Onam Saida Xolmirzayevaga bağişlayman
Kim çekmagan bölsa dard, beşak,
Boşlamabdi yaşaşni, demak…
Rasul Hamzatov
Yaratgandan neça bor özimga zavol cöradim… Axir, mendan, mavjudligimdan nima naf? Közim faqat şarpanigina sezadi, oyoğim işlamay qolgan. Körpa-töşakka parçinlanib, joyimdan qözğala olmasam. Menimça, bu – barça gunohlarim uçun Xudoning jazosi.
Heç qaçon ölimdan qörqmaganman, biroq qon va oğriqdan nafratlanganman. Xuddi sanʼatkor Vladimir Visotskiy kuylaganidek:
Eh, biz qançalar xohlar edik,
Naqadar buni biz istar edik,
Uyquga ketgandek ölimga ketsang…
Narigi xonadan televizor ovozi eşitiladi. Qandaydir qiziqiş bilan, zim-ziyo xayollardan çalğib unga quloq berdim. Boşlovçi körsatuv iştirokçilariga Marsel Prustdan ön savol berardi. Savollardan biri şunday edi: “Sizga evaziga heç nima söramasdan mangu yaşaşni taklif qilişsa, rozi bölarmidingiz?”. Suhbatdoşlar taniqli şaxslar edi. Ularning birortasiyam bu savolga tasdiq javobini berolmadi. Haqiqatan ham, farzandlaringning, yaqinlaringning, döstlaringning qazosini köriş juda dahşatli böladi. Şunda men Oskar Uayldning “Dorion Grey portreti” romanidagi boş qahramonni nafrat bilan esladim.
Göyo gapirayotgan boşga aylanib qolganman. Tanamning boşqa qismlari ilgari bölmagandek… Buni his qiliş mutlaqo toqat qilib bölmaydigan darajada edi. Xuddi jarohatlangan böridek bor kuçing bilan uvillaşni xohlaysan. Meni körişga keladigan odamlar oldiniga har kuni, keyin haftada bir marta yöqlaşar, söngra umuman körinmay ketişardi. Yagona işonçli yordamçim menga qaraydigan hamşira edi.
Bir joyda yillab yotaverib şuni angladimki, inson oilasisiz, yaqinlari va döstlarisiz körpa-töşakka mixlanib qolib ham yaşaşda davom etişi mumkin ekan. Agarda yonimda onajonim bölmaganida, bilmadim, qança yaşagan bölar edim. Buni aytmaslik, albatta, insofsizlikdan boşqa narsa emas. Doim şunday edi, eslasam, allaneçuk bölib ketaman. Oilamizga qanday balo, xavf-xatar yölamasin, asosiy zarba onamning gardaniga tuşar edi. Men onamni quyoşga tenglaştiraman. Negaki, quyoş bizga nur, iliqlik va nihoyat hayotni baxş etgan va evaziga heç narsa söramagan.
Şu yerda oilamiz qadrdoni Ötkir Hoşimovning otam Şukur Xolmirzayev 60 yoşga tölişi munosabati bilan aytgan bir gapi esimga tuşdi. “Har bir yozuvçining rafiqasiga bir haykal qöyiş kerak, – degan edi u. – Şukurning rafiqasiga esa ikki haykal qöyiş lozim”.
Hozirgi ahvolimda faqat bir narsa bilan maşğul bölişim – xayol surişim va xotiramda nimanidir tiklaşim mumkin, xolos. Negaki, endi na öqiy olaman, na yozişni uddalayman. Şunda xayolimga hayotimni boşqatdan boşlaş imkoni bölganida nimani özgartirar edim, degan fikr keldi. Tuşundimki, endi heç narsani özgartirib bölmaydi. Men Yaratganga va taqdirga işonaman. Aynan şunday, boşqaça bölişi ham mumkin emas. Ha, yana şunday qilgan bölar edim…
Balki boşidan özgaça taxallus bilan çiqsam yaxşi bölarmidi? Menga buni juda köp tanişlarim aytişgan edi. Jumladan, yozuvçi Nazar Eşonqul yozganlarimni doimo otamning asarlari bilan qiyoslab körardi. Biroq endi ğişt qolipdan köçdi.
Gap taxallus haqida ketganda ğalati bir voqea esimga tuşadi. Bir vaqtlar Jizzaxga rahmatli döstim va kursdoşim Neʼmat Hayrat oldiga köp borardim. U haqda keyinroq “Bu ham ötadi” nomli esse yozdim. Uning şarofati bilan Jizzax adabiy muhitiga singişib, könikib ketgandim. U “Sangzor” adabiy klubida faol edi. Bir safar adabiy klub muhokamasida qatnaşişimga töğri keldi.
Öşanda 20-25 yoşdagi bir yigitça yonimga kelib söradi:
– Siz ham şoirmisiz?
– Yöq, men yozuvçiman.
– Siz qanday taxallus bilan ijod qilasiz?
– Jek London, – dedim jilmayib.
Yigit menga bir lahza taajjublanib qarab qoldi.
Tez orada u, men va vestibyuldagilar – hammamiz zalga kirib, joy-joyimizni egalladik.
Tepada Neʼmat, Yozuvçilar uyuşmasining Jizzax viloyati bölimi kotibi Turob Maqsud va hokimiyatdan bir ayol ötirardi. Zalda yuzga yaqin kişi bor. Şoirlar birma-bir davraga çiqib şeʼrlaridan öqirdi. Va dafʼatan Neʼmat menga maʼnoli qarab, sözga çiqişimni eʼlon qildi.
Öqilgan şeʼrlar va adabiy klub faoliyati haqida fikrlarimni bildirdim. Şundan söng ötirganlar içidan bir qiz: “Sizni köproq nima ilhomlantiradi?” deb sörab qoldi.
– Puşkindan iqtibos olib şunday deyişim mumkin: “Haqiqiy ijodkor ilhom izlamaydi, balki ilhomning özi ijodkorni izlab kelişi kerak”.
– Ayting-çi, nega özbek farzandi böla turib Jek London deb taxallus olgansiz? – bu savol egasi öşa, vestibyuldagi yigitça edi.
– Bu nima deganingiz? Axir, Jek London amerikalik buyuk yozuvçi-ku! Uning taxallusini olişga kim jurʼat etar edi?! Özimga kelsak, umuman taxallus qöyişni yoqtirmayman. Şuning uçun ham siz vestibyulda kimligim bilan qiziqqaningizda, xayolimga kelgan birinçi yozuvçining ismini aytib yuborgandim. Bu hazilimni tuşundingiz, deb öylagandim. Şunday adabiy klubning aʼzosi buni fahmlay olmasligi, Jek London haqida bilmasligi xayolimga ham kelmagandi.
Zalda kulgi kötarildi. Şundan keyin yozuvçi Turob Maqsud örnidan turib Jek London haqida gap boşladi va uning “Martin Iden” romanining mazmunini sal bölmasa töliq gapirib berdi.
Biroz ötib meni Jek London deb öylagan öşa yigitça yonimga kelib ğöldiradi:
– Uzr, men sizni tuşunmabman. Bundan keyin köp öqişga harakat qilaman…
Bu voqeani “taxallus” şarofati bilan eslayapman.
Şundan söng Neʼmat baxtsiz hodisa tufayli kutilmaganda olamdan ötganini eşitdim. Juda ğalati. Bu voqea men avtohalokatga uçrab yotib qolgan paytlarda yuz bergandi. Uni dafn etişganida reanimatsiyada ekanman. Biroq közim ojizlaşib borayotganini bundan ança oldin – 2002-yilning dekabrida payqagan edim.
U paytda Özbekiston Yozuvçilar uyuşmasi hamda Milliy universitet qoşidagi Oliy adabiyot kursida öqirdim.
Har kuni ertalab, odatdagiday, 82 avtobusga çiqiş uçun uyimiz yaqinidagi şohbekatga borardim. Öşa kun ham xuddi boşqalaridan farq qilmasdi, nazarimda. Havoni harir tuman pardasi qoplab olgandek edi. Dekabr oyi bölgani uçunmi, tabiatning bu manzarasidan ajablanmadim. Öşanda menga juda yaqin turgan avtobusning raqamini ajrata olmadim.
– Bu neçançi avtobus? – deya söradim yonimda turgan yoşi uluğ kişidan.
– Sakson ikkinçi, – dedi u taajjub bilan qarab.
Bir neça lahzadan keyin avtobusda ketardim. Atrofimni yana öşa tuman qoplab oldi. Şunda öyladim: agar bu tuman bölsa, unda nima uçun bu çol men körmagan avtobus raqamini darrov farqlay oldi?! Axir, keçagina atrofimdagi manzaralarni aniq körardim, göyo heç narsa yuz bermagandek edi. Biroq hozir, çamamda, uç metr uzoqlikda turgan kişilarning yuzlarini ham körmayotgandim.
Biz Qoraqamişga yaqinlaşganimizda kimningdir ovozi eşitildi.
– Iltimos, Respublika köz kasalliklari şifoxonasiga qaysi bekatda tuşiladi, aytolmaysizmi?
– Keyingisida, – deya javob berdi çiptaçi ayol.
Men ham tuşişga hozirlandim. Öqiş bir gap bölar, avvalo közimga nima bölayotganini biliş kerak edi.
Körikdan ötdim. Öşanda köz şifokorining aytgan gaplari xuddi hukmdek etimni junjiktirib yubordi. Bu – köz nerv tolalarining qurişi ekan. U menga közim gavhari asab hujayralaridan tarkib topganini, ular ölib bölganini bamaylixotir aytdi. Maʼlumki, asab tolalari qayta tiklanmaydi. Men töqson olti foizga söqir edim. Qolgan tört foizni uşlab turiş uçun muntazam davolanişim kerak ekan. Közimning bu ahvolga tuşişi kuçli toliqiş, meningit yoki kuçli miya çayqalişi asorati, deyişdi.
Ha, men rafiqam bilan ajraşganimda kuçli asabiylaşgandim. Bundan taşqari, miya çayqalişini ham boşdan keçirganman. Öşanda ön kun davolanişim kerak edi. Men esa olti kun şifoxonada yotib, zerikkanimdan çiqib ketdim.
Keyin yana Respublika köz kasalliklari şifoxonasida davolandim. Bir neça xususiy şifoxonalarga ham bordim. Ufadan tajriba almaşiş uçun kelgan köz şifokori haqida eşitib, körikdan ötişga bordim. Toşkentga Amerikadan vraçlar kelgani haqidagi miş-mişlarlarni ham eşitdim. Öşa kuniyoq ularning yoniga oşiqdim. Keyin Samarqandda taniqli professor davoladi. Ikki marta Termizda Özbekiston Qahramoni, professor Rahmon Muhammadiyev operatsiya qildi. Juda köp bora xalqona davolaş usuli bilan şuğullanuvçi tabiblar qabulida böldim. Xullas, yugura-yugur köp böldi-yu, natija çiqmadi.
Şundan söng hammasiga qöl siltadim. Davolanişni töxtatdim. Barçasi jonimga tegib, butunlay körmay qolişimni kuta boşladim. Xayolimga tez-tez öz jonimga qasd qiliş fikri kela boşladi. Çunki hademay butunlay körmay qolaman, deb öylardim.
Biroq oradan oylar, yillar ötsa-da, heç nima sodir bölmayotgan edi. Şunda boriga moslaşa boşladim. Söqir polkovnik haqidagi “Ayol ifori” filmini qayta-qayta körardim. Hindlarning közi ojiz qiz haqidagi “Zulmatdagi raqs” filmi ham butun ruhimni jodulab qöygan edi. Bu filmda közi ojiz, quloği kar qiz universitetga kiradi va aʼlo baholar bilan yakunlaydi. Közi ojiz rus qöşiqçisi Diana Gurskaya va söqir rok yulduzi Stiven Uanderning qöşiqlarini muntazam eşitadigan bölib qoldim. “Maslin V bilimlari” közi ojizlar jamiyatining raisi maʼruzalarini diqqat bilan eşitib kördim. Bu jamoada özimni yaxşi his qila boşladim.
Keyinçalik yaqinlarim va taniş kişilarning yuzlarini körmasdan, masofadan turib tanib olişga örganib qoldim. Ularning ovozlari va böy-bastidan tanib olardim. Yölni kesib ötayotganda yaqinlaşib kelayotgan maşinaning motor tovuşini eşitib, mendan qanday masofada ekanini bilib olardim. Baʼzida nima yozganimni körmasam ham, yozişga harakat qilardim. Hammasi xotiramda edi.
Qanday sodir böldi, bilmayman, xayol olib qoçdimi, yoz oqşomlarining birida xorij maşinasining motor tovuşini eşitmay qolibman. Yoki yölni kesib ötayotib örtada töxtadimmi? Mening xira tortgan közlarimga maşina çiroqlari juda yaqin keldi. Kuçli tormoz tovuşini eşitdim…
Zarba!!! Huşdan ketdim…
“Tez yordam” maşinasida közimni oçdim va oğriqdan çinqirib yubordim. Keyin bilsam, tos suyagim singan ekan.
Yana şifoxona. Oldiniga travmatologiya bölimi, keyin nevrologiya. “Turon” sihatgohida ança yotdim. Turli dorilarni qabul qilaverganimdan könglim ayniydigan bölib qoldi.
Vaqt ötişi bilan suyaklarim tuzaldi. Biroq endi yura olmas edim. Garçi şifokorlar: “Hammasi yaxşi böladi, oyoqqa turib ketasan”, degan bölsa ham.
Endi kunlarimni şunçaki yotgan holda ötkazişim kerak. Tirik murdadek edim. Özining sönggi damlarini keçirayotgan, qurib qolgan daraxtdan farqim qolmagandi.
Bir zamon Arximed: “Menga tayanç nuqtasini körsating, yerni örnidan qözğataman”, degan edi. Birorta tayanç nuqta topolmasdim. Xayolimga faqat yomon fikrlar kelardi. Baʼzida boşimni sal kötarib, barçasini unutiş uçun ustimdan suv quyardim.
Hindular inson ketma-ket yettita hayotni yaşab ötadi, deyişadi. Men esa yana qaçondir oyoqqa tursam, heç ikkilanmasdan aytişim mumkin, ikkinçi emas – yangi hayotimni boşlayman.
Bir paytlar Maxatma Gandining “Yomon narsaga qaramang, yomon narsani eşitmang, yomon narsani gapirmang va yomon narsa haqida öylamang”, degan mulohazalarini öqigandim. Öşa paytlarda bu maslahatlarni umuman bajariş mumkin emasdek tuyulardi. Men endi asabiylaşişdan çalğiş uçun faqat yaxşi narsalar haqida öylaşga harakat qilib kördim.
Bir zamonlar Jyul Vernga “Asarlaringizni öqigan kitobxon Sizni xuddi butun dunyoni aylanib çiqqan bölsa kerak, deb öylaydi. Bu haqiqatan ham şundaymi?” deb savol berişgani yodimga tuşdi. Yozuvçi şunday deb javob qaytargan ekan: “Ha, haqiqatan ham, butun dunyoni aylanib çiqdim. Biroq buni men öz kreslomdan qözğalmasdan, öz tassavvurimda amalga oşirdim”.
Men ham xuddi şunday yöl tutdim, közlarimni yumib (darvoqe, ular baribir körmaydi-ku) xayollarim va tassavvurim bilan dunyoning qay bir çetiga safarga otlandim. Biroq qança urinmayin, Şveysariyaning kengliklari, Niagara şarşarasi yoki hind junglilariga köçib ötişni eplolmayotgan edim. Balki öşa joylarda heç qaçon bölmaganim uçundir? Biroq men Qirimga, Qora dengiz böylariga osonlikça borib kelardim. Kavkazning Beştov va haybatli Maʼşuq toğining yaylovlarini kezardim. Bu joylarning manzarasini tassavvur etiş juda oson edi. Negaki, bolaligimda öşa joylarni körganman-da!
Yöq-yöq, qirq yil umrimni bejiz yaşamagan ekanman. Eslagan sayin xayolimda juda köp xotiralar jonlana boşladi. Mening ham döstlarim, duşmanlarim bor edi. Kimdir menga yordam bergan, kimgadir men yordam berganman. Töğri, oilaviy hayotda omadim çopmadi.
1996-yil, avgust. Öşa yillari men har yili yozning bir oyini Yozuvçilar uyuşmasining “Dörmon” ijod uyida ötkazişga könikkan edim. Çunki u yerda otam ijod qilardi.
Bir kuni ijod uyining marmar zinalaridan kötarilayotib Jumagul opaga duç keldim va salom berdim.
– Vaalaykum assalom. Otangiz sizga yana 20 kunga xona olib qöydi.
Çap tomonimda bir guruh odamlarning yaqinlaşganini kördim va beixtiyor ularga qayrilib qaradim.
– Assalomu alaykum, – dedi menga hammadan ham yaqinroq turgan qiz.
Unga qaraşim bilan nigohim bir lahza töxtab qoldi. Menga bir juft çaraqlagan katta közlar tikilib turardi. Feruzarang közlarda nur aks etardi. Bu nur öşanda mening közlarimda ham aks etgan bölsa kerak. Uning tim qora sumbul soçlari, uzun kipriklari va öziga yaraşgan burni qalbimni rom qildi. Qiz taxminan menga tengdoş edi, nazarimda. Yonida yana ikki qiz bölib, singillari bölsa kerak, deb öyladim. Va yana bir ayol bor edi.
– Uzr, sizni heç tanimadim, – öxşovsiz ğudurladim uning feruzarang közlaridan közlarimni uzmay.
– Bu – qizim Gulçehra. Men bölsa, Ğani Jahongirovning qizi bölaman. U kişi bir vaqtlar otangizni öqitgan ekan.
– Ha, ha, esimga tuşdi. U kişi bir paytlar adabiyot fondida işlagan.
– Ha, şunday, – javob berdi ayol.
– Bu yerga kelganingizga ança böldimi?
– Bugun uç kun böladi.
– Demak, unda yana körişamiz. Men hozirgina yetib keldim. Yaxşi qolinglar, – deya xayrlaşdim.
Zinadan sekin “Mening feruza közlarim uçun sen meni jodugar deding” degan aşulani xirgoyi qilib kötarilib borardim. Uçinçi qavatga yetganimda yonimdan ikki kişi ötib ketdi. Biri baquvvat, keng yelkali kişi, çehrasi juda taniş körindi.Biroq qança urinmayin, uni eslay olmadim. Uning yonida esa başang kiyingan ayol.
– Jahongir, – deya fikrimni böldi ayol ovozi. Qayrilib qaradim.
– Men Fotima opangiz bölaman. Bu kişini tanigan bölsangiz kerak. Boks tarixida afsonaga aylangan jahon çempioni Rufat Risqiyev! Deyarli har kuni otangiz bilan uçraşib turibmiz.
Ular bilan xayr-xöş qilgaç, nihoyat otamning hujrasiga yetib keldim. Xonadan har doimgidek tamakining yoqimsiz hidi anqirdi. Otam yozuv maşinkasi oldida xayol surib ötiribdi. Men otam bilan körişdim-da, balkonga qaragan derazani oçib qöydim.
– Işlaring qalay? – söradi u qöllarimni siqib körişar ekan.
– Yaxşi, yomon emas.
Otam öçib qolgan tamakisini yondirdi.
– Qaçondan buyon boksyorlar sizdan xabar oladigan bölib qoldi? Yana qandaydir ğalati ayollar bilan?
– Nima, sen Rufatni kördingmi? Yonidagi ayol – Fotima, Rufat haqida kitob yozgan. Öşa kitobni uç tilda naşr qilişmoqçi. Ular kitobni öqib fikr bildirişimni va maʼqul bölsa, sözboşi yozişimni istaşyapti.
– Ha, tuşunarli.
– Yangi hikoya haqida öylayapsanmi?
– Ha.
– Bu boşqa gap.
– Dada, men boya pastda Jahongirovlar oilasi bilan uçraşib qoldim.
– Bu yerda uning qizi va nevaralari dam olişyapti. Sen tuğilib ösgan yozuvçilar uyi kalitini rahmatli Ğani Jahongirov topşirgan edi. Ha, aytgança, uç kundan keyin aylanamiz.
– Böpti, tuşundim, – deya javob berdim.
Dadam “aylanamiz” deganda gazeta va jurnallar, teleradiokompaniya tahririyatlaridan yozilgan gonorarlarni borib olişni nazarda tutar edi. Bu safar biz yana teatr arboblari jamiyatiga ham kirib ötişimiz kerak edi. U yerda dadam “Teatr sanʼati rivojiga qöşgan hissasi uçun” mukofoti bilan taqdirlanişi kutilayotgan edi. Biroq bularning hammasi yana uç kundan keyin yuz berişi kerak. Öşa kuni dadam bilan yana bir oz suhbatlaşib ötirdim-da, keyin xonamga ötdim. Narsalarimni joy-joyiga qöydim va soçiqni olib basseynga yönaldim.
Basseyn oldidagi örindiqlarda odam köp edi: Uyğunning nevarasi, Uçqun Nazarovning farzandlari, Asqad Muxtorning nevaralari… Burçakda esa menga taniş Jahongirovlar oilasi… Gulçehra onasi va singlisi bilan turardi.
– Siz nimaga çömilmayapsiz? – dedim Gulçehraga közim tuşişi bilan.
– Men suzişni bilmayman.
– Unda men sizga örgatib qöyarman.
Gulçehra sokin jilmaydi. Men esa özimni suvga otdim. Birozdan keyin basseyndan çiqib, yana ularga yaqinlaşdim.
– Bilmaysizmi, bu yerda kim şaharga tez-tez tuşib turadi? Ahmoqlik qilib sigaret obkelişni unutibman. Agar kimdir borsa, iltimos qilmoqçi edim.
Sözimga onasi javob berdi.
– Bu yerga yaqin mahalladagi bir hovlida dökonça bor ekan.
– Uzoq emasmi?
– Yöq, yöq, unçalikmas. Gulçehra bir marta qatiq uçun borgandi, yarim soatda keldi. Qizim unda Hamid bilan borgan edi. Endi esa u bilan hamroq bölgisi yöq. Bir özini esa u yoqqa yubormayman. Balki sen Jahongir bilan borib kelarsan? – deya söradi u Gulçehradan.
Gulçehra “xöp” degandek boşini qimirlatdi.
Birozdan söng qalin uzumzor oralab suhbatlaşib ketib borardik.
– Eşitişimça, siz ham yozuvçi ekansiz, şu töğrimi?
– Ha, töğri. Özingiz nima iş qilasiz?
– Men pedagogika institutining uçinçi kursida öqiyman.
– Qaysi fakultetda?
– Muzika böyiça.
– Maktabda musiqa öqituvçisi bölasizmi?
– Bolalar boğçasida muzikaçi bölişim ham mumkin. Men bolalarni yaxşi köraman.
– Men ham.
– Siz, menimça, “S-1”dagi Yozuvçilar uyida tursangiz kerak.
– Ha, bu uyning kalitini dadamga sizning bobongiz topşirgan ekan.
– Öşa uylarga yaqin joyda mening dugonam Mavluda yaşaydi…
– Şunday deng. Ayting-çi, Hamid kim özi?
Gulçehra jilmaydi.
– Ha, umi, “Litfond” raisining jiyani. Şu yerda yaşaydi. Doim men bilan suhbatlaşişga va nima bilandir mehmon qilişga urinadi.
– Anglaşimça, u sizga yoqmasa kerak.
– Ha, u menga yoqmaydi.
Yaqinimizdan ot tuyoqlarining tovuşi eşitildi.
Ögirilib qaradik. Ot yonimizga kelib töxtadi. Unda qölida bir dasta atirgul uşlagan yigit ötirardi.
– Sizga nima kerak, Hamid? – deya Gulçehra xömrayib söradi.
– Bu sizga, – deya ğudurladi Hamid qölidagi guldastani uzatarkan.
– Gulni yaxşi körgan qizingizga sovğa qilarsiz, menga kerak emas, – dedi Gulçehra.
Hamid izimizdan qolmasdi.
– Hamid, çamamda, Gulçehra sizni körişni istamayapti, – dedim.
– Men unga şunçaki gul sovğa qilmoqçi edim. Axir, bu gul-ku, olsa nima böpti?!
– Birinçidan, Gulçehra gulni olmoqçi emas, ikkinçidan, gulni olsa nima böpti, deb notöğri aytyapsiz. Qiz bola begona erkakdan gul olavermaydi-ku. Bilmadim, sizlarda qanday, ammo Toşkentda bölğusi kuyov va kelin uç marta uçraşadi. Birinçi marta – tanişuv, ikkinçi uçraşuvda kafe yoki kinoga borişadi. Uçinçi uçraşuvda esa yigit qizga guldasta sovğa qiladi. Agar qiz gulni olsa, demak, unga turmuşga çiqişga rozi bölgan böladi. Agar olmasa… bu yoğini özing tuşunarsan. Keyin, Gulçehra bu yerda yolğiz emasligini aytmasam ham körgan bölsang kerak.
Hamid otini burib çoptirib ketdi.
– U bu atirgullarni ança tanlagan körinadi.
– Keling, u haqda gapirmaylik, – dedi Gulçehra va çapga burilib bir şingil uzumni uzib oldi. Bir donasini ehtiyotkorona artdi-da, menga uzatdi.
– Qara, qöllarim yuvilmagan, sen uni oğzimga yaqin obkela olmaysanmi?
U qöllarim toza ekanini bilardi, albatta. Biroq uzum donasini oğzimga taşladi. Orqaga qaytayotganimizda undan birpas kutib turişni iltimos qildim. Yaqinimizdagi dala gullaridan guldasta yasadim. Sovğamni Gulçehraga berganimda u jilmayib gullarni quçoğiga oldi-da, töyib hidladi.
Uning nafasini butun tuyğularim bilan sezgandek böldim. Bu juda gözal lahzalar edi, atrofimizdagi manzaralar ham nafosatga burkangan edi.
Şu kundan boşlab bu kabi sayrlarimiz odatiy tus oldi. Kun ötgan sayin bir-birimizga könika boşladik.
Dam oliş kunlarimiz dadam rejalaştirganidek yaxşi ötdi. Bir neça kundan keyin Rufat Risqiyevning haydovçisi bilan borib onam, opam va jiyanlarimni olib keldim. Dadam oş damladi. Men onamni Gulçehra bilan taniştirdim. Hammasi köngildagidek yaxşi ketardi.
Ertasiga dadam bilan tahririyatlarni aylandik. Undan keyin teatr jamiyatida özbek baleti afsonasi Bernora Qoriyeva dadamni mukofot bilan taqdirladi. Yana ijod olamining qator namoyandalari ham mukofot bilan taqdirlandi. Mukofot şarafiga bazm uyuştirildi.
Öşa bazm keçasida dadamga Gulçehra haqida gapirdim. Otam bu qarorimdan xursandligini yaşirmadi. U bizning birga sayr etganimizni bir neça bor xonasi derazasidan körgan va şunday bölişini oldindan bilgan ekan.
Otam bizni har tomonlama bir-birimizga mos va töğri keladi deb hisobladi. Yonimizga Husan Şaripov kelib ötirganida, ular oilaviy hayotimga oq yöl tilab qadah kötardilar. Göyo töyimiz allaqaçon bölib ötgandek edi.
Şaharga qaytganimizdan keyin Gulçehra bilan yana bir neça bor Anhor böyida uçraşdik. Bu sayrlarimiz avvalgilaridan-da sururli va esda qolarli edi.
“Dörmon” ijod uyidan qaytganimizdan ikki hafta ötgaç, 1996-yilning 29 avgustida bizning töyimiz böldi.
Ammo ikkimizning birgalikdagi hayotimiz köp çözilmadi. Bor-yöği bir neça yil davom etdi. Bunga bizning yoş va irodasizligimiz sabab böldi, deb bilaman. Mayda-çuyda gap-sözlar, gap ketidan köp quvganimiz va heç qaçon bir-birimizga yon bermaganimiz tufayli murosamiz kelişmadi. Öylaşimça, men birinçi bölib könişim va taslim bölişim kerak edi.
Keyin men yana uylandim, ammo baxtli bölolmadim.
Çexovning bir hikoyasida öqigan edim. Öşa asar qahramoni kema sahnida yotganiça jon taslim qilayotib, qontalaş boşi bilan dod-uvvos solarkan, öz ayolini çaqiradi. Yonidagi ayolini emas – u ikkinçi xotini edi – qaçonlardir ajraşib ketgan birinçi xotinini çorlaydi.
Baʼzan men bilan ham xuddi şunday böladi, deb öylab qolaman. Özimning turli yoqimsiz fikr-xayollarimdan, xotiralarimdan tiyilib, bugungi kunimga qaytaman. Baʼzi xotiralar ezgin ruhimga ilinj, yoruğlik bağişlaydi.
Men ularni Babuga aytib berdim. Babu bu tukli duxobadan qilingan öyinçoq ayiqça. Uning yoqimli panjasiga “Baby” yozuvi tuşirilgan. Albatta, bu inglizça talaffuzda “Beybi” bölib jaranglaydi. Menga esa özbek-lotin imlosida öqib-talaffuz qiliş yoqadi. Babu bilan juda uzoq dardlaşgan paytlarimiz bölgan. U doimo mening fikrimga qöşiladi.
Bir paytlar taniqli fransuz qöşiqçisi Edit Piafdan “Siz ölimdan qörqasizmi?” deb söraşgan ekan.
– Yöq, men köproq yolğizlikdan qörqaman, – deb javob bergan ekan u. Men uning javobini iç-içdan tuşunaman. Yolğizlikdan aqldan ozişimga bir bahya qolgan paytlar ham bölgan.
Biroq xuddi qöllab-quvvatlab turişga kelişişgandek, dabdurustdan hol-ahvol söragani yaqinlarim kelişardi. Bir neça marta kursdoşim va döstim Davron Rajab yöqlab ketdi. Mana, kim bilan suhbatlaşişim kerak. Ha, bu Babu emas. Keyin qarindoşlarim, tanişlarim kela boşladi. Qöllarimga jon kirgandek böldi va örnimdan turib ötirişga harakat qildim. Oldiniga ikkala qölim bilan karovatim yonida turgan tumboçkani uşlab, örnimdan turişga harakat qildim. Keyin esa tumboçkani uşlamay ham tik tura oladigan böldim. Iltimosimga köra, turli audio kitoblar olib kelişdi. Aristotelning “Pompey”i, Gyugoning “Parij çerkovi ilohasi”, Robinzon Kruzo, Şekspirning bir neçta fojealarini ovozli kitoblar yordamida “mutolaa” qildim. Garçi qaçonlardir bu kitoblarni öqigan bölsam-da, ularni intiqlik bilan navbatma-navbat tinglab çiqdim.
Xayolimda ikkita hikoyani pişitib qöygandim. “Bahor qaytadi” va “Daydi bulutlar”. Qoğozda nima yozayotganimni körmasam ham, yoza boşlagan edim. Keyin “Bu ham ötadi”, “Birinçi qadam” deb nomlangan esselarimni xayolimda tiklay boşladim. Döstim Davron Rajab men bilan uçraşgani adabiyotşunoslarni boşlab kelardi. Bu orada oldingi hamşiram Jannat ham xabar olib turadigan böldi. Uning qiziq qiliqlari bor. Özi qozoq millatiga mansub bölib, özbekçani töla-tökis örgangisi keladi. Aslida özbekçada juda yaxşi gapiradi.
U oxirgi kelganida mendan “Zimiston qayerda joylaşgan?” deb söradi. Men özimni kulgidan tutib tura olmadim.
– Sen bu sözni qayerda eşitding?
– Uyimiz oldida özbek ayollari gaplaşganida eşitdim. Bir ayol ikkinçisiga, qarang, zimiston böp qoldi, ketişim kerak, degandi. Bilişimça, Sirdaryoda Guliston bor, Samarqandda esa Registon, ammo hayronman, “Zimiston” qayerda joylaşgan ekan.
– Jannat, zimiston bu – qop-qoronği degani. Bu tuman yoki köça nomini anglatmaydi. Tunda köçaga çiqsang, zimistonga duç kelişing mumkin, – dedim men.
Xullas, nimadir yuz berayotgandek edi. Özgariş yaxşilik tomonga edi, nazarimda. Men tikilayotgan qoronğilik oxirida ğira-şira nur körinayotganday böldi. Va bu ğira-şira nur borgan sayin yoruğlaşib borayotgandek. Men paypaslanib eşikni topdim va uni uşlab örnimdan turdim. Boşida beş, keyin ön lahza va bir daqiqa…
Nazarimda, oldingiga nisbatan ravşanroq köra boşlagandekman. Bunday bölişi mumkin emas edi-ku. Kuç topib, oğriqlarga bardoş berib, maşq qila boşladim. Har kuni şu tartibda harakat qilişga urinardim.
Men jismonan va ruhan ölgandim. Qayta tirilişim peşonamda yozilgan bölsa, bu albatta, birinçi navbatda onam şarofati bilan edi. Boşimdan keçgan voqealarni qoğozga tuşirar ekanman, hammasi uçun onamga qarzdorlik hissini tuyaman. Taqdirimning baxtli yakun topişiga işonmagan, umid qilmagan edim. Biroq yana qayta va takror aytamanki, Xudoga va taqdirga işonaman. Şu kunlarda sekin, ehtiyotkorlik bilan qadam taşlab zinamiz suyançiqlarini uşlagança taşqariga çiqdim. Yuzimni kuz quyoşining ojiz nurlari silagandek böldi. Bu nurlar menga iliqdek tuyuldi. Yengil şabada könglimni kötardi. Agar taqdir hukmi bilan oyoqqa turib ketişim kerak ekan, demak, bu dunyoda hali qiladigan işlarim köp, deb öyladim. U dunyoni öylaşga esa hali vaqt bor, çamamda.
Oliy adabiyot kursida öqigan yillarimni tez-tez eslab, xotiralarni qoğozga tuşirişga harakat qilib turaman. Bilmadim, yoqimli xotira bölgani uçunmi, öşa davrlar ruhimda soğinç tuyğusini uyğotadi. Agar qirq yillik hayotimning eng yaxşi uç yili haqida söraşganida, bir yilni öylab körardim-u, qolgan ikki yilini öylab ötirmay öşa Oliy adabiyot kursida öqigan çoğlarim, deb aytgan bölardim. Negaki, u yerda özimga öxşaganlar bilan adabiyot ummonida birga suzgan edik.
Bizga dars bergan öqituvçilarni-ku aytmay qöya qolay. Ular öqituvçilardek maʼruza öqişmas, maşğulotlar özaro döstona suhbat tarzida ötar edi. Dars çoğida biz özimizni professor va taniqli adabiyotşunoslar bilan tengdek tutardik. Har birining öziga xos dunyosi, öziga xos dars ötiş uslubi bor edi. Saboqlarni qanday “hazm” qiliş bizning işimiz edi.
Masalan, Özbekiston xalq yozuvçisi Muhammad Ali bizga estetika fanidan dars berardi. Esimda, u auditoriyaga kirişi bilan bugungi darsimiz hind eposi “Ramayana” haqida böladi, deya eʼlon qilgan edi. Baʼzi hamkurslarimiz norozinamo bir-birlariga qarab olişdi. Menga esa hindlarning bu xalqona asari qiziqarli tuyuldi va asar haqida köproq maʼlumotga ega bölişni xohladim. Buning ustiga, bilişimça, u kişi eposni özbek tiliga tarjima qilgan. U asar mazmunini göyo Brahma ilohining yonida turgandek hikoya qilib berardi. Xonada barça tinglovçilar, hatto boya mavzudan norozi bölayotganlar ham eposning davomi bilan qiziqib qolişgandi.
Ha, Muhammad Ali mavzuni tinglovçilarga yetkaziş psixologiyasini mukammal egallagandi. Axir, har yili bir oy davomida AQŞning Vaşington şahrida dars berayotgani bejiz emasdi-da.
U bir gal bizdan: “Siz dunyo deganda nimani tuşunasiz?” deb sörab qoldi. Şoirlarimiz har doimgidek bittadan şeʼr öqib berişdi. Doim şunday böladi: şoirni davraga taklif qilsang yoki söz bersang, özining eng yaxşi çiqqan şeʼrini öqib berib, vaziyatdan çiqişga harakat qiladi. Şuning uçun ham şoir deymiz-da ularni.
Kursda nosirlardan ikki kişi edik. Ikkinçi prozaçimiz savolga javob berar ekan, dunyo – heç qaçon çiqib bölmaydigan panjara, deb falsafa söqişga harakat qildi.
– Siz aytgandek panjara bölsa, demak, uni buzib taşqariga çiqiş kerak, – dedi Muhammad Ali.
– Men bu panjarani buzolmayman. Bu narsaning imkoni yöq, deb öylayman, – deb öz fikrida turib oldi kursdoşimiz.
Javob beriş navbati menga keldi. “Nazarimda, – dedim, – dunyoni qanday körişimiz, bu bizning ayni paytdagi ruhiy holatimizga, içki nigohimizga boğliq. Agar içimizda zulumot bölsa, oğriq-qiynoqlar taʼsirida butun olam bizga jahannam kabi tuyulişi mumkin. Aksinça bölsa, yaʼni borliğimiz yoruğ tuyğular oğuşida bölsa, dunyoni jannatga tenglaştiramiz. Yaʼni, hammasi ayni damda suyangan haqiqatimizga boğliq”.
Javobim ustozimizga yoqqanini angladim. Nazarimda, u dunyoning aslida nimadan iborat ekanini bilişimizni, töğri idrok qilişimizni istaganday edi. Ruhiy notinçlik, bezovtalik bilan yozilgan asarlar doim bahsga sabab bölardi. Men u kişi bilan uç yildan keyin, otam vafot etgan kuni uçraşdim. Otamning şogirdlari, tutingan ukalari köp edi. Ularning ayrimlari öşa kuni hamdardlik bildirişga ham kelmadi. Biroq Muhammad Alini otamning barça maʼraka kunlarida kördim. Garçi, töğrisini aytganda, u kişi bilan otam judayam yaqin emas edi. Ammo yozuvçi sifatida bir-birlariga hurmat bilan qarardilar.
– Yozayapsanmi? – degan edi u otamning maʼrakalaridan birida.
– Ha.
– Bu yaxşi, eng muhimi şu, unutma…
Bu jumla otamning sözlarini eslatdi. U doim yozişdan töxtatmasligimni, birinçi navbatda ijod muhim ekanligini taʼkidlar edi.
Şu kunlarda Sayyora opam bilan telefonda gaplaşdim.
– Yozuvçilar uyuşmasi raisi qabulida böldim. Otamning asarlari beşinçi jildi naşri haqida suhbatlaşdik. U seni ham söradi.
– Men haqimda nima dedi? Mayli, aytmasangiz ham böladi, bilaman. U “Jahongir yozyaptimi?” degan bölsa kerak?!
– Ha, u aynan şunday deb söradi.
Bu gap menga katta kuç, dalda bölganini sezdim. Içimda bir ovoz “Taslim bölma, Jahongir, sen yana yozişing kerak” deganday böldi. Va hozirça yozganlarimni sizga ilindim…
Jahongir XOLMIRZAYEV
1974-yili tuğilgan. Özbekiston yozuvçilar uyuşmasi hamda Özbekiston Milliy universiteti qoşidagi Oliy adabiyot kursini tamomlagan.
“Ötgan kunlardan”, “Ovçi”, “Oltinçi hukm”, “Ölmagan jondan umid”, “Aborigen”, “Sovğa”, “Yozuvçining sönggi kunlari”, “Orzu daraxti” kabi hikoyalari, “Xuş qol, sehrli diyor!”, “Faqat hayot abadiy” singari qissa va “Yigirma yildan söng”, “Bu kunlar ham ötib ketar”, “Ilk qadam” esselari matbuotda eʼlon qilingan.
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


