni enlamiş quyuq bulutlar pardasi ortidan heç narsani farqlab bölmadi. Na yerni va na dengizni. Ammo Nasim derazadan qarab, yerni körişga urinmadi. Yerni u bilardi. Yerning rangi, şakl-şamoyili va hatto taʼmi ham unga yaxşi maʼlum edi. Bu taʼmni u hozir ham dimoğida his qilib borardi. Garçi osmon-u falakda, bulutlar bağrida uçib ketayotgan bölsa-da. Çunki qanotlar öziniki emas, u bu dam oynasidan qarab, dengizni körişga urinayotgan “pölat quş”niki edi. Buning sababini Nasim yana özini osmon-u falakka, bulutlar bağriga olib çiqqan “pölat quş”ning zuvalasi kökda va aslo parqu bulutlardan yoki oftob zarrasidan emas, yerda, yerning bağrini öyib olingan bir misqoldan qorilganida körardi. “Pölat quş”ning otni hurkitadigan sumbatida ham u parvoz va samovot bilan boğliq heç narsani körmasdi. Qanotlardan taşqari, albatta. Ammo ular ham Nasimning dilida parvozga rağbat uyğotmasdi. U tayyorani quşga emas, köproq özining itqitiş tugul, qölga oliş ham birovga malol keladigan qadrdon soqqatoşiga qiyoslardi. Nasim engaşib uni yerdan kötarib olardi, şoşilmay yurib davraga kirardi, toşni yelkasiga qöyardi va boşini u tomon xiyol solintirib, söng jahd bilan itqitardi. Toş havoda maʼlum vaqt bölib, yana yerga qaytib tuşardi. Nasim tayyora osmon-u falakka harçand kötarilmasin, bulutlar uzra qança parvoz qilmasin, baribir yerga qaytib qönişiga könikkan edi. Şu bois, u heç qaçon derazadan tikilib, yerni izlamasdi. Badalning aytgani yodiga tuşmasa, balki mutlaqo derazadan qaramasdi ham. Ammo Nasim Badalning aytganini esladi va yuragi ğalati hapriqib, derazaga tumşuq tiradi. Derazadan tikilib dengizni qidirdi. Çamasi, uning tomirlarida bu dam dunyoga kelib heç qaçon dengizni körmagan, lekin bir umr uni köriş istagida yonib yaşagan yetti, kim bilsin, balki yetmiş ajdodining qoni gupirardi.
Dengiz Nasimga özini körsatmadi. Tayyora nihoyat pastlab, yerga qöngaç, Nasim taşqariga çiqib, dafʼatan yuziga urilgan va közlarini qamaştirgan begona quyoşga nigohi könikkaç ham dengizni ilğamadi. Lekin uning nafasini his qildi. Rost, Nasim umri bino bölib özining yetti, kim bilsin, balki yetmiş ajdodi singari dengizni körmagan, demakki, uning nafasini ham tuymagan edi. Ammo u yerning hidini bilardi. Şu tobda dimoğiga urilib, tomirlaridagi heç qaçon dengizni körmagan, lekin umr böyi uni köriş istagida yonib yaşagan yetti, ehtimol, yetmiş ajdodidan meros qonni battar gupirtirayotgan bu nafasni esa aslo yerniki deb bölmasdi. Nasim dimoğini çoğ etmiş ayni matlub nafasni huzur qilib simirib, tayyoraning darçasiga ğildiratib keltirib tirkaşgan zinalardan asta pastlar ekan, Ibod taʼbirlamiş “kapalaklar tili”ga mansub yodiga tuşgan birinçi sözni aytdi:
– V e n i[1].
Ammo heç kim eşitmadi.
U haqda köp sözlaşardi. U haqda köp yozişardi. Uning ğalabalaridan hayratlanişardi. Uning ğalabalarini olqişlaşardi. Çamasi, bu olqişlar va hayrat izhorlari uning dilida şavq uyğotib, yangi ğalabalar sari undaydi, deb gumon qilişardi. Ammo u özi haqidagi gap-sözlarga quloq solmasdi. Özi haqida yozilganlarni heç qaçon öqimasdi. Uning dilida şavq, yangi ğalabalarga rağbat uyğotişi taxmin qilingan olqişlar, hayrat izhorlariga ham mutlaqo befarq edi. Olqişlovçi, hayrat izhor etuvçi avom uni omad, ğalaba, ğoliblik timsoli hisoblardi. Ammo u özini omadli deb bilmasdi. Ğalaba, ğoliblik hissi ham unga butunlay begona edi. U itqitiş tugul, qölga oliş ham birovga malol keladigan zil-zambil soqqatoşni kötarib, davraga kirarkan, kimnidir yutiş, kimdandir ustun keliş haqida öylamasdi. U hatto raqiblari töğrisida ham heç narsa bilmas, bilişga urinmasdi. Heç kim yutmagani bois, u ğolib çiqardi – bor gap şu edi, xolos. U asli itqitiş tugul, qölga oliş ham birovga malol keladigan zil-zambil soqqatoşni emas, öşa, hozirda özini olqişlab, hayrat izhor etişdan çarçamayotganlardan biri bölgan payti qisman eslagan, qisman nomi bor-u, özi yöq şoirning aşʼoridan öqib bilgan ötmişini jahd bilan nari itqitardi. Ammo u harçand tirişmasin, qançalik jahd qilmasin, toş havoda ozroq uçardi-da, ön beş-yigirma odimça nariga borib “tap” etib tuşardi. U hatto köz oçib yumişga ham zörğa ulgurardi. Va aynan şu, köz oçib yumgulik lahza uning dilida umid uçqunlardi. Balki şu safar toş qaytib tuşmas, balki şu safar “tap” etgan tovuş quloqqa çalinmas va ötmişning tavqi laʼnati meni tark etar, degan umid. Lekin toş baribir qaytib tuşar va uning umidini çilparçin qilardi. Şunisi qiziqki, toş yerga “tap” etib tuşib, uning umidini çilparçin qilişi barobar, öyingohni töldirgan tomoşatalablar joylaridan irğib turişar, qiyqiriq va olqişlardan yer-kök larzaga kelardi. Nasim labini alamli qimtib, boşini xam qilgan köyi davradan çiqarkan, kimlardir çopib kelib uning böyniga osilar, qölini siqar, yelkasiga qoqar va hatto yuzlaridan çölpillatib öpardi. Şu tarz ular Nasimni ğalaba bilan qutlaşar, göyo uning sevinçiga şerik bölişardi. Özlarining nazdida, albatta. Aslida-çi? Aslida, Nasimga ayni dam yer-kök qoronği edi. Bu lahza dunyoda Nasimdan mağlubroq kimsa yöqligini heç kim xayoliga keltirmasdi. Hatto uni sözsiz anglamoqqa qodir yagona inson – Badal ham. Lekin birinçi örinda – Zulun Farmon. Agar Nasimni eşitmaydiganlar örtasida birinçilik ötkazilsa, ğoliblik, şubhasiz, unga tegardi – Zulun Farmonga. Ammo u şusiz ham Nasimning ğalabalari soyasida orom olardi va çamasi, bundan ortiğiga daʼvo qilmasdi. Rahnamoligi ostida qölga kiritilayotgan ğalabalarning özi unga kifoya edi.
– Tillo, baççalar, faqat tillo! – deb uqtirardi u hammani uzun safga tizib, bellaşuvga boşlab çiqarkan. – Sadaf ham, birinj ham emas, faqat tillo!
Barça tuşunadigan tilda bu: “Ğalaba, faqat ğalaba!”, degani edi. Lekin u butun musobaqa davomida ham turgan yo ötirgan joyida asabiy yer tepib, faqat özinikini takrorlardi:
– Tillo, faqat tillo!
Bundan avval, yaʼni har erta azonda şaxsan Zulun Farmonning özi hammani ortidan badan tarbiya maşğulotiga yetaklab çiqardi.
– Yak, du! Yak, du! Ha, bale, bale!
Buni Zulun Farmonning şotirlaridan biri u aytgandek qilib, ular bilan tengma-teng lökillab çopib takrorlardi. Zulun Farmonning özi esa bu paytda yumşoq çim ustiga keltirib qöyilgan kursida issiq junkörpaga örangança yaslanib, qahva içib ötirardi. Jajji quloqpiyoladagi qaynoq xuşböy qahvaga asta lab tekkizarkan, u har zamon-har zamon xuddi nimanidir maʼqullagan kabi öziça boş silkib qöyardi. Çamasi, şu asno Zulun Farmon öz rahnamoligi ostida ötkazilayotgan ayni badantarbiya maşğuloti qölga kiritilajak ğalabalarga neçoğli mustahkam zamin hozirlayotganini qahvaga uqtirişga urinardi.
“Tillo” vasvasasi Zulun Farmonni tunda uyqusida ham tark etmasdi – ular orqavarotdan öz davralarida şunday hangoma qilişardi. Ammo bor gapni uning yuziga dangal aytişga heç kimning haddi siğmasdi. Aytişdan naf ham yöq edi – bu uning vosvos kasalini battar zöriqtirardi, xolos. Ularning quloqlariga yetib kelgan gap-sözlarga qaraganda, Zulun Farmon kimsan – Başirjon ota Zaynişuvning[2] özlariga tegişli odam edi. Bu yerga nimadir bölib adaşib kelib qolgan va endi “tillo” sanab, “tepa”dan “xuşxabar” kutardi. Zulun Farmon haqida Nasimning biladigani yana şu ediki, u, öz homiysi Başirjon ota Zaynişuv kabi, Şoşda yaşaydigan hofizning barça zamonlarda va zaminlarda ham öz egalarini topajak qöşiğini xuş körar, rahnamoligi ostida qölga kiritilgan ğalabalar şarafiga beriladigan ziyofatlarda özi suygan şu qöşiqni maşşoqlarga qayta-qayta ayttirar, ozgina “qizib” olgaç esa, sahnaga çiqar va ularga qöşilib davrani qizdirardi:
Zamon, zamon, bizning zamon, davron bizniki-i-i,
Qölimizda yer-u osmon, imkon bizniki-i-i…
Eng maʼqul yöl – parvo qilmaslik edi. Zulun Farmonning vosvos kasaliga ham, uning kimsan – Başirjon ota Zaynişuvning özlariga tegişli odam ekanligi-yu bu yerda “tillo” sanab, tepadan “xuşxabar” kutayotganiga ham. Nasim aynan şunday iş tutardi. Yaʼni parvo qilmaslikka urinardi. Köp holda buni uddalardi ham. Ammo gohida miyasiga qon tepardi. Itqitiş tugul, qölga oliş ham köpda birovga malol keladigan zil-zambil soqqatoşini Zulun Farmonning: “Tillo, faqat tillo!”, deb javrayotgan çakagini möljallab otiş yoki şartta yurib borib, uning özini ötirgan kursisi-yu quloqpiyoladagi qahvasi bilan kötarib irğitiş fikri tuğilmasdi, yöq. Dilida boşqa bir istak jöş urardi: bellaşuv ayni avjga çiqqan pallada, odatdagidek, itqitiş tugul, qölga oliş ham köp-da birovga malol keladigan zil-zambil soqqatoşni kötarib, olqiş va qiyqiriq sadolari ostida davraga kiriş, kirib, sukunat qöpişini kutib tin oliş, nihoyat, ovozlar tinib, ehtiroslar bosilgaç, itqitiş tugul, qölga oliş ham köpda birovga malol keladigan zil-zambil soqqatoşni xuddi salmoğini çamalagan kabi qölda bir-ikki öynatib, söng yelkaga qöyiş, yelkaga qöyiş-da, boşni xiyol u tomon solintirib, bukçaygan asno fursatni kutiş, tomirlaridagi qon vijirlab qaynab, muskullar uzilgudek tarang tortiladigan fursatni, tomirlardagi qon vijirlab qaynab, muskullar uzilgudek tarang tortilgaç, “Ha-a-ayt!”, deya qiçqirib, toşni jahd bilan nari itqitiş, itqitiş va tek qotib, uning neçoğli olisga otilganini bilmoqçidek, ortidan tikiliş, vujudi quloqqa aylanib, toşning yerga “tap” etib tuşişini kutiş, nihoyat, bu ovoz eşitilib, yer-kök olqişlardan larzaga kelgaç, kimlardir ğolibning böyniga osiliş, qölini siqiş, yelkasiga qoqiş, yuzlaridan çölpillatib öpiş yoki boşqaça bir tarzda qutlaş maqsadida u tomon oşiqqan, Zulun Farmonning “tepa”dan kelişi lozim bölgan “xuşxabar”ga intiq közlarida “tillo, faqat tillo” jilosi öynagan lahzada esa, bellaşuv rusumiga köra ortga burilmay, olğa qadam taşlab davradan çiqiş, yaʼni hakamlarga hal qiluvçi sanalmiş bu behad omadli urinişdan, demakki, ğalabadan ham voz keçganini anglatiş, olqişlab, qiyqirib terlagan olomonning: “Şunça tomoq yirtganimiz hayf ketdimi?”, degandek norozi uvlaganini eşitiş, bundan ham muhimi – Zulun Farmonning, ha, aynan uning tepa soçi tikka bölganini köriş, dahşatdan baqraygan nigohini his qiliş…
Mana, Nasimning dilida qanday istak jöş urardi! Itqitiş tugul, qölga oliş ham köp-da birovga malol keladigan zil-zambil soqqatoşini kötarib, davraga kirguniga qadar. Davraga kirdi degunça u hammasini unutardi. Zulun Farmonni ham, uning tepa soçini tikka qiliş, dahşatdan baqraygan közlariga miriqib tikiliş istagini ham… Nasim jahd bilan davrada gir aylanib, toşni itqitardi. Itqitardi-yu qöllarini muşt qilib tugib, böğziga kelib qadalgan aççiq nimanidir yutişga uringança, burilib davradan çiqardi. Atrof olqiş va qarsaklardan larzaga kelardi. Ammo u heç qanday ovozni eşitmay, közlari heç narsani farqlamay, maydonni tark etardi. Zero, közyoşi bilan boğliq yana bir keçmişni kötarolmasligi, kötarsa ham, uni özidan nari itqitolmasligiga aqli yetardi. Aqli esa Nasimga kamdan-kam pand berardi. Yöqsa, u aql bölmas edi. Havoda dengiz nafasi gurkirab kezdimi, demak, u şu yaqin orada ekanligi va tölqinlab, qirğoqqa urilayotganini Nasimga anglatmasdi. Ammo u şu tobda köproq közlariga işonardi. Közlari esa ayni çoğ maydondagi köm-kök çim ustiga keltirib qöyilgan kursida yaslanmiş Zulun Farmonni körardi. Qöllari, oyoqlari quloqlarida şanğillamiş amrga böysunardi:
– Yak, du! Yak, du! Ha, bale, murğak, bale!..
Havoda esa dengiz nafasi gurkirardi. Çamasi, buni Zulun Farmon ham his qilardi. Quloqpiyolani ohista oğziga yaqin keltirib, undagi qaynoq qahvaga çöçibgina lab tekkizardi-da, söng kalta böyniga ulangan boşini orqaga taşlagan asno huzur qilib havoni simirardi.
– Yak, du! Yak, du! Ha, bale, bale!
Nasim birdan dengizni Zulun Farmonga raşk qildi. Yolğiz özi uçungina emas, dunyoga kelib heç qaçon dengizni körmagan, ammo umr böyi uni köriş istagida yonib yaşagan yetti, kim bilsin, balki yetmiş ajdodi uçun ham. Zulun Farmon ham özi bilan bir yurtdan ekanligi, uning ham tomirlarida dunyoga kelib heç qaçon dengizni körmagan, lekin umr böyi uni köriş istagida yonib yaşagan yetti, kim bilsin, balki yetmiş ajdodidan meros qon gupirişi mumkinligini negadir eslamadi.
Nasim ufurayotgan dengiz nafasini bağriga yaşirmoq istagida quçoğini yozdi. Lekin quçoği torlik qildi.
– Yak, du! Yak, du! Yak, du!
Nasim bu tarz lökillab çopişi boisini bilmoqqa urindi. Ammo oldinda heç qanday manzil körmadi.
– Yak, du! Yak, du! Yak…
Nasimning qadam taşlaşi sekinlaşdi. Nasim qöllari, oyoqlari quloqlarida şanğillagan amrga böysunayotganlar guruhidan ortda qola boşladi.
– Hay, Najimbe-ye-yek, çopi-i-i-ing! Yak, du! Yak, du!
Nasim joyida taqqa töxtadi. Töxtab, ovoz kelgan tomonga ögirildi. Örnidan turib, qöllarini şop qilgan köyi nimalardir deb öziga gap uqtirişga urinayotgan Zulun Farmonga közi tuşdi. Nasim uning nima deyayotganini farqlamadi. Nasim uning aytganini farqlaşni istamadi. Bir zum Zulun Farmonga şu asno – befarq tikilib turdi-da, söng şartta u tomon qarab yurdi. Köz oçib yumgunça yuguriş yölkasini kesib ötib, çimga oyoq bosdi. Hanuz qölini şop qilib, gap uqtirişini qöymayotgan Zulun Farmonga tik qarab, bostirib borarkan, tuyqus nigohi uç-turt qadamça narida, çim ustida dumalab yotgan özining itqitiş tugul, qölga oliş ham köpda birovga malol keladigan zil-zambil soqqatoşini ilğadi. Nasim yölni u tomon soldi. Toş tepasiga kelib töxtab, engaşdi-da, uni dast kötarib oldi. Xuddi salmoğini çamalagan kabi, toşni qölida havoga otib öynab, Zulun Farmonga zimdan tikildi-da, yölida davom etdi.
Çamasi, Zulun Farmon nimanidir tuşundi – avvalgi şaşt uni sekin-asta tark etdi. Qölini şop qilişini, söng esa gap uqtirişini ham yiğiştirdi.
Zulun Farmonning közlarida xatar şarpasi aks etdi. Buni Nasim aniq kördi. Holbuki, örtada hali ança masofa bor edi.
Nasim öz ortida hay-haylagan ovozlarni eşitdi.
Zulun Farmonning közlari endi iltijoli tikildi. Avval Nasimning ortidan hay-haylab ovoz berayotganlarga. Söng esa Nasimning öziga.
Nasim Zulun Farmonga bir qadam çamasi yetmay töxtadi. Uning ikki yoniga şalvirab tuşgan qöllari, iltijo aks etgan nigohi va ayançli gezargan löppi yonoqlaridan köz uzmay, birpas turdi. Banogoh, Zulun Farmonning burnidan pastroqda irğib çiqqan va uning özi singari qörquvdan titrayotgan moşdan sal katta göştli xolni ilğadi. Yo menga körindimikin, deb közlarini ikki-uç yumib oçdi. Nega şu xolni ilgari payqamaganiga hayron böldi. Tağin piça vaqt Zulun Farmonga şunday – hayrat va taajjub aralaş tikilib turdi-da, qölidagi zil-zambil soqqatoşini uning oyoqlari tagiga taşladi. Toş köm-kök çim ustiga “tap” etib tuşişi barobar, miqti Zulun Farmon joyida kulgili irğişlab, özini jon holatda orqaga olib qoçdi.
Lekin Nasim kulmadi. Çunki Zulun Farmonning bu tarz irğişlaşi unga heç kulgili tuyulmadi. Umuman, bu lahza u Zulun Farmonga nisbatan dilida heç qanday kudurat sezmadi. Şu tobda Nasim özini ilk bora barça noqis tuyğulardan foriğ his qildi. Böynini ilgari çözib, Zulun Farmonning boşi uzra gurkirab kezayotgan dengiz nafasini köksini töldirib simirdi-da, burilib, undan uzoqlaşdi. Oçközlik qilmadi. Unga ham ozgina qoldirdi.
Erk hissi behad totli edi. Begona şaharning notaniş köçalari böylab sarsari kezarkan, Nasimning dilida özining bu tuyğusini atrofdagi barça bilan baham köriş istagi jöş urardi. Ammo qayoqqa yuz burmasin, qayoqqa nigoh taşlamasin, bu hisni ğippa böğuvçi manzaralarga közi tuşardi. Atrofdagi hamma-hamma narsa – baland-past uylar, binolar, maydonlar, gulzorlar sovuq temir panjaralar bilan qurşalgandi. Hatto daraxtlar ham odam böyidan baland panjara bilan öralgan, qöl çözib, ularning tanasi yoki şoxidan tutmoqlik mahol edi. Köçalar, yölkalar bir-biridan xitoy devori misol uzun çözilib ketgan panjaralar bilan ajratilgan bölib, ularning orasidan yöl topib çiqqunça kişining sillasi qurirdi. Atrofdagilardan yordam söraş esa befoyda edi. Atrofdagilardan yordam olişni öylagan xomtama bölardi. Nasim buni bir marta sinamadi. Yordam söraş niyatida kim tomon qarab yurmasin, közlari uning temir panjara yangliğ sovuq nigohiga töqnaş kelib, joyida taqqa töxtardi. Faqat şahargina emas, uning odamlari ham temir panjara bilan öralgan kabi tasavvur tuğilar, ularga yaqinlaşişni közlagan muqarrar ravişda şu körinmas tösiqqa töqnaş kelardi.
Yolğiz bir narsa Nasimga madad berardi. Yolğiz bir narsa uning dilidagi tuğyonga qanot baxş etardi. Panjaralar oralab ilgarilagani sari gurkirab, dimoğini çoğ qilayotgan dengiz nafasi.
Nasim dengizni söroqlab sarson bölmadi. Dunyoga kelib heç qaçon dengizni körmagan, lekin umr böyi uni körmoq istagida yonib yaşagan yetti, kim bilsin, balki yetmiş ajdodidan meros botiniy bir tuyğu bilan Nasim dengiz tomon yöl topib bordi. Uning nazarida, bu yurtdagi yagona hur maʼvo şu dengiz edi. Nasim dunyoga kelib heç qaçon dengizni körmagan, lekin umr böyi uni körmoq istagida yonib yaşagan yetti, kim bilsin, balki yetmiş ajdodi özi bilan u dunyoga olib ketgan aççiq armonni şu dam anglagandek böldi…
Nihoyat, kun qaytib, ufq qontalaş tus ola boşlagan mahal olisda suvning şovullaşi quloqqa çalindi. Nasim buni öziça tölqinlarning şaxd bilan qirğoqqa urilib, çiqargan ovozi taxmin qildi. Dunyoga kelib heç qaçon dengizni körmagan yetti, kim bilsin, balki yetmiş ajdodidan farqli ölaroq, bu unga taniş edi. Tölqinlarning şaxd bilan qirğoqqa urilişini kinoda köp körgan, bunda çiqadigan ovoz quloqlariga mahkam örnaşgandi.
Nasim yuragi hapriqib, qadamini jadallatdi. Heç qança yurib ulgurmasidan dengiz uzra çarx urayotgan quşlarning şodon hayqiriqlari quloğiga çalindi. Har qalay, Nasimga ular şodon tuyuldi. Çamasi, dilida bu lahza şunday hislar jöş urayotganidan…
Nasim sevinçi böğzidan toshib, olğa taşlandi.
Dengizning şovullaşi dam sayin kuçayib bordi. Quşlarning hayqirgan tovuşi olamni tutdi.
Nihoyat, Nasimning qarşisida köz qamramas, quçoqqa siğmas moviy kenglik namoyon böldi. Ufqda ulkan bir gardiş çöğlanar, uning mis yonoqlari dengizning moviy sirtida ğaroyib tarzda aks etardi.
Nasim köz öngida gavdalangan bu betakror gözallik qarşisida bir lahza lol qoldi. Faqat bir lahza, xolos. Çunki bu körayotgani, höv ufqda, qöl yetmas uzoqlikda edi va gardiş ufq ortiga ötib yöqolişi barobar, körgan közni öziga mahliyo qiluvçi aks ham sekin-asta sönib borardi. Yaqinda, şundoq qöl çözsa yetgudek yerda esa tölqinlar bir-biri bilan olişar, köpirib, şaxd ila qirğoqqa kelib urilardi.
Nasim dengiz uzra çarx urayotgan quşlar yangliğ şodon hayqirib, quçoğini keng yozgan asno özini tölqinlar bağriga otdi. Ammo dengizgaça yetib bormadi. Oyoqlari yerdan uzilib, köksiga dengizning muzday şabbodasi tekkanini biladi, tuyqus qarşisidan devorday ösib çiqqan baland nimagadir qattiq urildi-yu çalqança quladi. Yaxşiki, yumşoq qum ustiga, zarang yerga emas, bilaks, u bu qadar tez öziga kelmagan, demak, gap nimadaligini ham hali tuşunib yetmagan bölardi.
Nasim oyoqlari yerdan uzilib, köksiga dengizning muzday şabbodasi urilgan lahza tuyqus yöliga töğanoq bölgan nimanidir körib, boşda öz közlariga işonmadi. Lekin işonmaslikning sira iloji yöq edi. Dengiz bilan özining örtasida Qorabotirdek bölib, öşa – taniş temir panjara qorayib turar, nazarida, uni mazaxlab kulardi.
Nasim qoni qaynab, sakrab oyoqqa turdi va temir panjarani aylanib ötiş niyatida sohil böylab çopdi. Uzoq yugurdi. Lekin heç adoğiga yetmadi. Adoği körinmadi ham.
Nasim töxtab, ortga burildi. Yana yugurdi. Yana temir panjaraning adoğiga yetmoqni közladi.
Dengiz şovullab Nasimni öziga çorlardi. Tölqinlar bir-biri bilan olişib çarçamas, köpirib, şaxd ila qirğoqqa kelib urilardi. Nasim esa hanuz ularga yetolmas edi. Sohil böylab dengizga yöl topmoq ilinjida halloslab çopgani sari ulardan uzoqlaşib borardi. Qaçondir özini dengizning bağrida körişga bölgan umid dam sayin uni tark etayotganini his qilardi.
Nasim yugura-yugura, axiyri sillasi quridi. Oyoqlaridan mador qoçdi. Nimani istayotgani, nimani izlayotganini ham unutdi. Tağin ozroq şunday sudralgaç, közlari tinib, qumga bemajol yiqildi…
Nasim qumga kökrak bergan asno dengizning şovullaşini eşitib yotarkan, yurtiga qaytgaç, özi va uni kutib olganlar örtasida keçişi muqarrar musohabani xayolan tasavvur qildi:
– Dengizni kördingmi?
– Kördim.
– Qanaqa ekan?
– Qafas içida…
Bundan boşqa javobni Nasim bilmasdi. Bundan ortiq dahşatni ham u tasavvur qilolmasdi.
Dengiz esa şovullab, Nasimni öziga çorlaşini qöymasdi. Dengiz baayni undan najot kutardi. Nasim buni faqat endi angladi. Qafas dengizning nafasini böğardi. Qafas dengizning erkini tuşovlardi. Nasim bu yurtga qadam qöygani zahoti dengiz bu haqda unga işora bergan edi. Qaysidir maʼnoda ular qismatdoş edilar. Nasim va dengiz. Ikkovi ham najotga muhtoj edi. Ikkovi ham bir-biridan najot izlardi. Şu ilinj ularni ayni dam bir-biriga röpara qilgandi. Dengiz şovullab, Nasimdan örtalaridagi ğovni olib taşlaşni ötinardi. Ammo Nasim ğovni olib taşlaş tugul, undan oşib ötmoqning ham ilojini qilolmasdi.
Tuyqus xayolidan ötgan bu fikrdan Nasimning köz oldi yorişib ketdi. Oşib ötiş… Ha, oşib ötiş! Laʼnati panjaraning ohanjamalariga oyoq qöyib kötariliş-da, şartta undan oşib ötiş! Tamom-vassalom! Nega bu oldinroq xayoliga kelmaganiga, rosti, uning kulgisi qistadi. Holbuki, bundan osoni yöq edi. Yaʼni özi va dengiz örtasidagi bu boş-adoği yöq ğovdan oşib ötişdan. Ayniqsa, bolalik çoği har kimning mevazor boğiga oşib ötaverib-oşib ötaverib, buning köp hadisinn olgan odamga. Qanaqangi baland devorlardan oşib ötişga töğri kelardi-yu, eh-he! Bu panjaradan oşib ötiş esa, Nasimning nazarida, bir lahzali iş edi.
Nasim nimaga osiliş, nimaga esa oyoq qöyişni çamalab oldi-da, qarşisidagi panjaraning ohanjamalariga tarmaşib, yuqoriga örladi. Ammo heç qança kötarilmasidan qandaydir çayir qöllar uning oyoqlariga çangakdek yopişib, uni pastga qarab tortdilar. Nasim zör berib ularning çangalidan yulqinib çiqişga urindi. Kim bilsin, balki yulqinib çiqardi ham. Agar xuddi şunday begona qöllar uning bilaklaridan ham mahkam tutmasa. Tutgaç esa, tayinki, kuç bilan pastga qarab tortmasa…
Nasim holsizlanib, özini butkul ularning izmiga topşirdi. Qöllar Nasimni tepadan tortib olişdi. Qöllar Nasimni qopday silkitib, söng zulmat qöyniga itqitişdi. Ketidan temir eşik şaraqlab yopildi va u özining qafasga qamalganini angladi. Xuddi dengiz kabi. Faqat uning içida dengiz şovullamasdi. Uning içiga dengiz siğmas ham edi.
Nasim qoronğida timirskilana-timirskilana ketini qöygani zörğa bir enligina joy topdi. Qayoqqa qarab yurmasin, u yerda tönkadek çözilib yotgan gavdalarga qoqilardi. Xonani butkul ğaflat nafasi qoplagan edi. Yana – asabni qaqşatadigan xirillaşlar, uzluksiz alahlaş va xurrak ovozlari. Bu tovuşlarga qöşilib, baʼzan xonaning şundoq ham biqiq havosini battar behuzur qiladigan badböy sadolar ham çiqib ketadiki, boşingni yaşirişga teşik topolmay qolasan…
Nasim şiftga termilgança mijja qoqmasdan najotga umid qilib yotarkan, Ibod taʼbirlamiş “kapalaklar tili”ga mansub ikkinçi söz nuqul tilida aylanardi:
– …v i d i[3].
Nihoyat, allamahalda eşik ortida gurs-gurs yurgan qadam tovuşlari quloqqa çalindi.
Nasim yotgan joyida tuyqus sergak tortdi. Nimanidir sezgandek, yuragi potirlab ura ketdi. U joyidan irğib turib, ovozlar eşitilayotgan tarafga yuzlandi.
Qadam tovuşlari yaqinlaşib kelib, eşik oldida töxtadi. Bir lahza sukunat çökdi. Çamasi, eşikbon qulfga kalit soliş taraddudida tin oldi. Nasimga bu bir lahza yuz yilga çözilgandek tuyuldi. Nihoyat, şaraqlab qulfga kalit solindi. Buning ketidan yangragan şaraq-şuruq tovuşlar kalitning qulfda aylanayotganini anglatdi. Söng çöziq ğiyqillab eşik oçildi va Nasim beixtiyor közlarini yumib, yuzini çetga burdi– eşik oçilişi barobar, tuyqus yuziga urilgan yoruğlik uning közlarini qamaştirdi.
Sezgisi Nasimni aldamagan edi. Közlari yoruğlikka könikkaç, qarşisida namoyon bölgan badqovoq kimsa nigohi bilan: “Oldimga tuş”, degandek işora qilib, buni unga anglatdi.
Nasim öziga eşik oçgan badqovoq kimsaning oldiga tuşib ketib borayotgan uzun yölak nurga çömilardi. Yölakning ikki tarafida qator joylaşgan temir eşiklar ortida zulmat hukmron ekaniga işoniş muşkul edi. Öz boşidan ötkazmagan odam buni tasavvuriga ham siğdirolmasdi. Masalan, Zulun Farmon. Nasim uning yölak yoruğida alomat yiltirayotgan tepakal boşini olisdan ilğadi. Ilğaşi barobar şunga imon keltirdiki, agar bu qator temir eşiklar ortidagi tor, qoronği qafaslardan biriga Zulun Farmonni taşlaşsa, uning içi manavi yölakdan yoruğroq bölardi.
Zulun Farmon ham Nasimni ilğamay qolmadi. Miqti gavdasi bukçayib, qovoği solingan asno xayol surib turarkan, u özidan olisda qadam tovuşlarini eşitib, ovoz kelgan tarafga yalt etib qaradi va Nasimni körib, çehrasi yorişdi.
Nasim Zulun Farmonni ilk bor bunday jonsarak holatda körişi edi. Şungami yo boşqa biror özi anglamagan sababga körami, xuddi eskidan qatiq yalaşgan qadrdonini uçratgandek sevinib, u tomon oşiqdi. Bora solib, uni yerdan kötarişni va mahkam quçişni niyat qildi. Ammo Zulun Farmon Nasimdan çaqqonroq çiqdi. Nasim hali quçoq oçib ulgurmasidan, Zulun Farmon pildirab kelib, kalta qöllari bilan uning böyniga osildi.
– Nasibbek… Nasibbek… Nasibbek… – deb takrorlardi u tinimsiz, közlaridan tirqirab çiqayotgan sevinç yoşlarini Nasimning kir köylagiga surkab.
Noxos Nasim Zulun Farmonga nisbatan dilida atigi bir neça lahza oldin tuğilgan iliq tuyğular özini tark etganini his qildi. Ularning örnini böşliq egalladi. Zulun Farmonga ham, havoni bor böyi tutgan dengiz nafasiga ham mutlaqo befarq böşliq…
Taşqarida ularni kutib turgan ulovda qayoqqadir qarab ketib borişarkan Zulun Farmonning oğzidan quyilayotgan sözlarni Nasim faqat elas-elas eşitardi.
– Naimbek, dodar, bizga ham oson tutmang-da, endi…
Yöl, nazarida, adoqsiz edi. Yöl uni ğussaga çömdirardi.
– Nadimbek, axir, bizdan ham söraydilar…
Çunki bu his aldoqçi edi. Yaʼni yölning adoqsizligi. U, albatta, qaydadir uzilişini Nasim bilardi. Aynan qayerda uzilişini ham. Garçi u bu yöldan ilk bor yurayotgan, ilk bor aldoqçi hislar qutqu solib, dili ğussaga tölayotgan esa-da.
– Najibbek, dodar, aknun hamma umid – sizdan!..
Öyingoh tagiga baland öt yoqilgan ulkan doşqozonni eslatardi. Öyingohda ehtiroslar biqirlab qaynardi.
– Nosirbek, sizni eʼlon qilişdi-ku, axir, bölmaysizmi?
Ammo Nasim şoşilmasdi. Zulun Farmonning bu tarz joniqişi sababini ham u tuşunmasdi. Zero, musobaqa rusumiga binoan, har bir urinişga uç daqiqa vaqt berilardi. Rosa uç daqiqa!
– Ey Xudo, sanga nima yomonlik qiluvdim-a?! Nodirbek, jon uka, ayting, nima qilay, oyoğingizga boş uraymi, a, tiz çökib yolvoraymin?
Tiz çökib yolvorişning aslo hojati yöq edi. Oyoqlariga boş urişning ham. Musobaqa rusumini bilişning özi kifoya edi. Xususan, bir urinişga rosa uç daqiqa vaqt berilişini. Axir, uç daqiqa içida Nasim bahs boylab, Baqahovuzning u labidan bu labiga yuzib ötardi. U itqitmoq tugul, qölga oliş ham köpda birovga malol keladigan zil-zambil soqqatoşini kötarib, kirişi lozim bulgan davra esa, ana, ikki qadamgina joyda edi.
Nasim Zulun Farmonni tiz çökib yolvorişga qöymay, dast örnidan turdi. Zulun Farmonning ötinçi könglini buzgani uçun emas, urinişni bajarişga berilgan vaqtning uçdan birigina qolgani tufayli. Buni u öyingoh peştoqidagi bahaybat raqamli soatga qarab bildi.
Sönggi daqiqaning lahzalari ötib borardi. Lahzalar yöqlikka çekinardi. Ellik bir… qirq yetti… qirq tört…
Nasim şoşilmay borib, mis jomni eslatadigan idişda qöyilgan oq kukunga qöllarini buladi. Söng qaytib, yerdan soqqatoşini dast kötardi-da, asta davra sari yönaldi.
Öttiz uç… öttiz bir… yigirma töqqiz…
Nasim davraga kirib, har doimgidek toşni itqitiş oldidan tin olarkan, birdan qarşisila jimirlab taniş qumloq qirğoq köringandek böldi. Söng suvning qattiq-qattiq şaloplaşi va unga hamohang jör bölib qiçqirgan ovozlar quloqqa çalindi:
– Ön tört! Ön uç! Ön ikki!..
Ovozlar ham Nasimga taniş va hatto allaneçuk aziz tuyuldi.
– Ön! Töqqiz! Sakkiz!..
“…yetti… olti… beş…”, deb sanab, Nasim ham beixtiyor ularga qöşildi. Söng qölidagi zil-zambil soqqatoşni öng yelkasiga qöyib, boşini xiyol u tomon solintirgan asno engaşdi-da, köksini töldirib nafas oldi.
– Tört! Uç! Ikki!..
– Ha-a-a-a! – degan hayqiriq titratdi öyingohni. Nazarida, u toş havoda maʼlum vaqt uçib, yerga “tap” etib tuşganidan keyin ham xiyla vaqtgaça aks sado berib turgan bölardi. Agarda yer-kök qarsak va olqişlardan larzaga kelmasa.
Nasim, xuddi yelkasidan bosib turgan oğir yukdan xalos bölgan kabi yengil tortib, davradan çiqarkan, tişlari orasidan çetga tufladi:
– V i c i[4].
Bu uning mehmondöst Gapdon Tötilar zaminida aytgan sönggi kalomi edi. Ozgina ötib maʼlum böldiki, faqat mehmondöst Gapdon Tötilar zaminidagina emas, balki Badal Armon ayni dam Nasimning közlariga qadalib, nafas yutmasdan tomoşa qilayotgan safar tafsilotlarida ham aytilgan sönggi söz şu ekan. Zero, Nasim şuni aytişi barobar, birdan qora-qura nimalardir pirillab, tasvir uzildi va Badal uning közlarida özini kördi – nafas yutmasdan, toş qotib ularga tikilib turgan ziroat va ziravorşunoslik kulliyotining tolibi Badal Armonni.
Badal Nasimga qariyb tumşuq tirab qolganini payqab, xiyol ortga çekinarkan, xuddi uning közlarida hali kino boşlanmay turib aks etgan hasrat öziga ötgandek, çuqur xörsindi: “Film tugadi”.
Töxtamurod RUSTAMOV
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


