Enasining yettisi ötkazilgan kunning ertasi yumuşga çiqqan Toğay oqşom oldi ovuli tomon öşa-öşa ğamnok bir kayfiyatda qaytarkan, kunçiqişdagi adirlik qöyniga şönğigan köyi, ğuborli olis ufq qaʼriga singib, izsiz yöqolgan keng asfalt yölning öng tarafidagi toğoldi kengligi uzra misli bodroqdek soçilgan pastu baland tepaliklar orasida eng mahobatlisi bölmiş Çöngtepa poyiga yetganida, har safargidek, oyoq ilib, tepalik beliga çirmaşgan ingiçka söqmoqqa andak malollanib boqdi; avvaliga tepalik yonlab borib, söng naridagi döngliklar oralab çuvalanib ketgan ensiz toşyölga hardamxayol nazar taşlab qöyişni ham unutmadi. Bejizga emas, negaki, katta yöl böylab enlab tuşgan Çöngtepa ortidagi kiçik vodiyda joylaşgan möjazgina ovuliga har ikkisi ham olib boradi, farqi – biri haddan ziyod tik, yuqoriga örlaguningça toza tinkang quriydi, biri esa aylanişli, döngliklar oralab xiyla uloğib yurişingga töğri keladi.
Aslida toşi yengil, poyi-piyoda odamga uşbu tor söqmoqdan sozi yöq, çunki Çöngtepa deganlari bu tomondan tik va baland esa-da, ters tarafi vodiy sathiga tutaş qiyalik, quyiga öynab-öynab enasan. Biroq quyiga öynab-öynab eniş uçun esa avvalo uzuq-yuluq, ingiçka, sirpançiq söqmoqdan bir amallab tepaning toşloq yağriniga çiqib olmoq darkor. Şuning uçun, ovul yoş-yalanglarini demasa, kattalar söqmoqqa yaqin yölaşmaydi, andak aylanişli bölsa-da, şu özimizning köhna yöl durust, deyişadi. Toğayga kelsak, Çöngtepa yelkasiga oyoq qöyişi hamon közga taşlanadigan oç jigarrang tusdagi baland qoyatoş – Enatoş bağrida har şom yöliga köz tikib ötiradigan enasi, Adolat kampir vajidan söqmoqqa tirmaşişni odat qilgan. Bu gal ham uşbu könikma böyiça, boyasaroq salgina sevalab ötgan köklam yomğiridan namlangan söqmoqdan, tiyğana-tiyğana, asta yuqorilay boşladi.
Toğoldi zaminiga xos, Çöngtepa asosi qoyatoş, yuzasidagi bir enlik soz tuproq esa yoğin-soçinga bardoşsiz. Şuning uçun yuqoriga tirmaşgan odam yöl-yölakay qoyatoşlarga manglay urmay, söqmoq böyidagi sertikanak aççiq bodom butalariga “talanmay” sira iloji yöq. Ammo bolaligidan tik söqmoqlarga örlaşning obdon hadisini olgan Toğay kabi yigitlarga bu xil noqulayliklar çöt emas, manglayi terçib, egni terdan namiqib, zumda yuqoriga çiqib oladi.
U bazör nafasini rostlab, tepaning keng, uning taʼbiriça, zabardast yağriniga qadam qöyarkan, odatiga köra, qarşisida yuz oçgan manzara qoşida bir zum tek qotdi-da, söng yaşil vodiy kunbotişida, sanoqli qörğonlardan iborat jimitdek ovul joylaşgan dönglik betida kökka böy rostlab turgan Enatoş – boşida laçak, söl qöli köksiga yopişgan, öng kafti tizzasida, tepalik sari xayolçan termulib ötirgan ayol timsoli – ulkan qoyatoş bağriga ğayriixtiyoriy tarzda oşiğiç köz taşladi.
Vo ajab, Enatoş bağri böm-böş edi.
– Iya, enam qani?!
Yigit köksidan bexos köçgan bu nido keçki şabada qanotiga ilaşib ulgurmay, volidasi bir neça kunning narisida bandalikni bajo keltirgani va endi heç qaçon Enatoş tizzasida – uning uşoq va jonli nusxasi bölib – har keç yölini poylab ötirmasligi dafʼatan esiga tuşib, böğziga yiği tiqildi, mijjalari yoşlanib, alamdan muştumini tişladi. Söng göyo bu judolikni kötarmoqqa ortiq holi qolmagandek, yonidagi kulrang xarsang çetiga ğamgin çökdi. Enatoş bağridek, köngli böm-böşligi bois, şu ondayoq öta fayzsiz tus olgan qoyatoşga ortiq qaramaslikka tirişib, endigina qizara boşlagan ufqqa, vodiyni tevaraklagan döngliklarga, viqorli toğlar poyiga boş qöygan qirlarga, naridagi qorli çöqqilarga, yaşil vodiy puçmoqlariga hamda tebranayotgan maysalaru turfa mitti çeçaklarga birma-bir razm solgan – özini alahsitgan böldi.
Biroq özini har qança çalğitişga urinmasin, nazarida, kimdir şu tomonga zimdan tikilib turgandek tuyulaverdi. Bu xil ğayritabiiy tuyğuni hali uylanmagan, şöxlikdan tiyilmagan, yaʼni tepalik boşidagi xarsanglar ortiga atay biqinib, şusiz ham özini ilhaq kutib ötirgan enasini andak xavotirga solişga uringan kezlarida hamişa yurak-yurakdan his etardi. Adolat kampir allaqaçon uning qorasini ilğagan va bundan köngli taskin topgan esa-da, toki öğli qoşiga kelmagunça, örnidan jilay demasdi, ötiraverardi qoyaday toş qotib, söng salomiga alik oliş örniga aytgan gapi şu bölardi: “Sen tiyiqsizni tezroq uylab qöymasam, heç quyiladiganga öxşamaysan!”.
Oxiri bölmadi –iç-içini tirnayotgan soğinç va qandaydir undovga böysinib, sekin öşa tarafga boş burdi.
Enatoş!
Xuddi enasidek özi tomon xayolçan termulib turardi.
Bu qadar öxşaşlikni kutmagan, aniqroği, şu lahzagaça buni ilğaşga hatto harakat ham qilmagan yigitning yuragi bir qalqib tuşdi.
Yo alhazar, neçun buni şu damgaça payqamadi ekan?!
Çindan-da neçun?
Neçunligi şundaki, aksariyat kişilar kabi özi unib-ösgan muhitga nisbatan ançayin loqayd bölgan Toğayning bor diqqati şu damgaça qoyatoş quçoğida suyukli öğlining yöliga köz tikib ötiradigan enasiga qaratilgani, bundan-da noçori, ovuldoşlari singari, bu köhna zaminda kim yoxud nimagadir öxşaş toşdan kami bormi, degan öta lanj könikmaga egaligi tufayli oradagi bu öxşaşlikka heç qaçon jiddiy ahamiyat bermagan, yanada aniqroği, xuddi boşqa joy qurib qolganday, ovul örtasida qönqaygan qandaydir kampir nusxa jöngina bir toş edi uning uçun. Bu xil ğalati şakl-şamoyilga ega toşlar vodiyda qahat emas, sanasang – öndan oşadi. Ana, ulardan yana biri – ulkan Ayiqtoş. Turibdi, Enatoş böy rostlagan betning janubiy qismida ovul tomonga tumşuği hamda söl panjasini döstona çözib. Qisqasi, vodiy hududida eʼtiborga arzigulik ğaroyibatlar yetarli darajada esa-da, biroq ularni ilğaydigan nigoh, anglay oladigan idrok ğoyatda taqçil edi. Ovul ahliga ularning heç bir qiziği va zarraça qadr-qimmati yöq edi.
Ovul ahlidan farqli ölaroq, mazkur “toşhaykal”larga çet kişilar – ayrim jöşqin feʼlli sayyohlarning eʼtibori va munosabati butunlay bölakça edi. Qaysidir bir yili kiçkina sarğiş çodirini kötarib kelgan ana şunday sayyohlardan biri Enatoşni ona timsoliga qiyoslab, suratini olgan va unga sakkiz qator şeʼr bağişlab, gazetaga bosib çiqargandi. Uşbu voqea sabab qoyatoş Enatoşga aylangan esa-da, baribir ovul kişilarining ayriça eʼzoziga sazovor bölmagan, qaytamga, öşa “şoir” sayyoh ustidan ançagaça kulib yurişgan: “Beçora ğirt yetim ekan-da, a, toşni enamlab qopti!”.
Öşa kulganlar orasida Toğay ham yöq emasdi, hiringlaş borasida ovuldoşlaridan özgan bölsa özgandirki, aslo ortda qolmagan. Mana endi judolik tufayli yuzaga kelgan soğinç hissi mudroq şuuriga töyqusdan keskin taʼsir etib, hayrat töla nigohini qoyatoşga mixlab qöygandi.
U yelkasidan toğdek bosib turgan ğam balosini, zumga bölsa-da, paqqos unutgança, qoyatoşning kelbati va qiyofasidan enasiga öxşaş jihatlarni qidirişda davom edi: boşidagi laçak… manglayi… börtiq yanoqlari… çözinçoqroq yuzi… öng yelkasi söliga qaraganda biroz kengroq demasa… öng tizzasi ustidagi qöli… xiyol oldinga egilgan qomati – o-o, bari juda-juda öxşaş… Oqibat, kenja öğil sifatida hamişa Adolat kampirning alohida mehr-muhabbatiga sazovor bölgan, çunonçi, enasini akalari va boşqa xeşlariga nisbatan bölakça suygan bu erkatobroq öğilning nim oçiq lablari orasidan bisotida bölmagan, bölgan taqdirda ham, bugunga qadar biror marta tiliga olmagan ibora beixtiyor sirğalib çiqdi:
– Möjiza!
Bu sözni yarim ovozda takror irod etarkan, vujudida tiyiqsiz bir hisni – enasining har keç pöstak taşlab ötiraverişidan oynadek silliq tortgan qizğiş toş yuzasiga, Enatoşning söl tizzasiga bir damgina boş qöyiş istagini tuydi. Biroq bu istakni qondirmoq uçun avvaliga quyiga enib, söng betga örlaşi lozim edi. Boz ustiga, xohlasa-xohlamasa, bu amalni jigarlari köz öngida ado etmoği darkor edi. Agar şunday qilar bölsa, turgan gap, bu qiliğidan boşda ular anqayişadi, söng miyasi suyilib qopti buning, deya ustidan kulişadi.
– Qani, kulib körişsin-çi!
Toğayning yuragi töyqusdan olovlanib, kişini anglaşdan köra ustidan kulişni xuş köradigan xeşlariga nisbatan adovatga öxşaş otaşli bir tuyğuni his etib, aççiq-tizziq gaplar bilan barini boplab qamçilaşni köngliga tugdi: “Kuydirgan kalladay tirjayişni bas qilib, avval manovu gapni eşitinglar! Bugun men buni ilkisdan bildim, barimiz kör, Enatoşni aynan enamga öxşaşini bilmaydigan darajada basir ekanmiz! Qaranglar! Ha-a, tuzuklab qaranglar, kimga öxşaydi bu?! Enamga öxşaydi! Endi gap şu, bundan söğin har kuni Enatoşni tavof qilamiz! Bugun keç, ertan poyiga bir jonliq söyamiz, qon çiqaramiz! Nimaga deganda, bu toş nafaqat enamga öxşaydi, unga, ha, unga, enajonimning ruh-ruxsori singgan! Bugun menga boşqaça qaradi! Ha, xuddi enamday qaradi!”. Bu gap-sözlari jigarlariga neçoğlik jiddiy taʼsir etişini öziça tasavvur etib, yuziga tund tabassum indi. Keyin esa tabiatning bu qadar mohir, bu qadar çevarligini göyo endi teran idrok etayotgandek – aslida ham şunday – köz öngida butunlay özgaça maʼno va mazmun kasb etgan tevarak-atrofdagi boşqa şakl-şamoyildagi qoyatoşlarga, jumladan, Ayiqtoşga ayriça eʼtibor bilan nazar taşladi. Umrida ilk bora feʼlidagi loqaydlik sababini qidirib, öz taʼbiri bilan aytganda, ongini çökib qolgan loyqa-luyqa va qöqimlardan tozalaşga urinarkan, saldan söng özini oqlamoqqa topgan bahonasi şu böldi: “Vaqtida yolçitib öqimaganmiz-da, agar öz vaqtida manovu pişmagan xumkallani toşlarga urib-urib öqiganimizda bormi, bu qadar omi, bu qadar fikri sust tanbal bölmasdik… Qarang-a, axir buning bari şunçaki toş emas, mohir usta qöli bilan yasalgan toşhaykallarga öxşaydi-ku…”. U boya öziga juda yoqib tuşgan öşa yangi iborani qayta tilga oldi:
– Möjiza!
Yigitning yoniq nigohi endi ovul böylab kezina boşladi. Enatoş poyiga qadar çözilgan keng yölakning söl tomonida katta akasi – Abduqahhorning baland toş imorati savlat tökkan, öngdagi ixçam qörğon öziniki. Kiçik akasi Abdunazarning ançayin didsizlarça qurilgan qörğoni dönglik tepasida börtib turgan barmoq nusxa toşbörtiq – qoyatoş poyidan örin olgan. Undan xiyol quyiroqda qator tuşgan tört qörğon esa uzoq-yaqin xeşlariga tegişli. Öşa qator çekkasida Abduqahhor ikkinçi öğli – Raufga atab taşlagan yangi imorat örni – çala-yarim poydevor qorayib turardi. Ovulda faqat birgina Abduqahhorning qörğoni, boşqalarniki kabi belga yetar-yetmas toşqalama bilan emas, tepasi tunukalangan böy baravar pişiq-puxta toşdevor bilan öralgan. Akasining feʼli şu – kimda nima körsa, öşandan ulgu olişga urinadi. Tuman markazida kimningdir danğillama uyiga havas qilib, uşbu imoratini buzib, qayta solgan. Bölmalari önga yaqin, biroq kelin tuşirgan bölişiga qaramay, haligaça yarmidan köpiga birov boş suqmaydi, qurilganidan beri çang bosib yotibdi. Bu yil esa Raufning uyini yanada baland kötarmoqçi, agar imkon topsa, bir emas, qöşqavatli qilib.
Neçun?
Bu kabi savollar uni öylatmaydi.
Hozirça yagona orzusi şu – öğlini bu atrofda tanho bölmiş qöşqavatli uy sohibiga aylantiriş. Uy – öğilga, obröy esa – otaga. Axir, öğil mulki – ota mulki, degan gap bor-ku. Bu öladigan dunyoda şu kabi orzu-havaslardan bölak yana nima kerak kişiga! Aytadilar-ku, yo donğing çiqsin, yo çanging, deb! Otasi Haydar çavandoz uşbu ovulga tamal toşini qöyganidek, özidan ham biror yodgorlik, heçqursa bir-ikkita qasrnoma toşimoratlar qolsin-da! Bu haqda birovga çurq etmasa-da, biroq tutumidan şu narsa ayon. Ustiga ustak, ölgudek işçan, çorvasiga bir emas, tört çöpon yollagan bölişiga qaramay, keti yer iskamaydi – yillab yiqqanini yöq yerdagi orzu-havaslar yölida ayamay sovurişdan qaytmaydi.
Bundan yetti yilning narisida dorilfanodan dorilbaqoga rixlat qilgan Haydar çavandoz asos solgan bu möjaz ovul vodiyda tanhodek tuyulsa-da, aslida yakka-yolğiz emas, tepasida toşbörtiq böylanib turgan dönglik ortidagi quyi yalanglikda joylaşgan Örtaovulning uzviy qismi – ayro tuşgan bölagi. Nomi ham şunga yaraşa – “Ayriovul”. Darvoqe, uni asosiy ovuldan ajratib turgan toşbörtiq – “Boşbarmoq”, vodiy esa – “Yalangkaft” deb ataladi. Bu kabi ğalati nomlanişlar bejizga emas, eʼtibor bilan qaralsa, vodiy sathi çindan-da barmoqlari yarimdan kengroq yozilgan yalang kaftga, uning şarqiy-şimoliy sarhadida kökka böy çözib turgan tört qoya – tört barmoqqa, qibla tomondagi tepa qismi çatnagan toşbörtiq esa boşbarmoqqa öxşaydi. Yalangkaft zamini toş, toşkaftni enlagan qalin tuproq unumdor, vodiyning toqqa tutaş qismida tört buloq jildirab, yana ikkisi ovul biqinida qaynab turibdi, suv degani möl – xohlagança dehqonçilik qiliş mumkin. Biroq ovul ahli ekin-tikindan köra çorvani xuş köradi. Bu kiçik ovuldan bir Toğaygina çetda – tuman markazi biqinidagi korxonada işlaydi, qolganlar çorva etagidan mahkam tutgan, tuyoq sonini köpaytiriş ilinjida kuyib-pişib yurişadi.
Toğay oniy lahzada jön qoyatoşdan muqaddas toşga aylangan Enatoşga özgaça ehtirom ila qaray-qaray, quyiga enarkan, ovul qönim topgan betga yetganda tuğişganlarining motamsaro köngliga ortiqça ğidi-bidi siğmasligini nazarda tutib, hozirça tuyğulariga erk bermaslikka, bugun aytilişi lozim bölgan gap-sözlarini sal keyinroqqa qoldirişga ahd qildi. Agar şu tobda birov, yöliga, “enam-ov” desa, qöşilib yiğlaşga hozir edi u.
Yigit şu andişada quyidan betga kötarilar ekan, tösatdan ayol kişining azador muhitga yot quvnoq kulgusini eşitib, taajjubga tuşdi. Bu paytda u böy baravar toşdevor yoqalab bormoqda edi. Quvnoq kulgu bot takrorlangaç, hayrati çönglaşib, öz eşigi qolib, zumda oğasining lang oçiq haşamdor darvozasi qarşisida paydo böldi.
Qiziq, köngliga kulgu siqqan kim böldi ekan?
Közi keng hovli örtasida, tepasi yopiq oğoç sörida ötirgan bir töp qiz-juvonga tuşdi. Aksariyati azador kiyimda esa-da, xuddi gap-gaştakka yiğilganday xuşhol gurunglaşgança, biri sabzi töğrab, biri piyoz arçib keçki taomga hozirlik körişar, nariroqda yangi söyilgan qöy nimtalari osiğliq turar, oynavand peşayvondan esa erkaklarning gangur-gunguri quloqqa çalinar, göyo yaqindagina bu ovuldan ölik çiqmaganday, Toğay kutgan hazin kayfiyatdan asar ham yöq edi. Ana, öz ayoli Xadiça ham iymanibgina kulguga jör bölmoqda.
Ayollar darvozada turib qolgan Toğayning qorasini ilğaşga ulgurmay, içkaridan akasi Abduqahhor, tiş kavlagança, notaniş yigitlar – ötgan kuzda yangi imorat poydevorini çala-yarim qöyib ketgan ustalar bilan boşlaşib çiqib keldi. Demak, u qurilişni boşlamoqçi.
Namunça oşiqmasa!
Qoşiga soyaday sirğalib kelgan yigitlarning qaysi biri bilan söraşdi, qaysi biri bilan körişdi – Toğay tuzukroq anglay olmadi, qoqqan qoziqday, turaverdi serrayib. Avzoyidan ayollar darrov sergak tortişgan esa-da, ammo erkaklar uning tund aftiga tariqça eʼtibor berişmadi, özaro söylaşgança Enatoş tomon yurişdi.
Toğay hovliga kirişni ham, kirmaslikni ham bilmay, söridan sirğalib tuşgança özi tomon jonsaraklanib kelayotgan ayoliga qovoğini uyub qarab turarkan, taq-töq ovozni eşitib, asta Enatoş tomon ögirildi. Qarasaki, belboğiga çoqqina çökiç qistiriğli, manglayi keng, yanoqlari börtiq, közlari qisiq, möylovdor ustaboşi qoyatoş poyida uyulib yotgan katta-kiçik toşlardan birini olib, birini qöyib körmoqda. Qolganlar esa uning xatti-harakatlarini kuzatib, jimgina turişibdi.
Nima qilayapti bu?
Toğay es-huşini yiğişga ulgurmay, quloğiga şu gap çalindi.
– Poydevorga bemalol yetsa kerak…
– Kamiga-çi? – ösmoqçilab söradi Abduqahhor, devorni nazarda tutib.
– Agar haqi tölansa, – ustaboşi yelka uçirib, qitmirona iljaydi-da, Enatoşga işora qildi, – manovu tomoni serqatlam ekan… bir harakat qilsak, kamigayam yetkazamiz-da, boy ota. Yo olis daradan toş opkeb berasizmi?
Akasining toşimorati Enatoş biqinidagi kiçik qoyatoşni komiga tortgani yodiga tuşib, Toğay huşyor tortdi.
– Pulsiz hatto yötalmayman deng? – dedi akasi açitib.
– Pulsiz yötalib bölarkanmi, boy ota, – ustaboşi möylovini burab, yoyilib kuldi. – Tomoq qirilib ketadi-ku…
U qişin-yozin boşidan tuşmaydigan yağir telpagini ensasiga surib, manglayini yengilgina qaşladi-da, söng sözlana-sözlana, tabiiy toş zinalarni bir-bir bosib, Enatoşning “tizza”li qismiga kötarildi, göyo toşning oynadek silliqligiga havasi kelganday, söl “tizzatoş”ning qizğiş sirtini kafti bilan silab-siypaladi. Keyin xuddi öşa yerga oyoq qöyib, “tizza” ustiga çiqdi. Qoyatoşdan namuna oliş öyida belidagi çökiçni qöliga tutdi. U “usta” maqomiga ega esa-da, toşlarning xili va soziga köpam aqli yetavermasdi. Ammo örni kelganda, özini körsatişga ğoyatda mohir edi. Hozir ham quyida turganlar eʼtibori öziga qaratilgani sabab, öta bilağon kişi sifatida qoyatoş bağriga, şunçaki yöliga, çökiç örib köriş niyatida edi. Biroq maroq bilan boşlagan “öyin”ini adoqlay olmadi – töyqusdan qöpgan ğayritabiiy bir ökirikdan şörlikning esi tönkarilib, çökiçi qölidan tuşib ketdi.
– Qani, tuş pastga! – deya qayta bor ovozda hayqirdi, uning Enatoş “tizza”siga, yöq-yöq, Enatoş “tizza”siga emas, enasining tabarruk tizzasiga oyoq qöyganidan quturiş darajasiga yetgan Toğay, mezbonlik taomilini paqqos unutgan holda. – Emasam, hozir çatoğingni çiqaraman!
Ustaboşi bazör özini önglab, “Hozir-hozir, mana, hozir”, deya zinğillagança pastga enarkan, inisining bu qiliğidan boşqalar qatori hang-mang turib qolgan Abduqahhorga nimasi bu, degan maʼnoda közlarini javdiratib qaradi.
– Nima gap, özi? – dedi begonalar oldida qattiq xijolatda qolgan Abduqahhor, nihoyat öziga kelib. – Anglat… bunday!
– Agar yana toşga qotinar bölsang, naq qanşaringdan otaman! – dedi Toğay taxmon kunjagiga bekitib qöyilgan qöşoğiz miltiğini nazarda tutib, vajohat töla ohangda. – Ha, ikki qoşingni örtasidan otaman!
– Uv-v, nimalar deyapsan sen, özi? – Abduqahhor ovozini bir parda kötardi. – Jin çalganday namunça bökirasan, a?
– Jin meni emas, sizni çalganga öxşaydi, aka! – dedi Toğay qahr töla közlarini ustaboşidan uzib, unga öqdek qadarkan. – Imoratni deb endi bu toşniyam gumdon qilmoqçimisiz? Yöq-q, keçiribgina qöyasiz! Bu toş siz öylagançalik oddiy toş emas! Enamning ruhi va ruxsori bu! Qarang, bunday! Nahotki bunda enamning qiyofasini körmayotgan bölsangiz?! Qarang, yaxşilab qarang! Mening enam! Bu oqşom enam örnida ena böp kutib olgan enajonim mening bu!
Bu gap-sözlardan hamma lol turib qoldi, söng barça, jumladan, allaqaçon sörini tark etib, mojaro tomoşabiniga aylangan ayollar ham Enatoş tomon ögirilişdi. Biroq u yaqindan köpam marhumaga öxşamasdi, uning butun sir-sinoati kunçiqiş tarafdan turib qaraşga boğliq bölib, şunda ham xiyol olislabroq boqiş lozim edi.
– Ha-a, enang ölib, sen beçoraning butunlay esing oğib qopti! – dedi Abduqahhor ham açitib, ham açinib.
– Yöq, enam ölmagan! – dedi Toğay qaysarona bir ohangda. – Mana, u kişi tepamizda savlat tökib turibdi!
Abduqahhor qiziqsinib qoyatoşga qayta tikildi. Biroq bir tuki qilt etmadi, qaytamga, ajabsindi: “Buning nimasi enamga öxşarkan, a? Laçak yopingan qandaydir alvasti-ku bu!”. Qoyatoşning enasiga öxşaş-öxşamasligi emas, aksinça, uning öng biqinidagi imoratga yaroğli toşlar qatlami köproq qiziqtirmoqda edi uni. Axir burni tagida şunça toş zaxirasi böla turib, nega endi çiqim qilib, olis daradan toş taşib yurişi kerak? U şu öyda Enatoşga boşdan-oyoq razm solarkan, tösatdan toş inisining qörğonidan köra, öziga yaqinroq yerda joylaşganini payqab qoldi.
– Köp boşni qotirma! – dedi pisanda ohangda. – Qara, bu toş sendan köra köproq menga tovin…
– Qaçondan beri ena kimgadir tovin bölib qoldi? – dedi Toğay uning şaʼmasini anglab.
– Axir bu enang emas-ku, nodon!
– Yöq, menga ena! – dedi Toğay qatʼiy yösinda. – Bundan keyin har oqşom işdan qaytişimni ilhaq kutib oladigan enam bu mening! Undan köra tavob qiling! Ertan, yöq, şu jumada poyiga jonliq suyaman! Tevaragini tozalab, obod qilaman!
– Elga kulgu bölasan…
– Enam uçun kulgu bösam-böpman-da!
– Yöq, buni senga bermayman, özimga kerak bu.
– Tirikligi malol kelardi… – dedi açitib Toğay. – Endi toşi kerak böp qoldimi sizga!
– Haddingdan oşayapsan!
– Men emas, siz oşayapsiz!
– Demak, bermaysan?
– Xuddi şunday.
– Axir…
– Axir-paxiri yöq!
Ustalar oldida noqulay ahvolga tuşib qolgan Abduqahhor, bir xayoli, qahr otiga irğib minib, ukasi ustiga ot surmoqçi böldi. Ammo agar jahllansa, uning heç narsadan tap tortmasligini bilgani uçun, şu xil qaltis paytlarda otasi qöllaydigan ibratli amallardan birini işga solmoqni maʼqul topdi.
– Xay-y, bu masala yeçimini senu men emas, – dedi darrov yuziga niqob tortib, yurt kayvanilariga xos salobatli ohangda, – el-ulus hal qiladi. El nima desa – şu! Qani, aytinglar-çi, bu toş çindan-da marhuma enamizga öxşaydimi, yo yöqmi? Agar öxşasa, toşga qotiniş yöq, öxşamasa… aksi böladi.
Davraga oğir sukunat çökdi.
Abduqahhor yuzaga kelgan bu sukunatni inkor maʼnosida qabul qilib, botinan özida yöq sevingança, endi tantana qilmoqçi ham ediki, ayollar töpidan Xadiçaning jurʼatsiz ovozi eşitildi:
– Ha-a, çindanam öxşaydi, boyoğa.
– Balkim öxşar… – Abduqahhor içidan qirindi ötsa-da, sir boy bermaslikka tirişib, öşa viqor, öşa salobat bilan har bir sözini çertib-çertib dedi: – Biroq bu yiğindi sening gaping inobatga olinmaydi, kelin. El, erining tarafini olayapti, degan öyga borişi mumkin. Şuning uçun biz xolis odamlar fikrini eşitamiz. Xöş, kim nima deydi?
– Men gapirsam maylimi? – dedi kutilmaganda ön uç yoşli katta qizi Oysanam, xuddi muallim qarşisida turganday, beixtiyor qölini kötarib.
– Gapir, qizim, – Abduqahhor unga umidvor tikildi.
– Bu toş… çindanam momomga öxşaydi, – dedi qiz. – Buni men momomning özigayam aytganman. Ölsam, mendan silarga yodgorlik böp qoladi, deya kulgan momom.
Xuddi şu eʼtirofni kutganday, davrada ğala-ğovur kötarildi.
– Ha, öxşaydi.
– Unça öxşamaydi.
– Yöq, öxşaydi.
– Ha, momoning xuddi özi.
Abduqahhor, obbo, bu yoği çatoq böldi-ku, degan maʼnoda ustalar tomon ögirildi. Qarasaki, ulardan ikkisi – ustaboşi hamda quyuq qoşli bir yigit olislab qoyatoşga tikilib turişibdi.
– Qani, ustalardan ham fikr eşitaylik-çi, – dedi sönggi ilinj bilan Abduqahhor.
– Haqiqatan ham, momoga öxşarkan, – dedi “quyuq qoş” uning gapiga ahamiyat bermay, oşkora hayrat bilan.
– Öxşaydi-öxşaydi, – dedi ustaboşi ham özi bilmagan holda uning gapini maʼqullab. – Bunaqa toşni qaysi bir kinoda ham körganman.
Abduqahhor bugun ustalarning kelişi şarafiga jonliq söyganiga qattiq pöşaymon yedi: “Izzatni bilmagan nokaslar! Bularni odam desam, ğirt xoin ekan-ku!” deb öyladi alam bilan. Söng Toğayga yuzlanib, piçing-la dedi:
– Heçqursa tagidagi toşlarni yiğib olişga ruxsat berarsiz, a, xöjayin?!
– Bemalol, – dedi Toğay piçingga ahamiyat bermay. – Şusiz ham tevaragini toşlardan tozalaş öyidaman.
Abduqahhor qoyatoşning enasiga öxşaşligidan va bu narsa qizğinlik bilan eʼtirof etilganidan, özi qolib, inisining tegirmoniga suv qöygan befahm ustalardan öpkalanib, mağlub bölganidan öksinib, sekin davrani tark etdi.
***
Ertasi oqşomga yaqin yumuşdan qaytayotgan Toğay Çöngtepa beliga harsillab-gursillab kötarilarkan, bu safar qarşisida mahobat-la yuz oçgan manzaraga emas, birinçi galda Enatoşga köz taşladi. Qarasaki, Enatoş, Enatoş emas, enasi – Adolat kampir, qaçon kelasan, öğlim, deganday xayolçan termulib turibdi.
Toğay bundan yengil tin oldi.
Toğay bundan suyundi.
Toğay bundan közini yoşladi.
Biroq Toğayning bu quvonçi uzoqqa çözilmadi.
Avvaliga dönglikning şimoliy qismida uymalaşib yurgan qora-qura kölankalarga eʼtibor bermadi. Söng köngli qandaydir noxuşlikni his qilib, beixtiyor öşa tomon köz taşladi. Ne köz bilan körsinki, ustalardan ikkisi katta zambilğaltakka toş yuklaşmoqda, allaqaçon söl panjasidan ayrilgan şörlik Ayiqtoş esa bu ne hol, deganday ovul tarafga tumşuğini mungli çözib turibdi.
Toğay qattiq sökingança quyiga otildi. U özi sezmagan holda vodiydagi ğaroyib “toşhaykal”larning çin qöriqçisiga aylanib ulgurgandi.
Hormurod NORQOBILOV
Özbekistonda xizmat körsatgan madaniyat xodimi.
1953-yili tuğilgan. Özbekiston Milliy universiteti jurnalistika fakultetini tugatgan. Dastlabki hikoyasi – “Çorraha” (1982). “Zangori köl”, “Unutilgan qöşiq”, “Yuzma-yuz”, “Paxmoq”,”Bekatdagi oq uyça”, “Jöşqin daryo”, “Ovul oralagan böri”, “Böron qöpkan kun” kabi qissa va hikoyalardan iborat töplamlari, “Daştu dalalarda” romani naşr etilgan.
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


