“Samuray”ning qutqarilişi
Darvozamiz yopiq ekan, kuçangança itarib, zörğa oçdim. Közoynagini yiltiratib, işkom ostiga yoyilgan şolçada töşak qavib ötirgan buvimga piça möralab turgaç, uning “çip-çip”lab haydaşidan çöçidim-u, orqasidan sekingina ötib borib, tomorqaga kirdim. Birinçi örinda oğilxonadan xabar oldim. Qöylarimiz dadam ğamlab berib ketgan yem-xaşaklarni armonsiz kavşayotganini körib, könglim tinçidi.
Qarasam, qöşni hovlidagi örikning şoxida “Samuray” öyga çömib ötiribdi. Hey, bu yoqqa öt, gap bor, degan edim, men xöroz bölsam, sen it bölsang, örtamizda qanaqa gurung bölişi mumkin, deb ğödangladi. Joni qil ustida turgani, şu topda gapimni eşitmasa, keyin attang qilişgayam ulgurolmay qolişini aytganimdan söng sal huşyor tortib, devordan uçib ötdi. Patlarining baʼzi joylari titilib, böyni qon yuqiga belanganidan payqadimki, yengilişdan oldin özini ayamay jang qilgan.
– Hoziroq uydan qoçişing kerak! – dedim gapni çözib ötirmay. – Egang bugun seni dimlamaga bosmoqçi.
– Nima-nima? Qanaqa dimlama? – deb xöşşaydi “Samuray”.
– Qozonda pişiriladigan dimlama.
– Iye! Öylab gapirsang-çi! Qaynoq qozonga solinsam, ölib qolaman-ku!
– Qanaqa qovoqboş maxluqsan? Qozonga tuşmasingdan ilgariyoq, allaqaçon ölgan bölasan, tentak!
– Unçalik ilğolmadim. Hali qozonga tuşmay turib, qanaqasiga ölişim mumkin? Oğzim borakan deb gapiraverarkansan-da.
Odamlar “tovuqboş” degan sözni bekorga işlatmas ekan, uni qanday fojia kutayotganini uqtirgunimça, mahallani bir kezib çiqqulik vaqtim ketdi. Dimlama nima ekanligini zörğa anglab yetgan bu pandavaqiga hademay odamga aylanib qolişim ehtimoli borligini, buning barça sabablarini tuşuntiriş oson emasligini bilib, boşqaça yösinda söz qotdim:
– Qisqasi, mundoq qilamiz, anavi molxonaning çordoğiga çiqib, miq etmasdan yot. Ertaga yo özim kelaman, yo Möttivoy keladi. Seni boşqa joyga olib ketmasak, bölmaydi.
“Samuray”ning birdan közi olaydi:
– Tunov kuni meni kamalakda otgan Möttini aytyapsanmi? Dimlamadan ham xavfli bola u!
– Bezovtalanma, tayinlab qöyaman, senga boşqa teginmaydi.
– Odamçasiga gapirolmaysan-ku, qanaqasiga tayinlab qöyarkansan?
– U yoği bilan işing bölmasin. Ğörga qöşilgan – ğör, zörga qöşilgan – zör, degan gap bor. Menga öxşagan esi butunlarning aytganini indamay qilaversang, kam bölmaysan…
Uyning taşqisidan yöğon-ingiçka tovuşlar eşitildi. Işora qilişim bilan, “Samuray” yerdan parillab kötarilib, özini molxonaning çordoğiga urdi. Tomorqaga buvimning yonida kirgan Qiron qassobning menga közi tuşib, iye, boya guzarda ivirsib yurgan anavi kuçuk siznikimidi, deb söradi. Buvim hayron bölib, buni endi köryapman, dedi.
Qiron qassob lökanglab borib, molxonaning oçiq eşigidan qöylarga yutoqib nazar solgaç, buvimning oldiga qaytayotib, tunov kuni qöçqoringizni beş yumaloqqa bermagan edingiz, beşu çoraktaga könarsiz, deb dörangladi.
– Bolalasa, sovliqlardan birortasini sotsam sotarman, – dedi buvim, boşidan siyliqayotgan römolini töğrilayotib. – Qöçqorni sotmaymiz deb aytuvdim-ku, Qironboy.
– Bilib turibman, narxini oşiryapsiz, – soxta tirjaydi Qiron qassob. – Beş yarim yumaloqqa rozimisiz?
Obbo-o, tağin öşa gapmi? Qiron qassob bir oyçadan beri buvimni hol-joniga qöymay, şu qöçqorning kuyitkisida yuribdi. Şunaqayam bezbet böladimi odam? Sotilmaydi deyilganidan keyin sotilmaydi-da! Hadeb qistayveradimi!
– Qöçqorni sotmayman, doning köpaygur.
– E, ketsa mendan ketibdi! Mayli, çorakam olti yumaloq beraqolay.
Tösatdan buvimning öjarligi tutdi:
– Oltitagayam, yettitagayam sotilmaydi! Boşqa gapim yöq!
Azali polvonoğiz bölgan Qiron qassob dabdurustdan qöpollandi:
– E, qanaqa noşukur bandasiz? Kampir şörlik özini sal önglavolsin deb, ğamingizni yeb yuribman-a. Qölingiz pul körsa, manavinaqa tiviti tökilgan kamzir, guli öngib ketgan römolda yurişdan qutulasiz, andak odambaşara bölasiz. Yaxşilikni bilmaydigan ğirt ovsar ekansiz-ku!
Iy, iy! Buvimni “ovsar” devordimi?! Hoziroq körsatib qöymasammi unga!
Aççiq ustida itligimni unutib, yerda yotgan yonğoqdek toşga çang soldim-u, uni tirnoqlarimda mahkam çangallab, qassobga qaratib otdim. Toş qoq kallaga borib tegdi. Qiron qassob joyida bir irğişlab olgaç, avvaliga boş çangallagan asno gandiraklab tebrandi, keyin olayib ortga ögirildi. Mendan şubhalanişni xayoligayam keltirmay, u yon-bu yonga alangladi, halpillab borib, devordan qöşninikiga böylandi; qanisan özing, mard bölsang, bekinmasdan bu yoqqa çiq, teringni şilvolaman, deb öşqira ketdi.
Körib, tuşunib turibman – nimadandir fiğoning oşganida, birovga baqirganing sayin, köngling yozilib boraveradi. Ayniqsa, yöq odamga döq uriş yanayam önğay.
Qiron qassob orqadan çil beruvçi nomardlar köpayib ketayotganini jahonga ovozalay-ovozalay narilab borarkan, buvim közimga diqqatini jamlab tikildi. Nahotki, toşni men otganimni payqagan bölsa? Yöğ-ye, közoynaksiz heç nimani tiniq ilğay olmasligini bilaman-ku.
Ahvolimning paçavaligidan xabardorsiz – qaçon it, qaçon odam bölib qolişim, afsuski, özimga ham butkul qoronği. Xayriyat, etim buvim tomorqadan çiqib ketganidan keyin jimirlaşni boşladi.
Xöroz bilan zap vaqtida gaplaşvolgan ekanman. Agar odam qiyofasiga qaytişim uning közi öngida sodir bölganida, qozonda qaynaşdan asrandim deb suyunayotgan “Samuray”, baribir, yuragi yorilib ölgan bölardi.
Oyoq uçida yurib borib, taşqiga qiyalasam, buvim qavib bölingan töşakni kötarib, uyga qarab kiryapti. Devor böylab nariroqqa yugurib ötdim-da, xuddi köçadan kelayotgandek bölib ortimga qaytdim.
– Assalomalayköööm, buvi! – deb quyuq salom berdim derazadan.
– Keldingmi? – dedi buvim. – Opoğotang yaxşi yuribdimi?
Uçraşuv marosimi döq-söroqlarsiz ötganidan biram quvondimki!
Unça oçqaganim yöq, deyişimga qaramay, buvim ugra isitib kelib, qistay-qistay oxirigaça içdirdi. Orada u yoq-bu yoqdan gaplaşib ötirdik. Ovqatlanib bölib, kosa bilan qoşiqni hovuzça yoqasiga tökilgan kulda işqalab yuvdim, söng köçaga otlandim.
– Ha, eşikdan kirib, teşikdan çiqib ketyapsan? – dedi buvim.
– Parpivoyda bir işim boridi. Zuvillab kirib, zuvillab çiqaman.
Kirsam, Parpivoy kompyuterga qadalvolib, matematikaga oid qandaydir masalalarni yeçib ötiribdi. Algebra, fizika, geometriyaga öxşagan asabtirnar narsalarning nima qiziği bor, bilmadim. Undan köra televizorning jamoliga tikilib, kino-pino körgin edi. Heç bölmasa, kitob varaqlab, Göröğlinimi, Kuntuğmişnimi, piçira-piçirlab öqib yotmaysanmi, nodon?!
Zuvillab kirib, zuvillab çiqişim uzoqqa çözildi. Parpivoyning kompyuterida “uruş-uruş” öynaşga berilib ketib, uyga qoş qorayganda qaytdim.
Yana ovqatlanişimga töğri keldi. Buvimga şerik bölib, televizorda serial ham kördim. Ötgan kuzda boşlangan bu kinoning bir-ikkita qismiga közim tuşgandek böluvdi, qarasam, öşanda bir juvonni sevdimlab qolgan suzilmaqoş kişi haliyam sevganiça şumşayib yuribdi. Yoqtirib qoldingmi, orqasidan xunoblanib yuguravermay, çoyxonaçimizning jiyaniga öxşab, bir hafta ötmasdanoq şartta sovçi yubor, yana ikki haftadan keyin uylangin-qöygin. Özingniyam qiynamaysan, boşqalarniyam.
Buvim joy solib berdi. Körpaga kirib-la, uxlab qolibman.
Xuftonda töralanib uyquga ketgan bölsam, bomdodning yorişib-yorişmagan tongida quymiçimga tuşgan tepkidan xörlanib uyğondim.
– Çip! – deb ğadabladi buvim. – Hu, juning tökilmagur! Itga körpada öranib yotişni kim qöyibdi? E, tur-e!!!
Uyqusiraşda, hozir qay turxatdaligimniyam anglolmay, iye, e yöq, be yöq, odamni gupira-gupang tepaveradimi, deb jaybillolanişim akillaşlarga aylandi-yu, buvim hayiqiş bilan orqaga tisarilib, deraza tomonga ovoz qildi:
– Hoy, Möttivoy, söfi azon çaqirmasidan, qayoqqa ğoyib bölding? Keça bir kuçuk tomorqada timirskilanib yuruvdi. Endi, ana, körpangda tosrayib yotibdi. Kelib haydamaysanmi buni!
Şolça tagidagi kaltak qölga olinayotganida, zippa esimni yiğib, taşqariga qoçdim. Buvim ortimdan tomorqagaça quvib kirib, tandirning oldida töxtadi; tevarakka alanglay-alanglay, ketma-ket Möttivoylaşni boşladi. Javob eşitilmagaç, bu daydi bola nonuştayam qilmasdan, yana opoğotasinikiga ketvorgan bölsa-ya, deb ğudrandi. Bunaqada na kulişingni bilasan, na yiğlaşingni.
Tepki yegan bölsam ham, uyqudan erta turganim, qaytaga, qöl keldi. Köpçilik hali uyğonmagan. Qulay fursatdan foydalanib, xörozni tezroq qutqariş kerak.
Birozdan keyin qarabsizki, “Samuray” bigiztirnoq oyoqlarini popillatib, köçada izimdan yugurib ketyapti-da. Maçit oldida turgan kişilardan biri qöllarini yoyib, oldimizni tösmoqçi bölganida, men çotning orasidan şuvillab, xöroz boşning ustidan pirillab ötib, yölimizda davom etdik.
Dala şiyponiga kun toğning çöqqisiga sakraganda yetib bordik. “Samuray”ni töğri tovuqxonaga boşladim. Uç yoği baland simtör bilan öralgan, törtinçi tarafi binoning ikkita darvozasimon eşigidan biriga borib taqaluvçi yönğiçqazor maydonçada tovuqlarni ertalabdan tuşgaça sayr qildirib boqiş bu yerda azaldan kundalik odat tusiga kirgan ekan. Toza havoda yurmagan tovuq kasallikka tez çalinarkan, tuxum tuğişiyam kamayib ketarkan.
Borib, tösiq atrofini közdan keçirsam, simtör ostidagi çimli yerlarning yarim quloçça qismida negadir maysa ösmabdi. Bu joydagi tuproq qazib böşatilgandek tuyuldi. Tirnab körsam, çindanam yumşoqqina ekan, bolalarini yetaklab kömakka kelgan Qorabeka bilan birgalaşib, osongina tuynuk oçdik. Vaqt ziq bölgani uçun “Samuray”ga muşuklarni qisqaça taniştirdim-u, tuynukdan ötib, darrovda tovuqlarga aralaşib olişni buyurdim.
Sayrdagi xörozlardan uç-törttasi simtörga yaqin kelib, yangi baboqqa tajovuzkor tikilgança, qaq-qaqağlab yerni timtaladi:
– Qonyuqi başara bilan qayoqdan qoçib kelyapsan, çuvrindi?
– Qorangni öçir, hov!
– Yo biratöla ölmoqçimisan?
“Samuray” zarraçayam pinak buzmay, katta jang körmagan bunaqa çurvaqalar menga çöt böptimi, deya tuynukdan ötdi-da: “Yuuu! Iyyaaa! Iyyaaa!” deb qiçqirganiça, raqiblarini ikki tepib-bir çöqib, ketma-ket ağdarib taşladi. Kimning kimligi bir zumda oydinlaşdi. Kaltak yeganlar jimgina tarqalayotganida, çandiqyuz “Samuray”dan köz uzolmay qolgan tovuqlar orasida visir-visirlar boşlandi.
– Ana Samuray-u, mana Samuray! – deb hayratlandi Qorabeka.
Tuproqlarni oyoğimda sura-sura, simtör tagidagi tuynukni kömib könglim töqlangaç, tekin nonuşta ilinjida şiypon sari jadal yöl oldim.
Toşotarlar ördasi
Şiyponga yetib borolmadim. Handalak polizi yoqalab ketayotganimda, yöl çetidagi yulğunlar panasidan Pixpix Çandr çiqib kelib, közini közimga nayzalatib töxtadi. Uning ketidan, gavdasini pahlavonçasiga larzanglatib, Oqçopon paydo böldi; göyo meni körmayotgandek, boşqa tarafga alanglab turib, tumşuğini osmonlatgan asno sokin tovuşda hingilladi:
– Yangi polvon çiqibdi deb eşitdik. Kim bölsaykin özi? Hayt! Kuçiga jaaa işonvorgandirki, bizga qaraşli ukaxonni tap tortmay savalagandir. Qiziq! Qilar işni qipqöyib, qaysi ituzumning panasida yotibdiykin? Bu yoqqa çiqsa, turxatini bir körib qöyarmidik…
Çaqimçi Pixpix Çandr bir menga, bir himoyaçi akaxoniga qarab olib, ana, turibdi-ku öşa muştumzör, degan edi, Oqçopon özini öğri muşukning gapini eşitmaganga, meni hanuz körmaganga solib, birdan jahldor qiyofaga kirdi-yu, tutqanoği tutgan alpozda ovozini varanglatdi:
– Hayt! Axloq qani?! Andişa qani?! Mendek zotni yuz-xotir qilmay, yaqinlarimni paypaslaşga bir jaydarivaççaning qanday beti çidadiykin, irrrr! Oqçopon hazratlari oqsuyaklar avlodidandirki, junlariyam oppoqdir deb öylamadimikan öşa şörtumşuq! Bu qanday töporilik böldiki, ota tomonim Xorazm böribosariga, ona tomonim Andaluziya tozisiga borib taqalişini bilmasa? Hayt-hayt!
– Özimni aytsangiz-çi, özimni! – gapni ilib ketdi Pixpix Çandr. – Meniyam palagim Hindistondan çözilib kelgan, pix! Çöng bobolarimdan biri hind-ingliz uruşida qatnaşib, bosqinçi generalning ovröpalik muşugini ğajib qöyganakan!
Oqçoponning lunji asabiy titrab, yana oğzining çoki sökildi:
– Hayt! Oldimda maqtanma! Katta enang Hindiston tugul, Farangistondan kelganidayam, baribir mendan ança past turasan! Men kimman-u, sen kimsan! Irrrr!
– Keçiradilar-u, özingizga ortiqça bino qöyvoryapsiz! – men bu yoqda qolib, it bilan muşuk endi özaro nasl-nasab talaşişga ötdi. – Meniyam özimga yaraşa obröyim bor! Qirqta muşukka soliq solib, qirq joydan uluş olib turişimni bilasiz, bu ovqatlarga köpinça şerik bölgansiz! Kaltöpidagi birorta töy mensiz ötmaydi, siz tuşingizdayam körmagan taomlarni men öngimda yeganman! Mana, yaqinda bölgan bir töyni olaylik…
Pixpix Çandr şunday dedi-yu, bir dovruqli boyning töyida bölganini; qator-qator haybatli uylar qolib, u tomonidan bu tomoniga otda borib kelinadigan keng hovli ham odamga liq tölib ketganini; boşdan-oyoq marmar bilan qoplangan taşqidagi son-sanoqsiz stollar ustida, odatiy nonu çoy, mayizu turşak, şörvayu aççiq-çuçuklardan taşqari, qaziyu qarta, pişloğu yaxna göşt, şokoladu asal, ananasu banan, mandarinu kivi, pistayu bodom, baliğu uvildiriq, şişalari xilma-xil şarbatu noşarbat içimliklar tiqilib yotganini; mantining ketidan jigar-buyrakli qovurma, dudlangan tovuq, jiz kabob, tandir barra tortilib, oxirida oş tarqatilganini yutina-yutina taʼriflay ketdi. Oxirida bağbaqasini işirib, yakuniy qismga köçdi:
– Rizqim qöşilganakan, pix, manaman degan puldorlar, katta-katta amaldorlar, taniqli-taniqli aşulaçilar, ketvorgan-ketvorgan öyinçilar bilan töyni birga ötkazib…
– Hayt-hayt! – şerigining sözini böldi Oqçopon. – Birovlar çala tupurib taşlagan narsalarni yeb kelib, xuddi mehmonlarning içida ötirgandek gupirasan-a! Yana özingni aslzodaga solganingga ölaymi? Irrrr! Haqiqiy oqsuyak bölsang, bir ölaksaxör layçadan kaltak yeb, menga arz qilarmiding?
Şaʼnimga nisbatan aytilgan şilta haqoratni eşitib, özimni bosib turolmadim.
– Kim ölaksaxör?! – deb Oqçoponning qarşisiga otildim. – Oğzingizga qarab gapiring!
Oqçopon boşini öngroqqa burib, çapdagi soğ közi bilan menga boşdan-oyoq razm solib çiqdi:
– Senmiding öşa layça? Hayt!
– Ha, menman öşa! Nima deysiz?!
Oqçopon bir zum jimlanib, aftimga tiyrak termilib qoldi:
– Negadir közlaring taniiiş… Közlaring taniiiş…
Ilgari aytganimdek, uning öng közini men kör qilganman. Kimligimni bilib qolmasaydi, deb yuragim pökilladi. Qöqqis yuzaga kelgan bu qörquvdan hovurim keskin bosildi-yu, meni birov bilan adaştirayotganga öxşaysiz, sizni birinçi körişim, dedim quyondek qunişib.
Oldiga otilib çiqqanimdayoq, osongina yon berib qöyadiganlardan emasligimni payqagan, hozirgi ahvolimga qarab, yaxşilikça kelişuvdan ham umidvorligimni anglab yetgan Oqçopon, xayriyatki, pastroq pardada suhbatlaşuv yölini tanladi.
– Ukaxonimga bilmasdan teginib qöyuvdingmi? – dedi u, kiçkintoyni kiçkintoylanib avrayotgan kimsaga dönib. – Endi keçirim söramoqçi böpturibsanmi? Dangal gapiraver, kuçukvoy, dangal gapir.
Bosiq muomalaga yaraşa, men ham muloyimlandim:
– Özi tovuqxonaga öğrilikka kirmasa, u bilan nima işim boridi, Oqçopon hazratlari? Buni deb aybsiz bir muşuk tuhmatga qoldi. Balki, mendanam şubhalanişgandir.
– Öğirliqqa kirganimni öz közing bilan köruvdingmi? – deb viğilladi Pixpix Çandr. – Aytdim-ku, qirq joyga soliq solganman, deb. Yeganim – oldimda, yemaganim – ketimda bölsa-yu, pix, jonimni garovga tikib tovuq öğirlaymanmi? Kallangni içida biror nima bormi, özi?
Bu gapdan keyin sergak tortdim – Pixpix Çandr çindanam aybdor bölmasa-çi?
Şu mahal quloğimga Qorabekaning tovuşi çalindi:
– Uzoqdan qarasam, janjallaşayotganga öxşab körindinglar. Tinçlikmi, Mittivoy?
Pixpix Çandr battardan tumtaydi; bolalarini ergaştirganiça yaqinlaşayotgan Qorabeka tomonga olayib, ana, meni öğriga çiqarganlardan yana bittasi jilpillab kelyapti, deb zaqqumlandi.
– Sizni heç kim öğriga çiqargani yöq, Pixpix Çandr janoblari, – dedi Qorabeka, yaqinroqda töxtalib. – Öşa xörozni siz yedingizmikan deb şunçaki şubhalanuvdik, xolos.
– Şunçaki şubhalanuvdik? – deb jirilladi Pixpix Çandr. – Şunçaki şubhadagilarni paxtasavar qiliş qaçondan beri rusumga kirdi?
– Hayt! – öğri muşukka közini öynatdi Oqçopon. – Nuqul gap talaşasan! Undan köra, bu qoramağiz xonimga nasl-nasabimni aytib taniştirmaysanmi, oqsuyakligimni bilganidan keyin, menga bukilib-bukilib taʼzimlanmaydimi!
Pixpix Çandr jahlini zörğa içiga yutib, tuzukroq tarbiya körmagandirki, sizdek Oqçopon hazratlariga salom bermagandir, deb pinğilladi. Qorabeka andak odobsizlikka yöl qöyganidan uyalgandek, sal önğaysizlanib, sipolik bilan boş egdi:
– Assalomalaykum, Oqçopon hazratlari!
– Vaalaykum assalom! – deb suzildi Oqçopon. – Balli, bötam! Hayt!
Sayoqlikda keçayotgan turmuş tarzining taqozosi bilan Oqçopon özini hanuz botir, öta tişloğiç körsatişga urinib kelayotgan esa-da, qartaygani sayin har xil mojarolarga toqati kamayib, köngli yumşab borayotgani keyingi gap-sözlaridan yaqqol sezilib turardi. Şundan kelib çiqib, işni murosa köçasiga burişga tirişdim:
– Biz tomonlarga bir kepqolgan ekanlar, qolganini ziyofat ustida gaplaşsak qalay bölarkin, Oqçopon hazratlari?
Pixpix Çandr öjarlanib, kunimiz senga öxşagan göngyalarga qoptimi, deya öşqirişni boşlagan edi, Oqçopon unga “Hayt!” deb qöyib, menga döstona köz qadaganiça, oldingi oyoğini quloğiga tutdi:
– A? Ziyofat degan sözni işlatgandek böldingmi?
– Ha, ziyofat tap-tayyor turibdi. Qani, bu yoqqa yursinlar.
Turganlarni şokoladlar yaşirib qöyilgan joyga yetaklab bordim. Özimniyam qöşib sanaganda, ön bir jonning oğzi töxtovsiz işlay boşlagani uçun guldor qoğoz qutiçalarni oldinma-ketin yirtaverdim, noyob şirinliklar birma-bir ğoyib bölaverdi. Bundan piça oldin menga öxşagan “göngyalar”ning taomidan köngli aynib turgan Pixpix Çandrning ham iştahasi tarnovlanib, şunaqangi oşalaşga tuşdiki!
E, suvarak-sulla bölmay ketgur-a!
Muşukçalardan biri guldor qutiçaga yoniqib intilayotganida, Oqçopon uning tumşuğini asta nari turtib, oxirgi çapçap luqumga bahodirlarça panja urdi. Uni oşqozonga jönatib bölib, yaşnoq kayfiyatda qorin siladi:
– Hayt! Olamda şunaqa liqila-liqil yemişlar borakan-u, bilmay yurganimizni qarang!
Mana, çapçap luqumlarniyam urvoğini qoldirmay xapiragum qildik. Tusmollaşimça, endi hammaning kallasi tekis işlayapti. Öz qorningni töydiriş taşvişlari miyani qaytadan aynitmay turib, töqlikda umumiy işlar haqidayam bir kengaşvolişga ulgurgan yaxşi.
Boya simtörning ostidagi bilqilloq joyni kavlayotib, bizdan ilgari bu yerni bölak hayvon ham qazib yumşatganga öxşaydi, degan öy keçgandi boşimdan. Hozir esa Qorabekaning tunov kungi gapi esimga tuşib, Pixpix Çandrga yuzlandim:
– Bir kuni Qorabekaga kasalmand tulkini böğizlaganingni aytgan ekansan, şu gap rostmi?
Pixpix Çandr göyo böyniga jinoiy ayblov qöyilayotgandek seskanib ketdi.
– Töğrisi, öşanda kasal tulki ana öldim, mana öldimlab yotgan ekan… pix, – yuzi bözarganiça tuşuntiruv bera boşladi u. – Böğizlasammi, böğizlamasammi, deb turganimda, anavini köringki, öz-özidan tinçidi-qoldi.
Öğri muşukning sözini eşitib, bundan çiqdi, şu atrofda tulkining uyi bor; eri ölgan bölsa xotini, xotini ölgan bölsa eri tirik, degan töxtamga keldik. Boşqa yoqdan qaragandayam, özi kandik qazigan joyni yana avvalgidek qilib kömib qöyişga muğambir tulkidan özga qaysi jonzotning aqli yetardi?
– Gap şu – tulki bilan solişmasak bölmaydi! – dedim özimdan kattaroqlardan fikr söraşni unutib. – Indamasak, yana öğrilik qilaveradi. Keyin Qorabeka tugul, meniyam, Pixpix Çandrdek zotniyam boşi tuhmatdan çiqmay qoladi.
Buni eşitgan Oqçopon qittak sarosimalangandek bölib, menga öxşagan oqsuyaklarning qandaydir uruği paçaq tulki bilan yumdalaşib yurişi risolaga töğri keladimi-yöqmi, buni bir suriştirib körgan maʼqul, deb dudmallangan edi, Pixpix Çandr zimdan qiyalab, birovdan oq fotiha olişni öylayotgan ekanlar, demak, özlaridan oliyroq zotlar ham bor ekan-da, dedi, qitmirlanib.
– Mabodo, şunaqalar topilsa, demoqçi edim, – izzatni boy bermaslikka urindi Oqçopon. – Nima, meni söqişmadan hayiqyapti deb öylayapsanmi? Irrrr!
Oqçopon bejiz ikkilanmayotgan edi – agar, tulki bilan olişişga töğri kelsa, asosiy oğirlik uning yelkasiga tuşişi aniq-ku.
Jangda qömondon bölişga intiluvim Oqçoponning hamiyatiga tegişi mumkinligini bilib, unga ehtirom bilan söz qotdim:
– Mayli desangiz, askarlaringizni özim ozgina maşq qildirsam.
Rozilikni olib-la, darhol işga kirişdim. Eng avvalo, Qiron qassobga işlatgan usulimni qöllab, katta-kiçik muşukning barini toş otişga örgatişim kerak edi. Dalada toş kam bölgani uçun ularni Mösaqözi tovuqboqar uyiga poydevor yotqizganida ortib qolgan şağalning yoniga boşlab bordim. Toşni tirnoqlar orasida siqib uşlaşni, qanday otişni uç-tört marta körsatib berganimdan keyin bu maşğulot öyinqaroq muşuklarga yoqib qolib, zuvira-zuvirni şunaqangi kuçaytirib yuborişdiki, vaqtinçalik nişonga aylantirilgan tönkaning pöstloqlari paqqos arçilib ketdi. Aslzodaligini namoyiş qilayotgandek çetda ğödayib turgan Oqçoponning ham birdan havasi qözib, toş otişda qömondonça örnak körsatib qöyişga tutindi.
Toşotarlar ördasining maşğuloti kun tikkalab qolganida töxtadi. Tört oyoqli askarlar uy ortidagi oştovoqni qurşab, ola muşukning hisobidan tuşlik qilişga kirişayotganida, özimni qorni oğriyotganga solib, yolğondan ingillay-ingillay, yerga çözildim. Oştovoq işqorlab yuvilgandek top-toza tus olganida, maşqlarni kun qiyalaguniça davom ettirişni, undan keyin yumaloq-yumaloq toşçalarni simtörga yaqin joyga köproq ğamlab qöyişni tayinlab, asta joyimdan turdim.
– Iye, işni boşlaşga boşlab, endi qayoqqa jönayapsan? – deb törsaydi Pixpix Çandr.
– Qornimdagi oğriq zörayib boryapti, – tağin yolğondan aftimni buriştirdim. – Şiyponga boray-çi, egam turişimni körib, balki, birorta malham-palham berar. Agar kasalim kuçayib kelolmay qolsam, çetda indamay biqinib yotinglar. Heç bölmaganda, tulki çindan ham bormi- yöqmi, şuni bilvolişimiz kerak. Bor bölsa, keladi. Ana unda, xohlasalaring muştlaşinglar, xohlamasalaring – yöq.
– Bizga es örgatma, hayt! – deb kekkaydi Oqçopon.
Pixpix Çandr esa öziça mehribonlangan böldi:
– Qorning tuzalmagunça, yaloqqa yaqinlaşmay tura tur. To bizga öxşagan jonkuyarlaring borakan, ortgan ovqatingni açitib qöymaymiz.
Şu mahal kallamda yangi bir fikr aylanib, jang qiladigan bölsalaring, şovqin kötarib turinglar, tovuqboqar eşitsa, yordamga çiqadi; şiypon tarafdagilardan ham birortasi kepqolsa, ajabmas, deb uqtirdim şeriklarimga.
Jangdan qoçib ölibmanmi? Tuyqus yana odamga ögirilib qolişdan çöçiyotgandim.
Bir ölimdan qolgan oşpaz
Oddiy kuçuklikdan odamlik mansabiga kötarilişim şiyponga yetmasimdan ozgina oldinroq yuz berdi.
Qozonxona tomonga borib qarasam, Ğulom oşpaz tuşlik şörvani çömiçda şopiriş, Otaqul toğam öçoqqa taraşa taşlaş bilan band ekan. Hol-ahvol söraşib ulgurmasimdan, ötin opkelişimni buyurişdi. Şiyponning narigi biqiniga ötib, taxlab qöyilgan ötinlardan bir quçoğini kötarib qaytdim.
Gap daraklagan bölib, hö köprik tomonda mototsikl körindi, Xoldorvoylaring kelyapti, şekilli, deganimni bilaman, Ğulom oşpaz çömiçni qozonning qiriga qöyib-la, toğamga elanişga tuşdi:
– Jon oğayni, şörvani özing pişirib turasan endi. Aldar Xoldor meni suriştirib qolsa, bugun işga kelolmadi deb, biror vaj töqirsan.
– Tinçlikmi, Ğulom aka?
– Keça keçqurun guzarda yöliqib, şiydontepalik bir akaxonimning yubileyi bor, daladagilarga tuşlikni pişirib berganingdan keyin öşa yoqqa opketaman, oşpazliklikni özing qoyillatib berasan, deganidi. Vaqtim yöq desam, mendek odamning bir işi tuşibdi-yu, tarang qilişingni qara, deb babalaşni boşladi. Bu tullakning niyatini bilmasamakan, tekin oşpazni yetaklab borsa, töyananing örniga ötadi. Heh, topgan malayini qara… Xullas, men yöqman!
Ğulom oşpaz qozonni toğamga topşirib, lökillab borganiça, hovuzdan naridagi qiytiq yerga ekilgan makkalar orasida ğoyib böldi.
Aldar Xoldor kajavali mototsiklini pat-patlatib kelib, tolning ostida orqaga burib töxtatdi. Bizga yaqinlaşayotib, horma, Otaqul, degan edi, toğam unga yelka ögirgan asno şörvani şopirişda davom etdi. Otaqul toğamning u bilan gaplaşişga toqati yöqligini sezgan Aldar Xoldor menga qoş kerib, Ğulom çömiç körinmaydi, deb savol yumalatdi.
– Ğulom toğa bugun işga kelolmadi, – deb gapni qisqalatdim men.
Aldar Xoldor bir “ğimm” deb olib, unda uyiga boraqolay, deya ortga qayrilayotganida; oşpazning xotini eri daladaligini aytsa, iş çalkaşib ketişini öylab, borib ovora bölmang, Ğulom toğa kasalxonaga tuşibdi, dedim.
Şundan keyin Aldar Xoldorning söroqlari yomğirlanaverdi, javoblar esa oğzimdan qöziqorinlardek potira-putur unib çiqaverdi.
– Ğulom-çömiç keçaginayam guzarda gijinglab turuvdi, qanaqasiga kasalxonaga tuşarkan?
– Palakat oyoq ostida, deyişadi-ku. Palakatga yöliqqan odam kasalxonada yotmay, saylda yursinmi?
– Ğimm… Qanaqa falokat?
– Ğulom toğa ertalab qarasa, sandiqning tagidagi taxtamuşukka siçqon ilinib turganmiş. Şuni olmoqçi bölganida, sandiqning çirigan oyoqçasi sinib, kaptini ezib qöyibdi.
– Şungayam kasalxonami?
– U yoğiniyam gapirsam, Ğulom toğa siçqonning öligini kömmoqçi bölib tomorqaga kiribdi. Kirgan zahoti töxlidan sal kiçikroq afrikança muşugi balo-qazoday zuvillab kelib, kökragiga guparang kalla solganiça siçqonni opqoçibdi. Şunda qovurğasi lat yebdi, şekilli.
– Voy, boşi pişmagan-yey, feʼl-atvorini yaxşi bilmay turib, impörtniy hayvonni boqib bölarkanmi? Ayniqsa, hali u çekkasida, hali bu çekkasida ur-yiqit böpturadigan Afrikanikini! Ğimm… Lekin bölak tomondan qaralsa, qovurğasi qittak zaxalansayam kasalxonaga yotvoliş erkakka yaraşmaydi.
– Agar muşuk kalla qöyganidan keyin, Ğulom toğa nariroqdagi eşakka urilib, qattiq tepki yemaganida, balki kasalxonaga yotmasmidi…
– Bee, şunga şunçami? Öspirinligimizda eşakdan kunora tepki yeb yuribam, biror marta döxtirga arz qilmaganmiz.
– Töğri aytyapsiz, eşakning tepkisigayam çidasa bölardi. Buni qarangki, eşak tepib uçirganida, yem kavşab turgan buqaning toğorasiga borib yiqilibdi. Masalan, palovni möndalatib oşalayotganimizda birov tovoğimizning ustiga yotvolsa, aççiğimiz çiqarmidi, çiqardi. Buqayam özini tutolmay qolib, Ğulom toğani şartta şoxiga ilibdi-yu, muuu deganiça duvoldan oşirib irğitvoribdi.
– E, bilaman, pastakkina devori bor. Şugina joydan oşib tuşib, darrov körpa-töşakka yopişibdimi?
– Şoşmang-da endi, gapning oxiriga qarab kelyapmiz-ku.
– Xöş?
– Aytişlariça, şu mahalda köçadan bir traktor vozillab ötib borayotganakan, duvoldan çirpiraklanib tuşayotgan Ğulom toğani “Qaars!” etkizib urib, yölga hasibdek çöziltirib qöyibdi! Bunisiga nima deysiz?
Aldar Xoldor bunisiga nima deyişni bilmay, bir muddat kalovlanib turgaç, ğimm… mana şunisi sal çatoq böpti, deb ezmalik qilişdan tiyildi.
Bu lattaçaynardan qanday qutulişni bilmayotganimda, Rahimboy fermer kelib qoldi; Aldar Xoldor bilan körişib bölib-la, jönatgan selitralaringiz qoğozdagidan ança kam-ku, deb qovoq uygan çoğda oşpaz mavzusi butunlay çetga surilganidan quvonib, könglim tinçlandi.
– Bilasan-ku, Rahimboy, – dedi Aldar Xoldor. – Bu narsa bitta menga boğliqmas.
– Nega boğliq bölmas ekan? – deb unga ötkir nigoh qadadi Rahimboy fermer. – Ijaraga yer olgan ekinçilarga öğitlarni yeng uçida sotayotganingizni hamma biladi. Öşa pullar qayoqqa ketyapti, özi?
Aldar Xoldor biz tarafga olazarak qarab qöyib, Rahimboy fermerning yelkasidan tortganiça çetga yetakladi:
– Raisimizning nazaridan qolmay desang, bu gapni qaytib gapirma. Ğimm…
– Bunisi bilan işim yöq. Öğitning qolganiniyam tezda joyiga qöying. Ekin töymagunça, dehqon töymaydi. Dehqonning rizqini qiygan odam oxiri bir baloga yöliqmay qolmasligini köp körganmiz…
– Tilimni qiçitma, Rahimboy, özing ham ja oppoq emassan. Kolxozlar tugatilayotganida, boş buğoltirligingdan foydalanib, böliq-böliq yerlarni egallab olgansan.
– Endi meni qörqitişga ötdingizmi? Bu işlar umumyiğilişda hal qilingan, nimani berişsa, şuni olganman…
Ikkovi bizdan tobora uzoqlaşayotgani bois adi-badilarning u yoğini eşitolmadim.
Aldar Xoldor jönab ketgaç, Ğulom oşpaz makkalar orasidan çiqib kelib, hey, bola, meni öldiga çiqarib qöyay deding-ku, deya tizzasiga şapatilab-şapatilab, xoxolay ketdi.
– Ha, Ğulom aka, bir ölimdan qoldingiz! – deb qahqah urdi toğam ham.
Tuşlik tugaşi bilanoq, dasturxondagi piçoqni olib, tolning yoniga bordim-da, hovuzga osilib turgan şoxlaridan birini kesdim, unga piyozli qopning oğzidan yeçilgan kapron ipni tortib, kamon yasaşga tutindim. Dalada nima köp – örilib, zovur yoqasiga yoyib qöyilgan qamiş köp. Ulardan ön beştaça öq tayyorladim.
Işimni kuzatib turgan Ğulom oşpaz karislarning qadimdagi uruşlar töğrisidagi kinolarini köraverib, bolalar kamon otişga işqivoz böpketyapti, degan edi, bu seriallarni tomoşa qilgan odam dunyoda karisga teng keladigan kamonçi yöq deb öylasa kerak, deya miyiğida jilmaydi toğam.
– Mundoq sarasap solib qarasang, har qaysi millatning çindanam bitta zör tomoni bölarkan-da, – öziça donolandi Ğulom oşpaz.
– Masalan? – deb uning oğziga tikildi toğam.
Ğulom oşpaz birdan qöbizsiz baxşiga aylandi:
– Misol uçun olsak, hindning tabibi zör, nemisning muallimi zör, arabning qorisi zör, gollandning gulçisi zör, xitoyning sopolçisi zör, inglizning birjaçisi zör, braziliyalikning futbolçisi zör, örisning qurolsozi zör, turkmanning gilamçisi zör, yaponning ixtiroçisi zör, boşqirdning asalçisi zör, mazangning öyinçisi zör, ozarning maşşoği zör, farangning biçiqçisi zör, habaşning ovçisi zör, lazginning zangbozi zör, yunonning roviysi zör, forsning zardözi zör, amerikalikning bankiri zör, uyğurning oşpazi zör, ispanning hökizöynatari zör, turkning zargari zör, yahudiyning savdogari zör, qozoqning çorvaçisi zör…
Otaqul toğam uning sözini kesib, özbekniki-çi, özbekniki, deb söragan edi, Ğulom oşpaz, buni olam biladi-ku, özbekning dehqoni zör-da, deya dabdabali boqiş qildi. Keyin, toğam hanuz indamay qarab turganini körib, qöşib qöydi:
– Özbekning eng zör tomoni bitta şumi, deb hayron bölma, Otaqul. Töğri, özbek qirq hunarning qirida yuradi. Ammo-lekin, yerçilikda biznikilarga aql örgatadiganni menga körsat-çi. Aytaylik, irlandgami, şvedgami, dalaga handalak ekib berib, qolganini özing pişirvol, desa, u yoğini eplay olarkanmi? Mana, yerçilik qoningda şovullab turganakan, sen buni bir urinişdayoq qiyomiga yetkazyapsan. Avvalo-ku, odamlarga şu ahvolda körinişdan köra oçdan ölganim yaxşi deb satanglanmay, poson kiyimlaringni çit çoponga almaştirişdan irganmaganingga balli. Xudo senday yotiqfeʼllarni mukofotlamasdan qöymaydi.
Bu sözlardan toğamning bahri gurros oçilib ketganini közlarida özgaça bir porpiroqlik aks eta boşlaganidan ilğab oliş qiyin emasdi.
Bekor ötiriş juda zerikarli, hatto kapor zararli. Iş topilmasa, heç bölmaganda, arining uyasiga çöp suqib, ularning quvğiniga uçragança, hak-haklab yuguravergan yaxşi. Otaqul toğam şiypon xonalari içini tozalab-netişga kirişganida, men taşqarini supirişga tutindim. Keyin birgalaşib, deraza oynalarini yuvdik.
Hamma yoq saranjom-sarişta bölgaç, ötin tugab borayotganini körgan toğam oyboltada ğöla yorişga tuşdi. Bunaqa yumuş hozirça menga töğri kelmasligini bilib, örtaçaroq bir ğölani nişonga aylantirdim-u, kamon otişga berildim. Qança otgan bölsam, biror martayam möljaldan yanglişmadim.
Işonmaganlar işib ölişdan qörqsin.
Tulkining asir olinişi
Yirtqiçlar yarim keçadan oldin ovga unnamasligini eşitib yurganim uçun Otaqul toğamning qotib uxlaşini oşiqmasdan poylab yotdim. Xurraklar baland pardaga kötarilganida, sekin örnimdan turib taşqariga çiqdim-u, öqlarni şimimning kamariga qistirib, yelkaga kamon osgan asno tovuqxona tomonga yönaldim.
Ötkirquloq muşuklarga, ayniqsa, öqsançar bolani körgan zahoti şaytonlab qolişi mumkin bölgan Oqçoponga özimni sezdirmaslikka tirişib, zovur döngi ortidan şarpasiz odimlab bordim-da, tovuqboqarning uyidan beriroqda ğujğonlanib ösgan yulğinlar orasiga çözildim. Havo oçiq, oy tölin bölgani uçun tovuqxona oldidagi yalanglik ham, yalanglikning tevaragiga tortilgan simtörlar ham kunduzdagidek yaqqol körinib turardi. Öşa yoqdan köz uzmay, yonboşlab yotaverdim.
Hadeb bir joyga tikilaverişdan közim toliqqanida, çalqançasiga uzalib, qovoqlarimni yumdim. Uyqu tortişiga sal qolibdi, vovulloq tovuşdan çöçib tuşib, mundoq qarasam, simtörning bu yoğida Oqçopon yer tatalab tinimsiz huriyapti, u yoqda bir tulki tovuqxona devoridagi yostiqdek keladigan darçaning yarmi siniq panjarisiga osilgan tarzda jonhalak jalanglab turibdi. Çirançoqlik bilan joyimdan qözğaldim.
Yetib bormasimdanoq, jang boşlanib ketdi. Nogahonda itning taʼqibiga yöliqqanidan vasvasaga tuşgan tulki pastga sakrab, simtörning hozirgina özi ötib kelgan joyiga qarab yugurdi. Kelib, kandikka tumşuq suqqan zahoti, umrida heç uçratmagan ajabtovur qarşilikka duçor böldi-yu, şu asno janggohda bir xil manzara ustma-ust takrorlana boşladi – tulki simtör tagidagi kandikdan taşqariga çiqib olişga ketma-ket urinaverdi, biroq töqqizta muşugu bitta it döldek yoğdirayotgan toşlar zarbiga doş berolmay, çiyilloqlana-çiyilloqlana, qaşqalangan boşini qayta-qayta ortga olib qoçaverdi.
Yuguroqlanib boriboq, kamonimni işga soldim. Şundoq ham holi tang bölib turgan tulki vizillab uçayotgan öqlar badanining beş-olti joyini jizillatgaç, uzoqroqqa çekinib, özini simtörning boşqa joylariga urib-urib kördi. Buning foydasi yöqligini bilganidan keyin andakkina quvvat töplab oliş niyatida, hansiray-hansiray bir muddat tek turib qoldi.
Şu payt sira kutilmagan hodisa yuz berdi – professional yakkakuraşçi hisoblanmiş yulişqoq “Samuray”, közini oydinga ozmi-köp moslab ololgan bölsa kerak, panjarasi siniq darçadan burgutdek uçib çiqib, hali nafasini rostlab ulgurmagan tulkining ustiga taşlandi; uning majolsiz hamlalariga epçillik bilan çap bergan köyi, çöqila-tepkilani tobora kuçaytiraverdi.
Battardan talvasaga tuşgan tulki qörquv qoplagan közlarida oyning aksini yiltiratganiça zuvillab kelib, özini yana kandikka urdi. Boşu tanasiga yangitdan yoğila boşlagan öqu toşlardan ne çoğli aziyat çekayotgan bölmasin, bor çidamini işga solib, jon-jahdi bilan taşqariga otildi. Oqçopon bir sapçib, tulkining böynidan, tulki uning oyoğidan tişladi-yu, ikkovi tomoği yirtilgudek irillay-irillay, yumalab-yumalab olişa ketdi.
Barçamiz qurolsizlangandek ahvolda dovdirab qoldik. Tulkiga otilgan toş yoki öq bu umbaloq-dumbaloqda Oqçoponga borib tegişi heç gap emasdi. Toş uşlab olgan muşuklar hayot-mamot jangiga kirişgan it bilan tulkining atrofida miyovlab-pixillab aylanar, hozir kuçuk qiyofasida bölmaganim sababli bu gal ularning nimalar deb juvirlaşayotganini tuşunolmay turgandim. Kandikdan çiqib kelgan “Samuray”gina, tulkini tepib-çöqilab, itga ança-munça kömak berayotgandi.
Yon-verimga alanglab, tayoq qidira boşlaganimda, şovqindan uyğonib ketgan Mösaqözi tovuqboqar birdan qatorimizda paydo böldi. Vaziyatni körganidayoq, kallasi tez işlab, baliq tutişda foydalanadigan törini ham olvolgan ekan; tulki Oqçoponning çangalidan çiqib, endigina qoçişga şaylanganida, uni havoda yoyiltirib irğitdi. Törga öralib qolgan tulki bir vahimali uvlab, bir çöziq angillab, töxtovsiz tipirçilaşga tuşdi.
Tong yorişa boşladi. Bu orada Mösaqözi tovuqboqar Oqçoponning tulki ğajigan oyoğiga qozonkuya bosib, lattada avaylab boğladi; xotini esa keça ortib qolgan tuppaga non töğrab, jangçi hayvonlarga ziyofat tortdi. Keyin “Samuray”ga makka soçayotib, bizda dakang xöroz yöq edi, şekilli, bu qayoqdan kepqoldi, deb eriga yuzlandi.
– Şuni özimam bilolmay turibman, – dedi Mösaqözi tovuqboqar, “Samuray”ga diqqat bilan tikilib. – Lekin rosayam urişqoq ekan.
Beka endi eriga daşnom berişga ötdi:
– Işning tagiga yetmasdan burun, Qorabekaga qança zulm qildingiz. Odam deganiyam şunçalik hovliqmaçi böladimi?
– Vaysinavermagin! Hovliqmaçiyam böldimmi hali?
– Hovliqmaçi bölmasangiz, muşuklar tulkini toşböron qildi, deb meni işontirişga urinarmidingiz?
– Işonmasang, ana, borib qara, kandikning tevaragi toşga tölib yotibdi! Körganni eşitgan yengibdi, deganlari şu-da! Senam bir nima desang-çi, Möttivoy!
Beka mendan gap sörab ötirmadi, kalişini şalpillatib borib, manavi yer yutgur ham ölmay tursin-çi, deya, oyoqlari arqonda çigib boğlanganiça tandirning yonida pökillab yotgan tulkining oldiga bir kosa suv, ikki bölak qotgan non qöyib qöydi.
Hayvonlar siylab bölingaç, uyga kirib, özimiz ham çoy içişga tögaraklandik.
– Sen lik etib qayoqdan yetib kelaqolding? – hamon pişillab uxlayotgan qizçasining ustidagi adiyolni töğrilayotib, menga savol taşladi Mösaqözi tovuqboqar.
– Uyqum qoçib, xirmonda aylanib yuruvdim, – deb darrov gap topdim. – Itning vapira-vapini eşitib, kamonni oldim-u, şu yoqqa yugurdim.
– Özing ham juda urağon ekansan-da, vey bola! Ofarin deyiş kerak!
Nonuştani tugatib, taşqariga çiqqanimizda, Oqçoponning öng közi körligi yetmaganidek, çap oyoği ham çöloq bölib qolganidan içim tirnaldi. Unga yaqinlaşayotib, özimni mehribondek tutişga neçoğlik intilmayin, mendan nuqul jafo körib kelgan jabrdiydaning badani bezilloqdan titrab, sarosimali irilladi. Qopib olişidan hadiksirayotgan bölsam-da, baribir yaxşi niyatdan qaytmadim – Oqçoponjon, Oqçoponjon, deya ehtiyotkorona qöl çözib, yelkasini yengil-yengil silay boşladim. It avvaliga közimga sinovçan tikilib turdi, keyin xavfsiraşdan tiyilib, dumini likillatdi. Ana, osongina yaraşib oldik. Bundan kayfiyatim oçilib, endi muşukçalarni qitiqlab-piypalab erkalata ketdim.
Şiyponga borsam, Otaqul toğam Ğulom oşpaz bilan nonuşta qilib ötirgan ekan, tovuq öğirlaşga kelgan tulki qölga tuşganini suyunçilaşim bilanoq, dasturxonning çetini non-çoyning ustiga tortib, bepul tomoşaga oşiqişdi. Oq “Neksiya”ni tol ostiga töxtatib, selkillaganiça maşinadan tuşgan Rahimboy fermer ham yangilikni eşitib-la, ularga ergaşdi.
U yer-bu yeri sitila boşlagan dasturxonning çekkasini oçib, yarim hovuç mayizni oğzimga tiqqaç, tomoşatalablarning ortidan sudralibgina yölga tuşdim. Borayotib, etim ğalati jimirlayotganini sezdim.
Obbo-o, yana boşlandi-ku!
Bundan birpas oldin şiyponga odam şamoyilida ketgan bölsam, endi tovuqxonaga kuçuk şaklida qaytdim.
Kelganlar asir olingan tulkini ğala-ğovurlab tomoşa qilişga tutindi.
Rahimboy fermer, bu tulkining kallasi namunça mömataloq böpketibdi, deganini biladi, Mösaqul tovuqboqarning şavqi toshib, muşuklar uni qanday toşböron qilgani töğrisida jöşqinlana-jöşqinlana sözlaşga kirişdi.
– E, odamlarga kulki bölmasangiz-çi! – deb erining tilini tiyişga urindi xotin.
– Nimaga kulki bölarkanman? – çöççangladi tovuqboqar. – Kim işonmasa, ana, Möttivoydan sörab körsin! Hey, qayoqda qoldi özi bu bola?
Men bu paytda undan uç qadamgina naridagi hayvonlarning orasida turgan edim.
– Qorin oğriğing sal bosildimi? – deb söradi Qorabeka.
– Ança tuzukman, – dedim kulgim qistab.
– Qiyyo-qiyomat jangdan quruq qolding-da, – deb havasimni qözişga urindi Pixpix Çandr. – Tulkini toşlarda şunaqayam savaladikki, oğzi “voy buvijon”laşdan böşamay qoldi. Keyin haligi Möttivoy ham kamoni bilan kelib, yonimizda turib berdi, pix. Ayniqsa, Oqçopon hazratlarining polvonlarça olişuvini körganingdaydi!
Oqçopon öziga xos tarzda kamtarinlangan böldi:
– Oçiğini gapirsam, öşa Möttivoylaring boya menga yetti bukilib yelkamni silaganida, tulkining jiğini ezib qöyganimdanam köproq maza qildim. Nodonroq paytida öngdagi közimni şu bola işdan çiqarganidi. Esi quyulgandirki, oqsuyakligimni sezib qolib, oxiri menga murid bölgandir. Hayt!
Iye, “murid” degani nimasi yana? “Örtoq” deganimikin? Balki, “malay” deganidir?
To aniğini bilib olmagunimça muridlikdan nariroqda turay deb, tulki tomonga qarab yurdim. U desangiz, tundagi kamonçini tanimay, meni avraşga tuşdi:
– Keçasi anavilarga qöşilmaganingdan körinib turibdi, öta oliyjanob zotsan. Jooon, ukajonim, ke, oyoğimdagi arqonni ğajib, meni böşatvorgin. Ahvolimni sörasang, uyini suv bosgan, xotinsizlikdan öksinib yaşayotgan bir ğarib tulkiman, hozir kömaklaşmasang, keyin vijdoning qiynaladi, uyqungda dodlaydigan böpqolasan…
Qançalar betaʼsir bölmasin, bu ahvolda azoblanib ölmasaydi, deb tulkiga baribir açinib turuvdim; xayriyatki, stadionimizda tomoşa körsatayotgan köçma ajoyibxonadagilarga Rahimboy fermer telefon qilib qöygan ekan, köp ötmay, qafasli yuk maşinasi vozillab yetib keldi.
Bu dunyoning işlari çalkaş, hozirgaça nima bölganini-ku bilamiz, ammo, keyin nima bölişini aniq aytolmaymiz. Mana, tovuqxör yirtqiçning endigi taqdirini har kim öziça başoratlab turganida, vaziyat qöqqisdan özgarib, qismat oqimi köpçilikning xayoligayam kelmagan özanga burildi-yu, ajal panjasida joni sölib borayotgan maxluqqa hayotgina emas, yangi boşpana ham hadya etdi.
Öylab qaralsa, şugina voqeaning tagidayam bir olam tasodif, bir olam sir yaşirinib yotibdi – agar Kaltöpi qişloği yaralganidan beri bu yerga birinçi marta köçma ajoyibxona kelmagan; kelganidayam, aynan şu kunlarda tomoşa körsatib turmagan; tomoşa körsatib turganidayam, Rahimboy fermer u yerga bolalarini yetaklab bormagan; yetaklab borganidayam, hayvonboqarlar boşliği bilan tanişib qolmagan; tanişib qolganidayam, ehtiyot şartdan bir-birining telefon raqamini yozib olmagan; yozib olganidayam, öşa odam tösatdan fermerning esiga tuşmagan bölsa, tulkining boşi oxiri qayerga urilib töxtardiykin, buni heç kim bilmaydi.
Töğri, masalaning boşqa tomoni ham bor. Biroq bunisi siz bilan menga aslo boğliq emas. Tulki uçun, tirikçilik taşvişiga kömilib bölsa-da, erkinlikda yaşaş yaxşimi yo tutqunlikda tayyorini yeb yotişmi, buni soliştirib körişni tulkining öziga qöyib beraveraylik, oşnalar.
Meni pullamoqçi bölişgani
Maşinada kelgan jingalasoç kişi haydovçi yigit bilan birgalikda tulkini qafasga joylab qaytgaç, şiypon oldida kutib turgan Rahimboy fermer ularni dasturxonga taklif qildi:
– Endi bir piyola çoy içib ketinglar, Qulqul Davediviç. Şörvayam pişib qoldi. Mehmonlar osmakövada qöl yuvib, şiypon ayvonidagi töşakka borib ötirişdi. Dasturxon yozildi. Çoy, u-bu yegulik keltirildi. Tuşlikka hali piça ertaligiga qaramay, Rahimboy fermer toğamga yuzlanib, borib qara-çi, Otaqul, şörvaning yoği yoyilgan bölsa, quyib kelaver, dedi.
Toğamga ergaşib şiyponning ortiga ötsam, Ğulom oşpaz ovqatning oldini allaqaçon özi tatimlab ötirgan ekan. Toğam uç kosa şörva buyurgan zahoti, çaynalganiça örnidan turib, qozon tarafga yurdi.
Qornim juda oç edi. Öçoq boşidagilar öz yumuşi bilan ovoraligidan foydalanib, dasturxonga hujum uyuştirişdan özimni tiyib turolmadim. Toğam ikki kosa şörvani, Ğulom oşpaz bir qölida ovqat, bir qölida qoşiqlarni kötarib ayvon tomonga ötib ketişi bilanoq, oldiniga oşpazdan qolgan tişloq nonni ikki çaynab bir yutdim, söng şoşa-pişa taomga yopişdim.
Şu pallada: “Hey!” degan qiçqiriq yangradi. Çöçib qarasam, Ğulom oşpaz mumdek qotib, menga hangu mang tikilib turibdi. Uning ne boisdan haykallanib qolganini sal keçroq anglab yetdim – şoşilişda itligim esimdan çiqib, şörvani qoşiqda içmoqçi bölib turgan ekanman.
– Ket!!! E, çip-e!!!
Haykal harakatga kelib, yerdagi kösovni qölga olayotganida, çangalimdagi qoşiqni taşlab, ura qoçdim.
Ğulom oşpaz haddan taşqari erinmagan banda ekan, şiyponning narigi biqinidan gir aylantirib ötib, meni xirmongaça quvib çiqdi. Şörva içayotgan Rahimboy fermer mehmonlarga xijolatomuz qarab qöyib, ha, Ğulom aka, bu kuçuk haliyam qarzini tölamay yuribdimi, deb askiyaga olgan edi, oşpaz yugurişdan töxtab, yap-yangi idişni makruh qildi bu çangtumşuq, dedi, fiğoni kökka örlab. Keyin kösovni taşlab, ötirganlarga yaqinlaşarkan, hobbonilanib sözlana ketdi:
– Aytsam, işonmaysizlar! Mundoq qarasam, mendan qolgan şörvani qoşiqda içib ötiribdi! Qoşiqda-ya!
– Mabodo tuş körmadingizmi? – deb kuldi Qulqul Davediviç.
– Ölay agar… Sizlarni aldab nima qilaman?! – qasam içayotgan kepatada taʼkidladi Ğulom oşpaz.
Toğam menga zoğlanib köz qadadi:
– Bu Mittivoyni dalaga boşlab kelganida, dadam ham ğalatiroq bir gap aytganidi…
– Qanaqa gap? – deb qiziqsirandi Rahimboy fermer.
– Ovqatni yevolib, yaloğini ariqçada özi yuvib qöydi, deganday böluvdi.
– Yopiray! – deb yoqa uşladi haydovçi yigit.
Qulqul Davediviç qölidagi kosani dasturxonga qöyib, menga astoydil razm soldi:
– Agarda gaplaring çin bölsa, tabiiy instinktidan taşqari, aqliyam ötkir rivojlangan noyob kuçuklardan bu! Xöp desalaring, şahar sirkida bir itöynatar döstim bor, buni öşanga eltib beray, sinçiklab sinab körsin.
Bu sözni eşitib, yuragim jiqjiqlay boşlaganda, toğamning keskin qöl siltab, e, bunaqa gapni qöysangiz-çi, Qulqul Davediviç, deganidan içimdagi kurtaklar qiyğos gullab ketdi.
– Qöysangiz-çi, demang, – deb, toğamga qoşini kamalaklatdi Qulqul Davediviç, – Kuçugingiz imtihondan yaxşi ötsa, tuzukkina pul işlab olasiz, birodar.
Otaqul toğam qölini qaytadan siltadi:
– Puliyam kerakmas! Bu kuçuk otamniki! Pul tugul, tillogayam sotilmaydi – gap tamom!
Toğam savdoning kavagiga uzil-kesil loy çaplaganidan şaşti pasaygan Qulqul Davediviç şörva xörillatişda davom etarkan, menga ora-sira tiyrak nazar taşlab turdi. Qiziquvini bosolmadimi, ovqatni yarim-yorti içgaç, dasturxondagi popukqandlardan birini olib qaddini tikladi.
– Ma, Mittivoy, ma! – popukqandni balandlatib şildiratganiça tepamga keldi u. – Qani, konfetga ikki oyoqlab sakra-çi! Sakrayqol!
Qulqul Davediviçga bir qarab qöyib, özimni anqovlikka solgan turxatda gölayib yotaverdim. Şundan keyin uning hafsalasi tugalay sovidi, popukqandni oldimga itqitib, yana joyiga borib ötirdi.
Boya aytganimdek, qornim juda oç edi. Bir çidadim, ikki çidadim, oxiri nafsim jikira-jikirlab, popukqandni sekingina oldimga surdim.
Şirinlikni yayrab sörayotib, mundoq qarasam, çoy höplayotgan Qulqul Davediviç menga zimdan qiyalaganiça, muğambirona iljayib turibdi. Şunda ketma-ket ikkinçi bor xato qilganimni fahmladim. Qarangki, bu gal ham itligimni unutibman-u, oldin popukqandning qoğozini arçib taşlab, keyin yeyişni boşlabman.
Qulqul Davediviç hammaga bir-bir qöl çözib xayrlaşarkan, toğamning kaftidan tutib turib, bu Mittivoyingizda baribir nimadir bor, boyagi taklifim töğrisida dadangiz bilan maslahatlaşib köring, tirikçilikning uyat joyi yöq, Otaquljon, deb alohida tayinladi. Toğam indamadi.
Mehmonlar ketganidan keyin Ğulom oşpaz tumşuğim tekkan kosani şörvasi bilan kötarib kelib, osmaköva ustunining yoniga qöydi:
– Ol endi, özing harom qilgan narsani özing ye!
Otaqul toğam mehmonlarning kosasi tagida qolgan şövaniyam yaloğimga keltirib quygaç, yiğma taomni örtangan siyoqda tanovul qilişga kirişdim. Bundan pay-paylarimga quvvat yoyilayotganini his etganim sayin, hatto serbardoş ajriq ham baʼzan qovjirab quriy boşlaşining asosiy sababi oziqqa taşnalik ekanligini tub-tubigaça tuşunib yetaverdim.
Töyib olganimdan keyin qornimni çirmandalab yotarkanman, oqsoq Oqçopon bilan Pixpix Çandr yöldan ötib borayotganiga közim tuşib, örnimdan turdim. Ularga köprikdan beriroqda yetvolib, qayoqqa ketişayotganini suriştirdim.
– Bunaqa gadoytopmas yerlarda ivirsib yuriş haybatimga putur yetkazadi, – deb tumşuğini balandlatdi Oqçopon. – Özimga munosib joyga borganim maʼqul. Hayt!
Pixpix Çandr ham özini salobatli körsatişga tirişib, dimoğida sözlandi:
– Pix! Bizda yana birorta işing bormidi, akasi böyidan?
– Tabaqasi yuqori zotlarga işdan gapirib ölibmanmi? – deb tilyoğlamaçilikka ötdim men. – Mabodo haddim siğsa, sizlarga bir iltimosim boridi.
– Bu iltimosning panasida bizgayam tegişli biror naf yotgandirki, beting çidab gapirmoqçi böpturgandirsan, pix?
– Agar iş bitsa, quyuq bir ötirişni taşkillaş bemalol qölimdan keladi.
– Hayt-hayt! Nasabimga haddan ziyod yaraşadigan gap aytding, bötam. Qani-qani, sörovingni eşitaylik-çi.
Tasodifan Aldar Xoldorning hovlisida bölib, yaşirin xazinasi borligidan xabar topganimdan buyon, qançadan-qança odamning oğzidagini yulvoliş evaziga katta boylik orttirib kelayotgan, ayniqsa, Otaqul toğamni juldurçoponga aylantirayozgan bu butunyutarga özimça jazo tayinlab, miyamda bir rejani pişitib yuruvdim. Hozir şuni amalga oşirişning ayni fursati kelgandek tuyuldi.
Şeriklarimni Aldar Xoldorning uyi sari yetaklab borarkanman, qilişimiz lozim bölgan işni, umumiy tarzda bölsa ham, yöl-yölakay bayonlab ötdim. Işning asosiy tomoni Olamoş öz vazifasini uddalay olganmi-yöqmi, şunga boğliq bölib turgandi.
Gap şundaki, öşa kuni Olamoş bilan xuşlaşişdan oldin miyamda tösatdan bir fikr balqidi. Muşuklarning xotirasi kuçliligi barçaga ayon, uni adaştiriş uçun yuz çaqirim joyga eltib taşlasangiz ham, uyini bexato topib kelaveradi. Şuni hisobga olib, hovli devorining qora böyoq tortilgan ostki qismiga tirnoğimda önta katakça çizdim-u, har biriga noldan töqqizgaça bölgan raqamlarni alohida-alohida yozib çiqdim.
– Jon Olamoş, oldin devordagi manavi raqamlar… hmm… rasmlarni yaxşilab yodlab olişga urin, – deb yalindim muşukka öşa kuni. – Keyin, egang temir javondagi şunaqa rasmlarni terayotganda, yoniga borib, qunt bilan qarab tur, oldin qay birini terdi, keyin qaysilarini, hammasini esingda saqlab qol. Menga çin yurakdan örtoq bölmoqçimisan yoki şunçakimi, mana şu ötinçimni qanday örinlatişingdan bilinadi. Uqdingmi?
– Uqdim. Buning nimasi qiyinakan?
Hozir şular haqida öylab kelib, Aldar Xoldorning darvozasidan beriroqda töxtadim-da, şeriklarimga şu yerda turib turişni tayinlab, yana oldinga yurdim. Borib, temir darvozaning öng qanotidagi eşikçani sekingina qiyalatdim. Qarasam, hovlida heç kim yöq, beka tomorqadagi tandirga non yopib turibdi. Past tovuşda sal angillaganim zahoti, sopol yölakda özini quyoşga solib yotgan Olamoş şoşib boşini kötardi, meni körib, pizillab oldimga keldi.
– Qanaqa rasmlar borligini bilvoldingmi? – deb söradim, salom-alikniyam unutib.
– Bilvoldim.
– Hammasi esingdami?
– Esimda bölganda qandoq? Egam neççi marta uyga kelsa, xotiniga bildirmay, javonni bir oçib köradi. Xaltaçani olib, kökragiga bosadi. Rohatdan tebranib, közlari yumiladi. Öşa rasmlaringni har safar köraverib, tuşimdayam aytib beradigan böpketdim.
Pixpix Çandrni yonimga imladim, uçalamiz hovliga kirib, devorning raqamli katakçalar çizilgan joyiga bordik. Olamoş zarraça qiynalmasdan, birinçisi manavi, ikkinçisi manavi, uçinçisi manavi, törtinçisi manavi, deb kerakli sonlarni oldinma-ketin körsatişga tuşdi. Demak, tilsimlangan raqamlar – bir, töqqiz, tört, yetti.
Bu – işning yarmi bitdi degani edi. Qolgan yarmining qiyin tomonlari köproq, çuqur öylab, har bir harakatning bor ikir-çikirini bittama-bitta belgilab çiqiş kerak böladi.
Maslahatlaşib-maslahatlaşib, oxiri bir töxtamga keldik: barça işlar yarim keçadan keyin boşlanadi; içkaridagi Olamoş zarur raqamlarni terib, temir javonçani oçadi; Pixpix Çandr derazaning doim qiya turadigan yeltuynugidan ötib, duxoba pardaga osilgan tarzda pastga tuşgaç, javondan olingan xaltani tişlaganiça, xuddi öşa yöl bilan ortga qaytadi. Keyin xaltani devor ostidagi suv tuynugidan köçagaça sudrab çiqsa bölgani, uni taşqarida kutib yotgan Oqçopon öljani yelkaga öngarib, kelişilgan manzilga jönaydi.
– Pix! Öşa xaltaning senga nima keragi bor, özi? – deb sörab qoldi Pixpix Çandr. – Yo içi töla çapçap luqummi?
Kallamda birdan jöyali javob çaqnab, özimga özim tahsin yoğdirgim keldi:
– Xaltada judayam noyob dori bor, palaklarning tagiga ooozgina sepilsa bas, handalakning sapçasi köpayadi. Bu yaramas odam egamning öşandaqa dorisini ömarib ketib, birovlarga sotiş uçun javoniga yaşirib yuribdi. Öğirlatgan narsasini öziga qaytarib, egamga yaxşilik qilmoqçiman.
– Birovga tegişli dorini eplaştirgan bölsa, tagi past odam ekan, – dedi Oqçopon. – Bunaqalarning adabini beriş oqsuyaklar udumiga ğoyatda mos tuşadi, bötam. Hayt!
Xazinani qayerga berkitişniyam oldindan öylab turuvdim. Uni şiypon yaqinidagi polizga eltib, toğam osongina topib olişi uçun handalak palaklari ostiga tiqib qöyişdan qulayroği borakanmi?
– Xaltani polizga yaşirib bölib, meni tovuqxona tomonda kutib yotinglar, – dedim şeriklarimga. – Ziyofatni öşa yerga olib boraman.
Vaʼda qilinayotgan ziyofatning qanday noz-neʼmatlardan iborat bölişini hozirça özim ham bilmasdim. Buvimgami, opoğotamgami, munğaygança suykanib, sinfimizdagi bir qalin oşnam tuğilgan kuniga aytuvdi, yaxşiroq sovğa olib bormasam uyatga qolaman, deb çöntakka yuqadiganroq pul undirvolsam – marra meniki, bazmning kölami mablağning salmoğiga qarab yo undoğroq böladi, yo mundoğroq.
Aslida-ku, yomon narsa mundoğroq, yaxşi narsa undoğroq bölganiga nima yetsin?!
Tovuq haqida qöşiq
Tösatdan odamga aylangunimga qadar nazardan çetroqda yurgim kelib uyimizga bordim-u, tag-zoti tayinsiz kuçukning eşikdan yana qiypanglab kirişiga ja közi uçib turmagandir-ov, deb buvimga ham köriniş bermadim. Keça uyqum çala bölgani uçun molxona burçagidagi parquvsimon xaşak ğaramiga yotiboq, mizğib qolibman. Göngning sassiğidan dimoğim yorilgudek alpozda uyğonib qarasam, boş tomonim xaşakka çökib, puşti krosovkali oyoqlarim tepamda ayrilanib turibdi.
Qiziq! Allaqaçon odamlik tusini olganimga qaramay, osmonga tikilib, çöziq-çöziq vovullagim kelayotgandi.
Tağin öşa köz oçib körgan işlarimga unnadim – işkom ostidagi körada yuz-qölimni yuvdim, artindim; barmoqlarimni oğzimga bir tekkizib, oşxonada uymalanayotgan buvimga uçirma öpiç yölladim; uyga kirdim, islanib ketgan içki kiyimlarimni almaştirdim; dadam bilan ayamning devordagi suratiga içikib-içikib tikildim; xontaxta qarşisiga çökkaladim, tovoqçadagi gilosni oldimga surib, bir zumda danakka aylantirdim; qaytadan taşqarida paydo böldim; sopi çiqib yotgan teşani tuzatib, ayvonning tokçasiga qöydim; tunda burun qitiqlab yurişini yaşirmoqçidek, hozir tokça çetida kiborlarça tavozelanib turgan löttiboz paşşani döppimda bir urib yalpaytirdim; tomorqaga ötdim, ketmonni oldim, sarimsoqpiyozlarga suv oçdim; qiyşiq mistoğorani topdim, içiga somon solib, ustiga kunjara uqaladim, ularni namlab aralaştirib, qöylarga yem qorişni boşladim…
Quyoş botdi. Keçki ovqatni buvim bilan birga qildim. Keyin Parpivoy oşnamnikiga yugurdim.
Hatto dengizni quritvorsa bölarkan-u, insonni özgartirib bölmas ekan. Kirsam, hanuz öşa ahvol – Parpivoy xuddi ön marza sabzi qazigan odamdek terlab-pişganiça, kompyuterdagi matematik jumboqlarning tugunini yeçib ötiribdi. Şartta yelkasidan ğijimlab, hey, paşmaksoç, boşing yorilib ketmasin tağin, deb köçaga sudradim.
Guzar tomonga borayotib, mundoq qarasam, Oqçopon bilan Pixpix Çandr uşbu tundagi qaltis yumuşni bajarişga kuç töplab, yollamaçini kutayotgan mardikorlardek ariq yoqasida yonboşlab yotişibdi.
– Uyga kirib, biror yegulik opçiqsang-çi, – dedim Parpivoyga. – Manavi beçoralar juda oçga öxşaydi.
Parpivoy iljayib kesatdi:
– Bu itni özing kör qiluvding, şekilli? Endi unga ja akajonlab qolibsan?
– Yangi gunoh qilişdan oldin eskilarini yuvib turiş kerak, – deb çala fariştalandim. – Bor, tuzukroq narsalardan opçiq.
Parpivoy uyga kirib, uç-tört bölak qotgan-qutgan non, beş-oltita pöpalanglagan vafli, namiqib sarğişlangan oqqandlarni qoğozga solib çiqdi. Öramni uning qölidan olib, içidagilarni itligimdagi qadrdonlarimning oldiga tökdim:
– Olinglar, azamatlarim, bu – xamir uçidan patir.
Daladagi silab-siypalaşlarimdan söng mendan hurkimay qolgan Oqçopon yemişga birinçi bölib tumşuq urdi. Keyin nasabi undan pastroq bölgan Pixpix Çandrning gali keldi.
Heç kim yöqligidan foydalanib, Parpivoy ikkalamiz maçitning hovuzida rosa akula-akula bölib suzğilandik. Keçqurungi çömilişning ikkita yaxşi tomoni bor: birinçisi – kun böyi yuqqan çang-çunglardan teringni tozalaysan, ikkinçisi – suv etingni şalpaytirib, qor tagidagi ayiqdek miq etmay uxlaysan.
Tunda körpaga yotayotib, ertalab yana tepki yeyişim ehtimoli borligidan çöçigan asno buvimga bezillab-bezillab qarab qöygandim. Xayriyat, tongda odamligimça uyğonib, hozirgina qozondan çiqqan kökatli çalpakni qaymoqqa botira-botira, odamdek nonuşta qildim.
Qornim töygaç, babalayotgan qöylarga xaşak taşlab qöyib, guzarga çiqdim. Tört oyoqli döstlarimni siylaş maqsadida buvimni iydirib undirgan pulimdan ozginasini sarflab, sörğildiriq olib sörişga tutinarkanman, agar şeriklarim işni uddalagan bölsa, yangi şov-şuv mahallamizga ham yetib kelişidan umidvorlanib, şu yerda ivirsib turaverdim.
– Körinmayroq qolganingdan hayron bölib, keça buvingdan sörasam, toğasi bilan dalada yurişni örganvoldi, dedi. Özi, dalaning nimasi yoqib qoldi senga?
Momogul qandolatçi bekorçilikdan zerikib, meni gapga sola boşlagani qöl keldi, yoniga ötib, uzun taxtakursining bir çetiga ötirdim.
– Dalaning tekin handalagi yoqib qoldi.
– Ha-a, gap bu yoqda ekan-da? Hey bola, unda-bunda bizgayam ilinib turgin.
– Ilinardim-u, handalakni men ekmaganman-da.
– E-e, özimniyam böynim qisiq degin?
Kutgan işim böldi – Baraka-maʼraka qöşni mahalladan soqol oldirişga kelgan buqoq kişi bilan birga sartaroşxonadan çiqib, çoyxona sörisida ötirganlarga qarata gajakdor söz qotdi:
– Yangilikka toblaring qalay?
– Yangi gap birinçi bölib yo sartaroşga, yo çoyxonaçiga yetib keladi-da, – deb mutoyiba qildi Toşpölat mergan. – Gapiraversinlar.
– Aldar Xoldor esidan oğganmiş!
– Yöğ-ye! – şoşganiça dökonidan çiqib keldi Qiron qassob. – Buni kimdan eşitding?
– Mana, öz közi bilan körgan odam yonimda turibdi, – deb buqoqni körsatdi sartaroş.
Hamma tengdan buqoqqa yuzlandi.
– Bu yoqqa kelayotib qarasam, Aldar Xoldor köçadagi qayrağoçning ustiga çiqvolib, hammang öğrisan, hammangni yöqotaman, deganiça quşlarning inini buzyapti, – pinğilloq tovuşda söz boşladi buqoq. – Ana endi körsangiz – qayrağoçning tagida qöni-qöşni töplangan, Aldar Xoldorning xotini özini har tomonga urib, sizga nima böldi, dadasi, yiqilib ölasiz, tuşing, deb uvvos solgan…
Qöşnilardan biri uyidan şoti olib çiqqaç, uç-törtta erkak bir bölib, Aldar Xoldorni qayrağoçdan zörğa yulqilab tuşirişibdi. U oyoği yerga tegişi bilanoq, bilaman, baring tuğma tomteşarsan, şuniyçun öğri quşlarning yonini olyapsan, deb, endi atrofdagilarga muşt öynata ketibdi. Söng tuyqus jimlanib, tevarakka iljayib alanglabdi; yerdan çöp olib, hih-hih-hi, bular – uyuşgan talonçilar, deya çumolilarning uyini buza boşlabdi.
– Xudoyim şunaqa körgiliklardan asrasin, – deb xörsinib qöydi Momogul qandolatçi.
Tölan tölpoq gapning tag-tagigaça yetişga oşiqib, buqoqni söriga ötqazdi; qöliga bir piyola çoy tutqazib, xöş, keyin nima böldi, deb söradi.
– Keyin qandaydir tovuqqa bağişlab, tösatdan aşula aytvordi, özining aşulasiga özi öyin tuşganiça uyga qarab yörğaladi, – deb çoydan höpladi buqoq. – Xotinidan gap sörasak, özimam heç nimani anglolmay turibman, dedi.
Xotini nonuşta tayyorlaşga urinayotganida, Aldar Xoldor öz xonasiga kirib ketib, ança vaqtgaça qaytib çiqmabdi. Dasturxonni tuzab bölgan beka uni çaqirmoqçi bölib, xonaga boş suqsa, eri gilamga çökkalagan tarzda bir nuqtaga tikilganiça, qoziqdek qoqilib ötirganmiş. Yuring, nonuşta qilvoling, deb dasturxonga çaqirsayam, qilt etib qöymabdi. Bekaning yuragi şuvillab, içkariroqqa ötib boribdi-da, hoy, bu nima turiş böldi, dadasi, deb uning yelkasiga turtibdi. Aldar Xoldor bir seskanib olib, muzga aylangan közlari bilan bu safar xotiniga uzoq tikilib qolibdi; unga barmoğini bigizlab, e, kuning qaşqarbaldoqqa qolmay öl-a, debdi-yu, birdan qahqahlab yuboribdi.
– Menimça, bu haromçaynar oxiri tangrining qahriga uçradi, – deb yanada balandroq pinğilladi buqoq. – Köp odamni kuydirgan-da!
Muyulişdan tandir yuklangan arava çiqib keldi. Çoyxonaga yaqinlaşganda, eşak taqqa töxtab, egasining qamçilaşiga zarraça parvo qilmasdan, bezlanib turaverdi.
– Iye, yana höppayib oldimdan çiqdingmi? – deb men tarafga oğzidan dağdağa ufurtirdi Sangin tandirçi. – Mana, Hangirşteyn seni köriboq taxta böpqoldi! Yaxşilikça tuyoğingni şiqillat-e!
Momogul qandolatçi menga jon tortişgan böldi:
– Bolaga baqirmang! Eşagingiz azaldan xira, özi!
– Feʼli xira bölsayam, esi tiniq! Duşmanini yuz yildan keyinam taniydi!
Kerakli gapni bilvolganimdan keyin özim ham bu yerdan jilmoqçi böpturuvdim, indamay örnimdan qözğalib, dala tomonga yöl oldim. Kuşandasini badarğa qilişga erişgan Hangirşteyn tantanavor hangraganiça olğa odimlab, çoyxona qarşisiga kelib töxtadi.
Uçköçaga yetib, “Paynet” dökonçasi yonidan öngga burildim. Terakzor yöldan borarkanman, Aldar Xoldorning uyi oldida peşanasiga yarim oy tamğasi tuşirilgan “Tez yordam” maşinasi turganini körib, qadamimni sekinlatdim. Aldar Xoldor oq xalatli ikkita barzangi sanitarning yetagida, aşula aytganiça, köçaga alpang-talpanglanib çiqib keldi:
Salimjonning tovuği bor,
Olaçipor qanoti.
Salimjonning şu tovuq deb,
Maqtanişi ğalatiii.
Qaqa qaq-qaq, qaqa qaq-qaq,
Ququ quq-qu, ququ quuuuu…
Oçiğini aytsam, Aldar Xoldorning taʼzirini berib qöyişga şaylanayotib, iş bu darajada fojiali tus olişini xayolimgayam keltirmagandim.
Özimni gunohkordek his etganim uçun etim jimirlab ketdimikan, deb turuvdim; yöq, şunçaki odatiy hol yuz berib, yana kuçukka döngan ekanman.
– Kördilaringmi, kördilaringmi? – oğzi yirilgudek bölib qahqah otgança irğişladi Aldar Xoldor. – Odam itga ögirilib qoldi! Veh-hah-ha, veh-hah-ha…
Qisiqköz sanitar bu gapni telbaning galdagi aljiraşiga yöyib, kördik, bilamiz, odamlar qut-qut itga aylanib turadi, deb miyiğini jimirdi.
Uni maşinaga çiqarişayotganda, Aldar Xoldor bir siltanib töxtadi-da, keskin jiddiylaşib, mabodo suriştirib körmadingmi, bir karat olmos jahon bozorida qançaga çiqdiykin, deb söradi qisiqköz sanitardan.
– Bundan bexabar ekanman, – dedi sanitar mazaxnamo ohangda.
Aldar Xoldor endi ikkinçi sanitarga qörsayib yuzlandi:
– Bir unsiya oltin-çi?
– Bilmadim-a…
Aldar Xoldor iyagiga barmoq tirab, osmonga öyçan tikildi:
– Oltin… oltinlar… Ğimm… Qayerdadir körganman-da… Ha! Rahmatli otamning qölida köruvdim!
– Töppa-töğri!
Sanitarlar bir-biriga iljayib qöyib, Aldar Xoldorni orqa eşikdan maşinaga tiqqaç, özlari ham uning yoniga tiralişdi. Keyinroqda çiqqan vraç ayol kabinaga ötirdi.
Yöl-yölakay opoğotamni bir yöqlab qöyiş niyatim bor edi, şu turişda kirib borişga könglim çopmadi. Umuman, bu yerga kelganga yaraşa anor pişiğida kelsang-da. Öşandayam, itligingda emas.
Stadionni yoqalab ötayotganimda, içkaridagi bolakaylarning jarangdor baqiriq-çaqiriqlarini eşitib, entikib ketdim. To odamga aylanib, dökondan ziyofatbop narsalar olvolgunimça şu yoqqa kirib vaqt ötkazay, bahonada hibsdagi tulkimizniyam bir körib qöyarman, deb öyladim-u, oyoğim öz-özidan ajoyibxona bösağasiga qarab örmaladi. Eşik oldida çipta yirttirib turgan kişilarning poyabzali orasida öralaşganimça içki yölakka ötib oldim.
Sinfimizdagi bolalar bilan öqituvçimiz boşçiligida kelib, bu köçma ajoyibxonani ilgariyam rov körib ketuvdim. Endi har qaysi qafas oldida xohlagimça töxtalib, turli jonivorlarni şoşilmay közdan keçirişimga imkon tuğilgandi.
Tulkimizni topolmadim, yaralari bitguniça çetroqda davolanib yotibdi, şekilli. Xilma-xil quşu hayvonlarni bir-bir tomoşa qila borib, maymunlarning qarşisida uzoq turib qoldim: hammasidan kattasi – gorilla, şimpanze undan kiçikroq, narigi qafasda jajjigina “martişka”lar onasiga bitini terdirib ötiribdi.
Qafaslardan beriroqdagi yoğoç tösiqning tirqişidan ötib, bolalar irğitgan har xil mevayu şirinliklarni talaşib-tortişib yeb turgan maymunlarga yaqinlaşdim. Ulardan biri olma çaynaşdan töxtab, közimga maynavozlanib tikildi. Yanayam yaqin borganimni bilaman, oğzidagi olma qoldiğini yuzimga tuflab, qiyqira-qiyqira, ustimdan kula ketdi. Qonim qaynagandan qaynab, bir sakradim-u, panjaradan osilib turgan dumini ayamasdan tişladim.
Ha çinqirmaysan-a! Tegmaganga tegişning oqibati mana şunaqa böladi!
Bir zumda töpolon kötarildi. Boşqa maymunlar ham qiy-çuvlaşga tuşib, oldidagi narsalarni odamlarga ota boşladi. Borliq hayvonboqar şu joyga töplandi. Ular maymunlarni tartibga solişga tirişayotganida, Qulqul Davediviç gerdaygança böy körsatib, ğala-ğovurning sababini suriştirdi.
– Manavi kuçuk anavi maymunning dumini tişlavoldi, – dedi tomoşabinlardan biri.
– Şundan keyin jamiki maymun qözğolon kötardi, – deb qöşimça qildi boşqasi.
Meni körib-la, Qulqul Davediviçning başarasidan tajanglik alomati sönib, iye, Mittivoymisan, deb hiringladi. Atrofimda odamlar tirbandligi uçun qoçişga urinişim habada ketdi, boşliqning “Uuşlanglar uni”, degan buyruğini eşitiboq, hayvonboqarlardan biri menga şartta çangal soldi.
Birpas ötib qarabsizki, Qulqul Davediviçning xonasidagi çuqur yaşiqda aristonlanib ötiribman-da. Oldimdagi lagançada – suv, tovoqçada – guruç-qiyma aralaş ovqat. Menga vaqtinçalik boşpana hozirlab bergan hayvonboqar boşliqqa qarab, endi bu kuçukni nima qilamiz, Qulqul Davediviç, yo arslonga beraylikmi, deb söraganida, ötakam yorilişiga oz qoldi.
– Şu jinqarçang arslonning çap içagiga yuq bölarkanmi! – dedi Qulqul Davediviç. – Men senga aytsam, juda uquvçan kuçuk bu. Uni keça dalada köruvdim, özini muğombirlikka solib, meni laqillatmoqçi böldi-ya. Sirkdagi oğaynimga eltib bersam, rosa xursand böladi.
Bu gapni eşitib, xiyla özimga keldim.
Qani, öşa sirkidayam bir yalansak yalanibmiz-da. Agar yangliş fikrlayotgan bölmasam, itligimda halqadan sakrab, odamligimda masxarabozlik qilib non topiş arslonga yem bölişdan köra birmunça fayzliroq.
Kamina uçun byudjetdan ajratilgan taomni tuşlikda yedim. Qorin töyib, endi çalaroq uxlab olsammikin deb turganimda, Qulqul Davediviç meni çögirmadek kötarib çiqib, oynalari ziç yopilgan “Matiz”ning orqa örindiğiga irğitdi. Bu – it bölganimdan beri ilk bora maşinaga ötirişim edi.
Hamyonni oçing, Qulqul Davediviç!
Maşina şahar sari ğildiroqlana boşlaganida, orqa örindiqda kulçalanib yotişdan zerikib, oldindagi suyançiqlarning ikki çetiga qöşoyoqlab osildim-da, tevarakka alanglab-jalanglab boraverdim.
Arosatda yaşaşga ötganimdan buyon meni eng qörquvga solib yurgan narsa – itligimda hayvonlarning közi oldida odamga, odamligimda kişilarning orasida itga aylanib qoliş edi. Qarangki, öşa xodisa ayni şu pallada yuz berib turibdi-ku!
Esankiraşdan qutim öçib, gavdamni yonroqqa yaşirişga uringanimda, Qulqul Davediviç old oynak tepasiga örnatilgan çöziq közguçaga qiyaladi-yu, orqada kimdir baqrayib ötirganini körib, tomi ketişiga oz qoldi. “Va-vah!!!” deb sapçilaganida, rul qölidan çiqib, maşina birdan çetga burildi; yöl yoqasidagi yoyilmada ösgan qamişlarni şatirlatib ötib, ariqqa sançildi.
Qulqul Davediviç vahimadan hala-halovlanib, peşanasini rulga qadagan asno nafasini pişpişlatib turarkan, men old örindiqqa urilişdan açişayotgan kökragimni silay-silay, sekingina maşinadan tuşdim. Özimni önglab olgaç, maşinaning narigi yoğiga ötib, kuçuk öğrisiga oynakdan bezrayib möraladim:
– Pökillab ötiravermay, bu yoqqa çiqmaysizmi endi!
Maşinaning ort qismi yoyilmaning sayoz joyida, old tomoni ariqning çuqurida bölgani bois, eşik oçilişi bilanoq, içkarini suv bosdi; Qulqul Davediviç tizzagaça şalabbo bölgan alpozda yöl çetiga çiqib keldi.
– Hey, şatmoqvaçça! Birov sen bolaga xörozqand tutqazib, Qulqul Davediviçni öldirib berasan, demaganmidi? – deb, temirçining kömiridek bozilladi u. – Özi, maşinada qayoqdan paydo böpqolding? Suyançiqning orqasida biqinib yotuvdingmi?
Tayyor bahonani özi topib berganidan suyunib, uzr endi, şaharni bir körib kelay devdim-da, deya özimni izza bölganga soldim.
– He, sendaqangi kezargondan örgilib qöydim! – qittak tilingan burniga römolça bosayotib, közini çaqçaytirdi Qulqul Davediviç. – Qaytişda yölimni topamanmi-yöqmi, deb öylamadingmi, qozonkalla?!
U yana nimadir deyişga oğiz juftlayotganida, asosiy narsa tuyqus esiga kelib, suv keçib borganiça, maşinaning orqa eşigini oçdi; içkariga boş suqib, pastu balandni qitir-şitir timirskilay ketdi. Söng jussasini taşqariga olib, kuçuk qani, deb söradi mendan.
– Maşinadan tuşayotib qarasam, kuçuk ölib yotibdi, – deb parvosizgina javob qildim. – Şartta olib, ariqqa irğitvordim. Öligi dalaga oqib borsa, balki, Otaqul toğa uni topib, özi yaxşilab kömib qöyar.
Bu sözimni eşitib, Qulqul Davediviçning yelkasi uçindi:
– Iye, kuçukni tanirmiding?
– Bölmasam-çi! Dalaga borganimda neççi marta körganman. Agar öğirlamasangiz, hoziram öşa yoqda tirik yurgan bölardi.
– Kim öğirlabdi? – deb gezardi Qulqul Davediviç. – Bunaqa gapni boşqa gapirma!
– Unda, begona kuçuk maşinangizga özi ötirvolibdi-da, Qulqul Davediviç?
Şu payt bir traktor tar-tarlab kelib qoldi. Uni töxtatib, maşinani yölga torttirib çiqardik. “Matiz”ning öng çiroği sinib, Oqçoponning köziga öxşab körinayotganini hisobga olmaganda, boşqa joyiga ortiqça şikast yetmagan ekan, egasi kalitni buraganida, bir-ikki bor çuçkurgan böldi-yu, keyin motori guvillab işlay boşladi.
Traktor ketgaç, Qulqul Davediviç menga möltayib, jon ukajon, ötgan iş ötdi, kuçuk töğrisida egasiga indab yurmagin, a, deb elangan edi, tört oyoqli örtoqlarimga katta ketvorganim yodimga tuşib, möndaroq ziyofatga erisangiz, soqovga aylanaman-qolaman, dedim.
Otaqul toğamning ğazabiga uçraşdan köra kuçuk öğrisi degan laqab orttirib olişdan köproq qörqayotgan Qulqul Davediviç ora-sira injiqlana-injiqlana, aytganlarimning hammasini muhayyo qildi – birköz “Matiz”ni haydab borib, paxta zavodining oşxonasi yonida töxtatdi; içkariga kirib ketib, ön bir qöşoq parmöda somsa, ön bitta gamburger, ön bitta qiymakabob, ön bitta sosiska, bir kosa nöxatşörakni salafan sumkaga tiqqaniça qaytib çiqdi. Işim yurişib, ertalab buvimdan olgan pulim yonimga qolib turibdi-ku!
– Mayli, qoqlangan hamyonni boşdan ögirgan bölayin, – dedi Qulqul Davediviç, maşinaga ötirayotib. – Omaleykin, bir narsani oldindan aytib qöyay, bularning yarmini yamlab ulgurmasingdanoq, qorning vavanglab portlaşi mumkin!
– Qörqmang, bundan köpiniyam yeb yurganmiz, – deb keriklandim unga. – Endi meni dalaga taşlab qöying.
Dalaga yetib borgaç, zovur yoqasida maşinadan tuşdim.
– Öşa gap – gap-a? – deb közimga sinçilandi Qulqul Davediviç. – Birovga indaş yöqmi, axir?
– Nima, qiz bolaga öxşayapmanmi? Öğil bolaning gapi bitta böladi – tamom!
Qulqul Davediviç bilan hani-huni xayrlaşdim. Yon-verimga qarasam, yaqin atrofda heç zoğ yöq. Salafan sumkani zovur köprigining ostiga yaşirib, şiypon sari yurdim. Ziyofatbop öljani osongina qölga kiritganimdan könglim çaroğonlaşgani sayin, qadam bosişlarim ham yengillaşib borayotgandek edi.
Kelib, derazadan şiyponning içiga möraladim, Otaqul toğam körinmadi. Uni qidirib orqa tarafga ötsam, Ğulom oşpaz tuşlikda işlatilgan idişlarni ariqçada yuvib turgan ekan. Salomlaşib bölib, toğamni söroqlagan edim, Otaqulning pati birdan yarqirab tovlandi-yu, pirillaganiça uçdi-ketdi, deb xoxoladi.
Uning aytişiça, toğam Rahimboy fermer ikkoviga handalak söyib beriş niyatida poliz tomonga ketib, birpasdan keyin handalak örniga qandaydir çarm xaltani kötarib kelibdi-da, buni köringlar, palaklarning orasidan topvoldim, deya oğzi oçiq topildiqni dasturxonga qöyibdi. Qaraşsa, xaltaning içida oltin taqinçoqlar bijib yotganmiş. Oşpazning içi dolğalanib, endi buni nima qilamiz, deb sörasa, toğam heç ikkilanmasdan, nima qilardik, molini öğirlatgan kişini topib, öziga qaytaramiz-da, debdi.
– Egasi çiqmasa-çi? – deb yana tergovçilanibdi Ğulom oşpaz.
Şunda Rahimboy fermer örtaga bir maslahat taşlabdi:
– Yaxşisi, buni milisaxonaga topşiraylik. Egasini özlari suriştirib topadi. Egasi topilmasa, davlatga qoladi.
Buni eşitib, öşa yaltir-yultir narsalarni pisinib-biqinib töplab kelgan kimsa uçun endi Salimjonning tovuğidan boşqasi sariq çaqa, deb qöydim içimda.
Xullas, Rahimboy fermerning taklifi maʼqul kelib, toğam ikkovi oq “Neksiya”da tuman markaziga qarab jönaşibdi.
Ğulom oşpaz idiş-tovoqlarni allaqaçon yuvib-joylab qöyganiga qaramay, u yoqda nima gap bölganini bilişga qiziqib, uyiga ketmasdan ötiraverdi. Ketganlar şomga yaqin qaytişdi. Milisaxona xodimlari xaltadagi narsalarni birma-bir qoğozga yozib çiqib, Rahimboy fermer bilan toğamga guvoh sifatida qöl qöydirib olişibdi.
Otaqul toğam keçki ovqat mahali buğdoy yormasi ustiga uç-törtta tuxum çaqib, huzurijon bötqa pişirib berdi. Iştaham karvonsaroyning darvozasidek oçilib turganida bu bötqa köprikning tagiga yaşirilgan taomlardan ham tansiqroqdek tuyuldi. Şu orada tovuqxona tarafdan Oqçoponning qisqagina vovullab qöygani quloğimga çalinib, meni kuta-kuta, ölgudek oçqaganga öxşaydi bular, degan öy keçdi boşimdan.
Tun quyuqlaşdi. Toğam qattiqroq çarçagan, şekilli, uxlaşga odatdagidan ança barvaqt yotgani zap könglimdagidek iş böldi. Köprikning tagidagi salafan sumkani olib, zovur döngini panalaganimça, tovuqxonaga qarab yurdim. Mösaqözi tovuqboqarning uyidan ön-ön beş qadam berida töxtab, yulğunlar orasiga yastandim.
Itga aylanişni bunçalik orziqib kutganimni sira eslolmayman, tun yarimga qarab oğyaptiki, haliyam odamligimça söljayib yotibman.
Xayriyat, baqalarning qurillaşi avjga mina boşlagan çoğda, nihoyat, etim jimirladi. Şuni intiqib kutayotganim uçunmi, har qaçongidan yoqimliroq jimirlaganga öxşab ketdi.
Kuçukka dönganim zahoti tagdor ingillab, şeriklarimga çorlov işorasini qildim. Ziyofatdan umidvor bölib yotganlar yoppasiga oyoqqa qalqigani potira-putur tovuşlardan yaqqol sezilib turardi.
Bazmga qançalar oşiqayotgan bölmasin, Pixpix Çandrdan tortib Qorabekaning bolalarigaça özini bosib olişga kuç topib, oqsuyaklarga xos vazmin odimlayotgan Oqçopondan orqaroqda kelişdi; salafan sumkani tatalab yirtganimdan keyin ham, taomga undan keyin tumşuq çözişdi.
Qarang-a! Aftingni kibor körsatib, nasabing balandligini tinmay peş qilaversang, oxiri hamma bunga könikib qolar ekan.
Yedi-içdi qizğin pallaga kirayotganida, bunisi “Samuray”ga, deya yupqa plastmassa kosadagi nöxatşörakni oldingi oyoğimda çetga surib qöydim.
Ha, davrada yana bitta döst yetişmay turgandi. Tovuqxonaga yaqin borib, jangovar xörozga ovoz qildim:
– Vanguuu vang!
“Samuray” darçaning siniq panjarasidan boş çiqarib, atrofga elovladi. Köpçilik parrandalar qoronğida uzoqni yaxşi köra olmasligini bilganim bois, simtör ostidagi tuynukdan ötib, unga yanada yaqinlaşdim:
– Men Mittivoy oşnangman. Bu yoqqa sakra.
“Samuray” oldimga uçib tuşişi bilan, yur, ziyofatga aytgani keluvdim, deb ortimdan ergaştirdim.
Qiyomat ötiriş böldi. Bari özimbop yemişlar edi, şu tufayli birinçi bor şeriklarimga qöşilib, burunma-burun ovqatlandim.
Salafan dasturxonni janubdan şimolga qarata yalanglatib kelgan Oqçopon bir töxtalib olib, kekiriğini karnaylatdi. Keyin qorin silaganiça öz-özidan kuylaşga tuşdi:
Yuvindining yoği qani,
Şörvaning qaymoği qani,
Voqi bobooo,
Vovva vovooo!
Son suyagi qattiq ekan,
Sut açigan – aççiq ekan,
Voqi bobooo,
Vovva vovooo!
Oş pişirib, baqirib keling,
Oşga meni çaqirib keling,
Voqi bobooo,
Vovva vovooo!..
Ayvon tomondan Mösaqözi tovuqboqarning bor tovuşda şanğillagani eşitilib, qöşiq endigina qiyomlaşayotganida, tösatdan bölinib qoldi:
– Çip!!! He, tomoğing titilgur!!!
Pöpisa tinib-tinmasidan, yirtiq bir şippak havoda çirpiroqlanib kelib, uyga orqamaça ötirgan begunoh Pixpix Çandrning kuragiga tegdi.
– Haaa, did yomooon buzildi! – deya burnini salobatli tebratdi Oqçopon. – Qadimiy qöşiqlarimizni mensimaydigan paytavaquloqlar köpayib boryapti.
Ötirişimiz qöşiqsiz ham, binoyidek davom etaverdi.
Yayragandan yayrab ketib, şunçalar uzoq çaqçaqlaşibmizki, tong yorişayotganini “Samuray” öz-özidan qiçqira boşlaganida payqab qoldik.
Bu – tanişganimizdan buyon ötgan qisqa davr içida menga qirq yillik qarindoşlardek aziz bölib ulgurgan jonajon oşnalarim bilan oxirgi marta ularning tilida gurunglaşib ötirişim ekanligini öşanda qayoqdan bilibman deysiz? Bilsam, har birini alohida quça-quça, qalbimdagi mehru muhabbatning borliq öt-otaşini, sözlarimning eng jöqin, eng totlilarini boşlaridan gulbarglardek tökib-soçmasmidim?!
Qayoqqa qarama – attanglar, attanglar, attanglar. Çamasi, buning oldini oliş juda muşkul – odam şaklida dunyoga kelibmizki, soatning har bir çiqirlaşida nimanidir boy berayotgan bölamiz…
Oddiydan oddiy jasorat
Ğira-şira tongdayoq tirillab yetib kelgan uç ğildirakli mototsiklga tuxum yuklab jönatgan Mösaqözi tovuqboqar simtör bilan devor orasidagi eşikçaning qulfini yeçib kirib, tovuqxonaning darvozasini oçdi. Tovuqlar töğonni qöporgan suvdek taşqariga guvranib yopirildi. Ana endi, yönğiçqa çöqilaş böyiça tovuqxona birinçiligini tomoşa qilib yotavering!
“Samuray” simtör ostidagi kandikdan pismayib ötib, ertalabki saylga çiqarilgan tovuqlar orasiga eson-omon qöşilib olgan paytda Oqçopon bilan Pixpix Çandr ham ketişga hozirlandi.
– Hayt-hayt! – deya şavqlanib silkindi Oqçopon. – Umrimda bunaqa vahvahali çaynovga duç kelmaganidim. Qornim noğora böpketdi-ya!
Maqtovni Pixpix Çandr davom ettirdi:
– Qoyilman, Mittivoy! Menga öxşab labzida turadiganlardan ekansan! Oçiği, bunçalik serşira ötiriş qilib berişingni kutmovdim, pix!
Kötarinki kayfiyatda xayrlaşdik. Oqçopon nariroqqa borganida öyçan töxtalib, ha, aytganday, bir narsani söraş esimdan çiqibdi, deb yonimga qaytib keldi:
– Hayt! Haligi… böliçkali ovqatning oti nimaydi?
Ziyofat çoğida bu savolga bir-ikki bor javob bergan bölişimga qaramay, sokin tovuşda yana qaytariqladim:
– Gamburger.
– Gamburger… gamburger, – yangi sözni xotirasida qotirişga tirişdi Oqçopon. – Anavi… qizil içakning oti-çi?
– Sosiska.
– Sosiska… sosiska… gamburger… sosiska, – yana öziça bidirladi Oqçopon. – Menimça, bu kamyob taomlar ataylab oqsuyaklar uçun pişirilsa kerak. Nima deding, hayt?!
– Öylab qaralsa, gapingizda jon bor, Oqçopon hazratlari.
Fikriga qöşilganim Oqçoponga yoqib tuşdimi, oldingi oyoqda yelkamga qoqib qöyib, ğöqqayganiça ortga burildi.
Qornim töq bölgani, birovning u-bu yegulik itqitişiga zor emasligim tufayli şiypon tarafga bormadim; yana odamnusxa bölişimni kutib, biqqi çimloqqa yastandim. Tuni bilan uxlamay çiqqanim uçun sal pinakka ketibman. Qönğiroqnamo kulgu tovuşidan seskanib köz oçsam, Mösaqözi tovuqboqarning jikkak qizi muşukçalarni quvalaganiça öynab yuribdi. Quvlaşmaçoqni jöşqinlanib kuzatarkanman, muşukçalarning örnida emasligimdan xitlandimmi, ularga ğayirlanib boqdim.
Qizaloq bir u muşukçani, bir bu muşukçani tutmoqçi bölar, epçillikda tengi yöq paxmoqvoylar esa har safar çaqqonlik bilan çap berib, uni doğda qoldirardi. Quvlaşa-quvlaşa zovur yoqasiga borib qolişganda, qizaloq muşukçalardan birining ustiga taşlandi-yu, oyoği toyib ketib, pastlikka qarab yumalandi.
Sapçib turib, zovur tomonga uçqurladim. Borib qarasam, qizaloq çinqira-çinqira suvda oqib ketyapti. Oqini unça tez bölmagan zovur yoqalab çopişga tutindim. Möljalga yetganimda, özimni suvga otib, qizaloqning yonginasiga şaloplab tuşdim; köylagining yoqasidan tişlab olgaç, u bilan birgalikda goh tubga çökib, goh yuzaga qalqib oqqanimça, jon halpida potranib, qirğoq sari intilaverdim. Şu topda öz jonim közimga körinmay, qizning yoqasi yirtilib tişimdan çiqib ketmasa bas, deb xavotirlanayotgan edim.
Quyonning kuni bitmasa, börining yuguroqligi nima böpti, deganlaridek, bizning ham umrimizdan bor ekan, zovurning yarmida sayozlik hosil qilgan döngalak joyga uçrab, tajovuzkor suvning çovutidan yulqinib qutuldik. Çöziq-çöziq çinqiriqlardan vahimaga tuşgan Mösaqözi tovuqboqar sohilga halloslab yetib kelganida, men qizaloqni allaqaçon suvning çetiga tortqilab çiqayotgan edim.
Pastakkina uy bir zumda quvonç qasriga aylandi. Közi yoşöragan xotin xudoga şukrona ayta-ayta, qizining kiyimlarini almaştirarkan, Mösaqözi tovuqboqar suvkalamuşdek ivib turganimga qaramay, meni bağriga mahkam bosib olib, qaltiroq tovuşda duo-alqovlarni şovvalatdi:
– Ha Mittivoy-a! Ha kam bölmagur-a! Bizga qanday katta yaxşilik qipqöyganingni anglolmay turişingni qara! Itligingdan afsuslanib ketyapman hozir! E, yöq, sendaqalarni it deyişga til bormaydi, bunaqa gap senga sirayam munosibmas, Mittivoy! Qaniydi, xudo saxovat körsatib, seni umrbod odamga aylantirib qöysa-yu, oğa-ini tutinib, borimni örtaga tökib taşlasam!..
Bu sözni eşitiboq, hademay çindanam odamga aylanişim mumkinligi birdan esimga kelib, könglim dalğovlandi. Qizçaning kiyimlarini almaştirib ulgurgan xotin javon tortqisidan ikkita popukqand olib, ma, Mittivoyjonim, vuy, senginadan özim aynanib ketayin-a, deb ularni palosga qöyganida, nihoyat, Mösaqözi tovuqboqarning oğuşidan xalos bölib, pastga qöndim. Popukqandlardan birini şu joyning özida xapillatgaç, ikkinçisini tişlarimga qistirib, taşqariga yurdim.
Taşqariga çiqdim-u, oğzida popukqand salanglab turgan odamga evrildim. Öta tatinqirab tuyulgan birinçi popukqandning taʼmi tanglayimdan ketib ulgurmagandi, ikkinçisining ham qoğozini oçayotganimda, “Iyyeyee!” degan ovozdan bir çöçib tuşib, mundoq qarasam, ostonadan hatlayotgan Mösaqözi tovuqboqar menga davaralanib kelyapti:
– Hey, qanaqa oçofat bolasan? Qandni itning oğzidan yulvolişga uyalmadingmi?
Tovuqboqar tevarakka jovdirab, ardoqli kuçugini, yaʼni meni közida qidira boşladi. Söng Möttivoyning qiyofasiga kirgan Mittivoyni tanimay, qaytadan zahrini soçdi:
– Mittivoy qani? Yo uni tepib haydavordingmi, oyoğing qiyşaygur?! Özi, turumimning tagida nimaga talmovsirab turibsan?
Jöyali javob zip etib tilimga qönaqoldi:
– Şu yoqda birov hadeb çinqirayotgandek böldi. Nima gapligini bilgani keluvdim.
– Heç gap yöq! Bor, kelgan joyingga jöna!
Indamay burilib, şiypon tarafga yöl soldim. Mösaqözi tovuqboqar zovur sari yurib, ma, Mittivoy, huşt-huşt, deya böyçan şuvoqlarni paypaslay-paypaslay, yöq kuçukni axtarişga tutindi.
Şiyponga borsam, Otaqul toğam guruç tozalab, Ğulom oşpaz sabzi arçib ötiribdi.
– Nonuşta qilmay qayoqlarda yuribsan, Möttivoy? – meni körib-la, yengil daşnom berdi toğam. – Ke, çaqqon-çaqqon ovqatlanvol. Keyin handalak uzamiz. Kötaramaçi xaridorlar qölimga qönğiroq qilib, tuşga yaqin boramiz, deyişdi.
Qornimning töqligini aytib ötirmay, töşakka çordana qurib, yengil-yelpi tamaddilanişga tuşdim. Ortiqçasi teşib çiqarkanmi!
Hali qandçoyimni içib tugatmasimdan, Mösaqözi tovuqboqar burnini bir öngga, bir çapga burganiça kelib, menga ola qarab qöygaç, toğamni söroqqa tutdi:
– Kuçugingiz körinmaydi, Otaqul aka?
– Yurgandir-da, – dedi toğam hayron bölib. – Salomlaşmasdan turib, kuçugimni suriştirib qolding, tinçlikmi, Mösaqözi?
Mösaqözi tovuqboqarning birdan çehrasi quyoşlandi:
– E, Otaqul aka-ya yaxşiyam öşa kuçukni boqvolgan ekansiz! Ming rahmat sizga! Bitta oş qarzdor böldim! Oş nima, oşdan keyin tön kiydiraman!
Şunday dedi-yu, yuz bergan falokat, telpakdekkina kuçukning qoplonlarga xos jasorati töğrisida töliqib-toşiqib sözlana ketdi. Ötirganlar hayratdan dong qotişdi.
Jasoratmiş! Birovning çökayotganini körsa, kim çetda tomoşabinlanib tura olarkan? Qutqarişga uriniş – oddiydan oddiy bir iş-ku!
Tol ostiga oq “Neksiya” kelib töxadi. Rahimboy fermer maşinadan tuşib, bizga yaqinlaşarkan, yangi gapni eşitdilaringmi, Aldar Xoldor asab kasaliga çalinibdi, xabar olgani borsam, hozirça mumkinmas, deb içkariga qöyişmadi, deya römolçada peşonasini artdi.
– Buni Ğulom akadan bilib turuvdim, – dedi toğam. – Bunaqa vaqtda battar bölsin deyişgayam tiling bormay qolarkan, baribir içim oğridi.
Rahimboy fermer öziça mulohazalandi:
– Menimça, buning asosiy sababi – farzandsizlik. Bolasiz uy – zindonning özginasi, beş-ön yilda har qanday odamni jinni qipqöyişi heç gapmas.
– Singlisi bolalaridan bittasini bermoqçi bölganida könmovdi, – dedi Ğulom oşpaz, arçib bölingan sabzi-piyozni suvli toğorada çayqayotib. – Heç yöq, öşa bolani asrab olsa, uyiga farişta qönarmidi deyman-da…
Mösaqözi tovuqboqarning şiyponga öz oyoği bilan kelişi ayni muddao böldi – haşarga qöşilgaç, handalak uzişda ham, ularni uvatga taşib çiqişda ham, xaridorlarning maşinasiga yuklab jönatişda ham qöldoşimizga aylangani, uyqusizlikdan garangsib turganimda, jonimga ora kirdi. Akaxonginam uşbu işi bilan, özi buni mutlaqo bilmagan holda, agar odamga dönib qolsam, menga oğa tutinişi haqidagi qasamnamo sözining ustidan çiqdi.
Payşanba kuni bölgani uçun, özbekning hamma xonadonidagi singari, dalada ham palov damlangandi, quyuq tuşlikdan keyin orzuyim uşalib, oşxamirdek köpçib uxladim. Jimjimali tuş köribman – alamzada eşak bilan yaraşib olib, kattakon stolning u yoğida Hangirşteyn, bu yoğida men, bir muzqaymoqdan yalab, bir şarbatdan höplagança, olamning gözalligini haybarakallalab ötirgan emişmiz…
Asr mahali sölagim tomçilab uyğondim. Jasoratdan keyin ham baribir qoringa qayğurib yaşaş kerak böladi – sovuq çoyga qöşib bir öram peçeniy yeb olgaç, toğam qopçiqqa solib bergan oltita handalakni yelkalagan köyi uyga jönadim. Ulardan ikkitasini yöl-yölakay opoğotamga, bittasini Momogul qandolatçiga, bittasini Parpivoy oşnamga tarqata borib, qolganini bus-butuniça buvimga topşirdim.
Hayotning tugalay özgaça bir tarziga endigina könika boşlaganingda, birdan tağin eskiça holatga tuşib qolsang, sarosimali vaziyat yuzaga kelarkan. Bir kun ötdi – odamligimça turibman, ikki kun ötdi – özgariş yöq…
Uçinçi kuni ham ikki oyoqlab izğiyverganimdan söng döppini qoşga surib, buning sababini qidirişga tuşdim. Miyamning qatiği qaynaşiga sal qolganida, oxiri bir öyda töxtaldim – nahotki, Mösaqözi tovuqboqarning duoli iltijolari xudoga yetib borgan bölsa?!
Hadiksirab yurişim ön kunlarga çözildi. Bilib-bilmay, yana çatoqroq bir betamizlik qipqöyib, butkul itga aylanib qolişim ham mumkinligidan bezillabmi, şu ön kun içida feʼl-xöyim öz-özidan özgaraverdi – tevaragimdagi kişilar bilan dunyoning sirli-sirli işlari, turmuşning tuşunarsiz qirralari, odamning odamligi asosan nimalarda namoyon bölişi kabilar töğrisida yoniqa-yoniqa suhbatlaşib töymayotgandek edim. Buning sayin, borliqni sevib-ardoqlaşga, undagi barça mavjudotni birdek qadrlaşga, qisqa umr içida özgalarga imkon qadar köproq yaxşilik qilib qolişga könglimda iştiyoq töfonlana borib, naq ön yoşga ulğaygandek böldim.
Yon-verimdagilardan bilib olmoqçi bölgan narsalarimning çeki yöqdek edi:
– Buvi, dunyodagi eng katta yaxşilik nima?
– Birovning könglini oğritmaslik…
– Bir narsaga aqlim yetmay turibdi, opoğota. Tirik jon borki, nimayçun hammasi bolasini yaxşi köradi?
– Zurriyotga mehr – xudoyimning ming-minglab möjizalari içida noyobdan noyobi bölsa, ajabmas. Şu narsa bölmaganida, hatto öt-ölan ham köpaymasdi, yer yuzi yap-yaydoq daştligiça turaverardi…
– Hey, Momogul opa, namunça er tanlamasangiz?
– Emçilarning aytişiça, yo u, yo bu kasallikka qirq ming xil kökatdan bittaginasi yoqimçil bölarkan. Opaginang ham turmuşiga yoqimçilini izlayotgandir-da, Möttivoy…
– Aldar Xoldor boringizni şilvolsayam, nimaga taʼzirini berib qöymadingiz, Otaqul toğa?
– Tişlagan itni kaltaklaşga vaqt ketkazmasdan, yaraga tezroq malham topişga uringan maʼqul, jiyan.
– Halol odam bugun yöqotganini ertaga ortiği bilan topaveradi, – deb, toğamning söziga qöşimçalaydi Ğulom oşpaz. – Kimki haromdan qörqmabdi – özini özi jazoga yöliqtiribdi. Undaylarning kir yoqasidan olib, qölni bulğaganing qoladi.
– Töğri! Birovning haqini biydalaşga yoşlikdanoq örganmagan yaxşi, – öngğovi kelganidan foydalanib, ilmoqli gap taşlaydi Mösaqözi tovuqboqar. – Bunaqalar bora-bora itning oğzidagini tortvolişdanam toymaydigan böladi.
Gap aylanib, tuyqusdan yöqolib qolgan öşa kuçukka borib taqalayotganida, tovuqboqarning köngliga taskin uruğini sepişga talpinaman:
– Bir sinfdoşimdan eşitişimça, başang kiyingan boyvuçça xonim yöl çetida öynoqlab yurgan Mittivoyimizni “Jip”iga solib ketganmiş. Balki, öziga töq xonadonga borvolib, boşi maişatdan çiqmay yotgandir.
– Unaqa bölsa-ku yaxşi-ya! – deb közini çaraqlatadi Mösaqözi tovuqboqar. – He, attang! Öşa kuni kuçukni açomlab turganimda, xotinimga aytmabman-a, telefonida suratga opqöysa, esdalik böpqolardi.
Birdan yuragim jiğillaganini sezaman. Bunday suratni özim ham bir quloçga kattalaştirib, mehrobimizning yoniga ilib qöymasmidim!
Odamligimdagi qarğiş tufayli itga evrilgan bölsam, itligimda qilingan duo meni odamlikka qaytardi. Bolasi özidan köra yaxşiroq yaşaşini orzulab, issiqni issiq, sovuqni sovuq demay, qölini qirqqadoq qilib kun keçirayotgan tovuqboqarning iltijosini ham nazardan qoçirmagani yuragimga bir daryo tuğyon bölib quyildi-yu, buvim “Ollohjonim” deb eʼzozlovçi Yaratguçimizni nihoyatda yaxşi körib qoldim. Bandalarini borliqqa, avvalo, bir-biriga mehr-oqibatli, rahm-şafqatli, izzat-eʼtiborli bölişga çorlaş bilangina kifoyalanmay, Özi bu borada kunu tun ulgu körsatib turişini teran anglab yeta boşlaganingdan keyin ham ixlosing guvlanmasinmi?
Şularni öylaganda, birovga yaxşilik qilolmaganga yaraşa, loaqal, yomonlik qilmagin, degan gapni unçalar hikmatga yöyging kelmay qolarkan. Menimça, xohi odam, xohi jonivor, xohi ösimlik bölsin – ularning heç biriga zararing tegmasligining özi yetarli emas. Kimki bunga qöşilmabdi, malol oladimi-yöqmi, unga oşnalarça oçiq aytaqolay – agar, atrofingdagilarga biror yaxşilikni soğiniş qölingdan kelmasa, köchani nimaga band qilib yuribsan?!
Qisqagina qöşimça
Bu işlarning bölib ötganiga ikki yildan oşdi. Esim ança quyuldi, endi tugalay boşqa odamman. Boşqaçaman-u, yaşirmay aytsam, birda-birda oldingi Möttivoyni soğingandan soğinib ketaman.
Keçgan davr içida qança-qança narsa özgardi. Eng quvonarlisi – dadam butunlay uyga qaytib, tumanimizdagi içimlik suv qazuvçilar idorasiga joylaşib oldi. Köp ötmay, Ğilmir ziqnaga öxşaganlarni doğda qoldirib, Momogul qandolatçi bilan turmuş qurdi. Er-xotinning puli bitta sandiqda yiğildi-yu, guzardagi qizil soyabon örnida tepasiga “Sörğildiriq” deb yozilgan oynavand dökonça qad kötardi. Keyin qarabsizki, singillik ham bölvoldim. Yonidagilarga ziyrak qiyalab, miyiğida kulib turişi bilan oçiqyuz buviginamga tortgan bu qizaloq şunaqayam çiroyliki, şunaqayam şirinki!
Otaqul toğam xazina topib olganidan xabardorsiz. Qonunga köra, davlatga topşirilgan xazinaga baho qöyilib, uni topgan odamga şu qimmatning bir qismi tölanar ekan. Toğam boyib ketib, qir etagida yangitdan yaralgan Namunaviy qişloqdagi qöşqavat uylardan birini sotib oldi. Xotini, bolalari yana bağrini töldirdi. Goho ularni “Lasetti” maşinasiga ötqazvolib, biznikiga kepturadi.
Bu orada opoğotamniyam hujrasi yorişdi. Unga ançadan beri yostiqdoş topolmay yurişuvdi. Otaqul toğamning ön bir yaşarlik kenja qizi internetdagi “Bolalar sayti”ga kirib, oltmiş beş yoşli buvasining feʼl-atvori, yaşaş şaroiti, ilgari agronom bölgani, hozirda tomorqasini anorzorga aylantirib olganini taʼriflab ötgaç, unga mos ayol axtarişayotganini aytib, tengqurlari bilan muloqot qila boşlabdi.
Oxiri, beşinçida öqiydigan şaharlik bolaning qirq oltiga borgan boşi oçiq onasi maʼqul tuşib, “kelin-kuyov”ni uçraştirişibdi. Şu zayl, opoğotamning xonadoniga şaharlik ona-bola kelib qöşildi. Ayol qöli gul soç turmaklovçilardan ekan, qişloqda xotin-qizlar pardozxonasini oçdi.
Uçinçi sinfdaligidayoq “Mulla Algoritm” laqabini olgan Parpivoy oşnam tuman, viloyat, respublika bosqiçlarini yengil-yelpi piypalab, yoş matematiklarning çet elda taşkillangan xalqaro olimpiadasida ham ğolib böldi.
Odamning açinişini qözitib, köçada baʼzan Aldar Xoldor yöliqib qoladi. Repertuarida haliyam öşa bittayu bitta qöşiq:
Salimjonning tovuği bor,
Olaçipor qanoti.
Salimjonning şu tovuq deb,
Maqtanişi ğalatiii.
Qaqa qaq-qaq, qaqa qaq-qaq,
Ququ quq-qu, ququ quuuuu…
Yana aytsam, Rahimboy fermer qahramonlik unvonini oldi; xotini bir savat tuxum kötarib, qizçasi yelkaga jöja qöndirib, özi tovuqlarga don sepib turib tuşgan surati rangli jurnalda bosilgan Mösaqözi tovuqboqarning parrandalari uç mingtadan oşdi; Ğulom oşpazning ayoli oltita qizdan keyin egizak öğil tuğdi; şarttaki Mahay xörozboz nevara körgaç, birdan sipolanib, namoz öqişga ötdi; Tölan tölpoqning öğli harbiy bilim yurtining kursantiga aylandi; sartaroşimiz Baraka maʼrakaning örtançasi Sangin tardirçining qiziga uylanganidan söng, egasiga öxşab Hangirşteyn ham mahallamizda begonasiramay yuradigan böldi; Toşpölat mergan çöponlarning boşiga qişin-yozin taşviş solayotgan çiyabörilarni qiyratişdagi xizmatlari evaziga ovçilar jamiyati tomonidan durbinli miltiq bilan taqdirlandi; qöçqorimizga suqlanişdan tiyilib qolgan Qiron qassob suyakni tezu toza ğajişda qatorasiga ön uçinçi bor çoyxona çempionligini qölga kiritdi; qattiq hayiquv bois möljaldagidan oldinroq tuğib qöygan Jamila opaning öğilçasi javondan sekingina popukqand ömaradigan yoşga bordi; tovuqxör tulkining xaloskoriman, deb maqtansa-da, kuçuk öğirlab uyatli iş qilganini aytişga mardligi yetmayotgan Qulqul Davediviç aybi foş etilişidan hali-hanuz qörqib yaşayotgani aniq…
Jonivorlar olamidagi qadrdonlarimdan sanalmiş Oqçopon hozirda xususiy ityaloqqa xöjayinlanib, keksaygan çoği, nihoyat, biznikida qönim topdi; suzağon Xöppakalla boşçiligidagi qöylarimizni yaylovçaga özi haydab çiqib, özi qaytarib keladi; buvim uni alqagani alqagan. Qaroqçilikni taşlab, tandir ostidagi kulxonada Qorabeka bilan apoq-çapoqlanib yaşayotgan Pixpix Çandr allaqaçon nevara-çevarali böldi. “Samuray” tufayli tovuqxonada jöjaxörozlarning öta urişqoq turi urçib borayotganmiş. Tannoz Olamoş bolalarsiz huvillab yotgan befayz xonadonni butunlay tark etib, mening kömagimda Sanaqul toğamning uyiga örnaşib olganiça, uning emaklağiç öğliga tirik öyinçoq bölib, kunlari maroqlidan maroqli keçyapti…
Özimga kelsak, doimiy odamlik maqomiga erişganimdan keyinoq, viloyatdagi sport maktabi talabalarining qatoriga borib qöşilgan edim. Sportçi şeriklarim bilan şu yerda öqib, şu yerda yaşab, şu yerda maşq qilib, kun sayin payimiz pişyapti. Ja qömsanib ketsak, uyga borişimizga dam oliş kunidagina ijozat berişadi.
Bolalarning köpçiligi tez ommalaşayotgan futbol, boks, kuraş bölimlariga yopişvolgan bölsa, men kamonçilikni tanladim. Axir, bu afsonaviy qurolni olti yoşimdan beri qöldan qöymay kelaman-a! Qani, birov menga tenglaşib körsin-çi!
Yana gupirişni boşladingmi, demang. Çippa-çin gapirayotganimga asoslarim yetarli – ikkita bronza, bitta kumuş, törtta oltin medalim bor. Törtinçi oltinni ösmirlar örtasida bundan ikki oyça ilgari xorijda ötkazilgan Osiyo birinçiligida oldim.
Ketma-ket yutuqlarga erişuvimda murabbiylarimga öjarlana-öjarlana, özimga azaldan qulay bölgan özbekona kamonning sal zamonaviylaşgan xilini mahalliy ustalar kömagida yasab olganim nihoyatda qöl keldi; qayerga bormay, tamoman boşqaça körinişdagi bu qurolni raqiblarim qiziqib-qiziqib tomoşa qiladi. Şundan bilingki, tuşunarsiz yangiga ergaşgandan köra tuşunarli eskini pişitgan yaxşi.
Bilaman, yotlarga qanday qavmdanligimni körsatib yuraveriş, birinçi örinda, özimning urinçoqligimga boğliq. Buvim manglayimga barmoğini niqtab tayinlaganidek, bundan bu yoğigayam asti böş kelmasligim kerak. Olamda tengi yöq Alpomişimiz qalmiq elidan narilamagan bölsa, endi men yelkamga unikiga öxşaş kamonni ilvolib, butun Yer kezğiçini aylanib çiqaman, çamasi…
Kuçuklikdan qutulganimdan buyon ikki yil ötibdiki, ayrim mazaxsevarlarga kulki bölişdan, meni aşaddiy lofçiga, hatto ovsarga çiqarib qöyişlaridan çöçib, uşbu ğaroyib keçinmalarimni heç kimga gullamay yuruvdim. Oxiri, öylab-öylab, aytmasam bölmaydi, degan töxtamga keldim-u, mana, barini oqizmay-tomizmay söylab berdim. Çunki, şu bahonada, u tengdoşimmi, mendan kattaroq yoki kiçikroqmi, tanişmi, notanişmi – hamma-hamma bolani qörqinçli bir xatardan vaqtida ogoh qilib qöymasam, öz elatdoşlarimga yomonlik tilayotganga öxşab körinyapman.
Qisqasi, bolalarga çikitmagunça könglim tinçimaydigan uçtagina ögitim bor: qarğiş eşitişdan juda ehtiyot böling, qarğiş eşitişdan judayam ehtiyot böling, qarğiş eşitişdan juuuda-juda ehtiyot böling…
Endi bas qilay. Ötgan işlarni eslab-eslab, gapirib-gapirib, tilim tugul, boşim ham çarçagandan çarçab ketdi. Töyib-töyib uxlamasam bölmaydi, şekilli. Balki, bu gal rosa uzoq uxlarman…
Boşi ötgan sonda. Oxiri. Toşkent, 2015-yil.
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


