Bozirgan çavandoz doğda qoldi…
Qizğaldoqning adoğidan köndalangiga Tagsaroy oqadi. Tagsaroyning kungay beti qari lalmi (el şunday ataydi), qiblasi suvot – tayoq suqsang barg yozadi. Zamoni çarxifalak bölib ketgan bu kunda qozi ham, mirşab ham, döxtir ham tiş-tirnoği bilan yerga tarmaşgan. Yerga yetmaganlari moliniyam, joniniyam bozorga urgan. Bozorga bor – baxtingni kör. Baxtini nimaning evaziga köradi, bunisini özlari bilişmasa – biz bilmaymiz!
Maydaqadam modaning ustida öz maylida tebranib borayotgan mana bu jinqarça Bozirgan çolning nevarasi. Huv-v, ana u çayla esa Bozirganga, töğriroği, uning kenjasi – Eşboy eşçiga tovin. Eşçining eş çangallab kosasi oqarmagan çoği rözğorga tomçi deb piyoz ekkan. Ekkanda ham sidirği ekmagan, “Aççiq bölsa, xaridorini özi topadi”, deb damiga oş pişadigan Jolpon xumga uruğ septirgan. Aççiq bölişini bilmadig-u ammo uruğning yarmi kuyib ketgan çiqadi. Siyrakkina köklabdi. Siyrakligi Eşçining umidini yanada jonlantirdi: “Hali körasiz, çumçuqning kallasidek emas, muştday-muştday piyoz böladi! ”.
Ostonasi muborak oşyonidan sudralib çiqqan çavandoz şu çaylani öziga vatan tutgan. Neça vaqtdirki, nevarani aytmaganda ismi odam bilan gaplaşmaydi. Kunduzlari soyani itga bermaydi. Keçalari esa kiprik qoqmaydi.
Öğli keldi. Ötindi…
Kelini keldi. Yolvordi…
Qizi keldi. Yiğladi…
Bozirgan çol özini misli kölvor çoğladi. Mezon quyoşida toblanib, şamoliga kökrak kermoqçi böldi.
Uyiga qaytmadi…
Köklamdan mezonning adoğigaça paykalu qişloq orasida şu jinqarça sarson, Maydaqadam sarson.
Çolning aytarga bahonasi bor – piyoz mezonni yemasa, şunça toat-ibodat bir pul. Çirib ketadi. Gap piyozda ham, mezon şamolida ham emas, öğlining zuvalasi böşligiyu kelinning biroz uquvsizligida!… Bölmasa quş çöqimaydigan, jonliqqa et bitirmaydigan aççiq piyozning boşida nima bor, bu “itkasal”ga!
Ötgan qişda Bozirgan çol nevarasiga töy beriş taraddudida edi. Oğzidagi tişiday siyraklaşib qolgan uzangidoşlarini bozorda köradimi, mozorda köradimi, döq urib: “Nevaramga töy beraman! Köpkarisi katta böladi! Otga qaraşing!… ” der, bu gaplariga köngli tölmay: “Ullarni ham olib keling! Ota qadrdonlarni topiştirib ketaylik! Til topişsa, oğa-ini bölib qolar. Topişmasa, ukasining qorniga! ” deya qöşimça qilardi. Uning bu gaplarini qayta-qayta eşitib bezor bölgan çollarning ayrimi özini garanglikka solib qolgandi.
Çavandoz bir safar özini garanglikka olgan Taşman tuyaning quloğiga:
– Bozirgan özi bitta töy beradi, katta, – deya qiçqirdi.
– Hö, bodi. Quloğimni teşding-ku! Sen nevaramga töy beraman deganingda, mening tişim çiqqani yöq edi, – deb milkini körsatdi Tuya.
– Yukim yerda qoldi-ku, oşna! Şu yil qor tuşsin, töyni boşlayman, – dedi Bozirgan oşnasidan ranjib.
Çolning yuragini hapriqtirib kelgan qişning avvalida kampiri uning tongdayu şomda, kundayu tunda tayinlab kelgan kalimasini kanda qildi. Qözigul Bozirganga mahram bölib, aytganini bajarmagan bölsa, şu bölar, yana bilmadik. “Ortimda qolasan”, deganiga qaramay, jonini Jabborga topşirdi-qöydi.
Nevaraning töyi qolişga qoldi. Ammo köp ötmay elda: “Bozirgan çol uylanarmiş”, degan gap oraladi. Ulus çavandozning boşini ikki qilişga köpam şoşmagan, göyo Qözigul kampirning kökarişini sabr bilan kutgan, köklamga ilhaq bölgandek körinadi. Kun qizigan sari gap-sözlar urçib ketdi…
Çavandoz uylansa uylanibdi-da, şunga nima: osmon uzilib yerga tuşarmidi?! Kampiri ölib uylanganlar Qizğaldoqda kammi?! Birgina Hayit langi uçinçi xotini ham juvonmarg ketganidan keyin uylanmagan, uylanolmagan. Negakim, oğziga kuçi yetmagan ikki-uç kampir janazada ötirib, yomon bir matal töqigan. Iziga özlari töqigan mataldan çöçib: “Langida xotin turmaydi”, deb lab tişlagan. Kampirlar lab tişlagandan söng qaysi ayol yurak betlab Langining öngiridan tutsin. Uyi singan ayol bordir, ammo jondan töygani, jonidan töygani yöq!…
Yana Haldav poson uylanganidan söng soqolini anbarlab ariga talangani-yu, Orol karga öğillari qolib, qizi xotin topgani ham bor gap. Yana…
… Yana Esonboy oqsoqol ikki ölib, uç uylangan. Esonboy oqsoqolning “ölib-tirilişlari” va uylanişi Bozirgan çolning keçmişiga soya solmaydigan mahşar qadar gurung. Undan köra xotinining foriğlik muddatini ham ötkazmay uylangan Tolmas morboz el içra maşhur, muzofotda dongdor.
Tolmas morboz çögirma telpak kiyganiça bor ekan. El oğziga elak tutdi. Dangalini aytsak, “Misqol devday yigitning umrini öğirladi-ya! ”, “Misqol tumsa”, deganlarning oğziga çögirmasi bilan urdi. Misqol öğilli bölib, çilla tutdi. Qolaversa, Morbozning quloği tom bitganida, oğalaridan köra Avazning: “Tört kunlik mehmonim otam! Mehmon bölib töymagan, dunyoyu qötirda heç vaqoni körmagan, armonlari bağrin tiğlagan… otam-ov, otam! ” deganlari elning esidan çiqqaniça yöq.
Göyandalarning gurung berişiça, Avaz qöşiğini köngil uçun aytmagan. Har “otam-ov, otam! ”, deganida sabzi tişlagan. Bilingki, otasini yöqlayotgan Avazning urtida sabzi bölgan. Undan ranjigan akaning kökayiga şu gaplar keldi: “Öv-v enasi qisir! Enam otamning qöynida yöq edi. Men otamning esida yöq edim. Nega bunça zor qaqşaysan?! Misqol makrzanning arzandasi! Otam ölgan bölsayam, sening boşingni silaydigan Makrzan bor-ku! Enamning qora bosib ölganini bilsang, yuraging yorilib ölar ekansan! Ey, sadqayi ena ket!… ”
Ammo tiliga kökayi emas, kibri köçib, tomoq qirib, ukasiga yuzlangança:
– Hö-v, Avaz! Otamiz-ku yoşini yaşab, oşini oşab ötdi. Bu yoşda köçganniki töy! – dedi.
– Sizlarga töy bölsa, töydir. Bizga aza, – deya Morbozdek bosib tikildi Avaz.
– Avazboy, mayli, senga aza bölsa, azadir! Lekin: “Armonlari bağrin tiğlagan… ” deb bözlaganing nimasi! Otamizni doğda qoldi, deb kim aytdi sen tirmizakka! – deb toriqdi aka.
– Er yetgan kişiga birov aytişi şartmi! Otam har oqşom arğamçiqopini tomorqaning etagiga qoqardi. Keyin menga nay çaldirib, tevarakka mordek tikilardi. Men nay çalardim. Otam esa “Men oyoq uzatar bölsam, sening holing nima keçadi, Xunxorning sultoni! ” derdi, – deb yer tepdi Avaz.
– Xöp, mayliga, sen sari boraylik, Avazboy inim, sulton inim! Oçdan öldingmi! Bizni nomusga qöyma… Yo sabzi ye, yo otam de! – dedi aka qahrlanib.
– Sabzimniyam jiyaberaman, otam-ov, otam, deyaberaman! – deya akasiga tizzingladi Avaz.
Bolaning betga çoparligidan ğazablangan aka quloq-çakkasiga qöyib yubormoqçi bölib qöl çözdi-yu, titrab ketdi. Akaga tikilib turgan közlar ukaniki emasdi…
Qörqqanidan mayit yotgan uyga yuzlandi. Dafʼatan quloğida otaning xeş-aqrablariga aytgan sönggi gapi yangradi: “Avazqulning burnini qonatmanglar! ”.
“Armonlari bağrin tiğlagan!… ” deb bözlaşda davom etdi Avaz. Akaning mehri iyib, ukaning boşini silay-silay, “Otam-ov, otam! ” deb jör böldi. Iç-içidan titrab, közlaridan tirqirab yoş otildi. Çoponining öngiri bilan ulusdan yuzini yaşirdi va Avazga dedi: “Nima desang ham senga mojna, Xunxorning sultoni! ”
Çolni uylantiriş Qizğaldoqning esida ham yöq paytda jinjaklilik: “Bozirgan çavandoz soqolini boğlab non yoparmiş”, deb aytgan ekan.
– Çolning soqolini boğlab non yopganini birinçi qizi eşitgan. Kelib kelinini qarğagan, söng öğli eşitib hayron bölgan. Bozirganning özi eşitib, “Şunday deyişibdimi-ya, qistaloqlar”, deb qah-qah otib kulgan va indamay uç-tört kun öğlining oğziga qaragan. Öğli tiş yormagaç, çol tönini teskari kiyib olgan, – dedi bilgiçlar.
Çavandozning non yopgan-yopmaganini öğliyam, qiziyam bilmaydi. Gapning rostini qaynota-kelin heç kimga aytmadi.
Bozirganning nazarida, atrofidagilarga bir balo bölgan. Xuddi u sağir qolgandek, açinib qaraşadi. Yupatiş uçun nimalarnidir öylab topadi. Öğli işdan keç qaytsa ham, uning oldiga kiradi, nimalarnidir gapirgan böladi. Heç gap topmasa: “Ekologiya yomon, iqlim özgarib ketdi, hozirgi kelinlar nozik”, deb diydiyo boşlaydi. U tuğilganda onasi azob tortmagandek. Göyo otasiga şular qiziqdek.
Avvallari salomini töğri bera olmaydigan kelini ham endi unga matal aytadi. Hay-hay demasa, bozorga borganiyu bodini körganidan boşlaydi. Bir gal şunday ham bölgandi:
– Ertaga is kuni, – deydi kelin qaynota ötirgan sandalning bir kunjagiga özini urib.
– Şundaymikan? – deydi çol sanoqdan adaşgandek.
– Bozorga borgandim. Moy oldim, – deydi kelin qoyil qilgandek sandalga çuqurroq kirib.
– Yaxşi-da, yaxşi-da, – deydi çol kumuş qoşlarini silab.
– Bozor kuyib ketibdi, – deydi kelin bamaylixotir, – moy odamning xuniga teng!
Qaynota çuqur uh tortdi. Tişni-tişga bosgisi keldi. Bundan söng yana şu taxlit suhbatlarga çiday olmasligiga közi yetdi. Sandaldan çiqib ötirdi.
– Bozorda senga balo bormi?! Eşçi moy olib kelmay nomaʼqulning nonini yeydimi? – deb tovuşini balandlatdi qaynota.
Kelin özini eşikka urdi. Çol uning ortidan: “Yana bozor borsang, bil, qani, Bozirganning xuniga qança moy berar ekan”, deb qoldi.
Kelinidan ranjiganidanmi yo boşqa bir sababdanmi, negadir xayoliga rahmatli kampiri keldi. Muştdek momo edi. Özini ötga-çöqqa urib pildirabgina yurardi…
Qözigul kampirning ajoyib odatlari bor edi. Bunday odatlar… Faqat unga, faqat şu kampirga yaraşardi. Çavandoz birov-yarimdan dili xufton bölsa, bas, tilini yutib qöyadi – heç kimga lab juftlamaydi. Oxiri bir kuni içi pişib, zavjasiga yoriladi. Agarki u dilozor mardum xeş-aqrablaridan bölsa, albatta kelib Bozirganning könglini olardi. Yot bölsa-çi? Yot bölsa ham, kampirning javobi tayin edi. Çolni “qutirgan tuya qopganda” ham şunday bölgandi.
Öşanda çol azbaroyi guzarga Maydaqadamga arqon olgani borgandi. Nimaga borgani ham yodidan kötarilib, uyiga qaytdi. Maydaqadamdan tuşay desa, arqon yöq! Modani ostonagaça niqtab borib:
– Gunafşa, – dedi çol.
Otaning ovozini eşitib taşqariga çiqqan öğil xuddi boşidan muşt yegandek gangib qoldi:
– Padaringga laʼnat, makimiya! Sen uyda kurk yot. Meni qutirgan tuya qopsin, – dedi ota.
Eşçi ham anoyi emas. Maydaqadamni minib közdan panaroqqa ketmoqçi edi, ammo çol könmadi, ustamonlik qildi. Öğlini taqimiga bosib sökkisi keldi:
– Enang yigirgan kalavadan olib çiq, – dedi battar tutaqib.
Maydaqadamni nevara minib turdi. Kampir, öğil va kelin ip pişitdi. Çol pişib kelayotgan ipni eşdi. Agarda kampir: “Aqrabning muddaosi niş urmoq, xoh döst köksiga, xoh duşman orqasiga”, demaganida, ip pişigunga qadar Taşman Tuyani ham, unga qöşib öğlini ham söka-söka Bozirganning öpkasi pişardi.
Çol kampirning gapidan söng yumşadi, nafas rostladi. Avval arqonni quloçladi. Keyin ikki-uç hatlab, oyoği bilan bosib tortib kördi. Pişiq arqonni mahsisining qönjiga urib:
– Bir töy beraylik, köpkarining zavqiga nortuyalar ham mast bölsin! – dedi.
Kelin çolning bu itfeʼlini bugun körgandek, lab burib nari ketdi. Qirq yildan beri otaning sökişini eşitadigan öğilga negadir şu tobda alam qildi.
– Soqoliga oq oralab ham şu odatini heç taşlamadi-da, momoy?! – dedi onasiga.
Endi, eski dard-da, bolam, nima ham qilay…
Mazasi yöqmi?!
Itkasal-da.
…
Arqonning bir uçini öğliga berib, tortsa ham bölardi. Ammo bunday qilmaydi. Negaki, öğliga işonmaydi. Töyu katta-a köpkari berişning sababi ham asl şu işonmasligida! Könglida bir “attang”i borligida! Çol kampirini öziga qançalik yaqin tutmasin, bu “attang”ni unga bildirmaydi. Biroq… biroq bu “attang” köp yillardan beri iç-etini yeydi; içiga ham siğmaydi, bözlatadi! Keksargan sari avjiga oladi.
Bir gal oşnasi Esonboyga (ha, aytgança, unda oqsoqol – oqsoqol bölmagan, el qatori Esonboy edi): “Zotimdan kökrak kerib davraga kiradigan çiqarmikan? ” degan. Oşna özini eşitmaganga olgan. “Çiqmaydi”, deb Bozirganning yana özi tirğalgan. Esonboy esa boz ustiga tiş yormagan. Çavandozning marsingisi, yigitlik davrini eslab maqtangisi kelgan, çoği, bor gapni özi aytgan.
– Böz yigitligimda “çavandoz” deb nom kötardim. Elning oldidan ötdim. Köp suluv qizlarning köngligiga ğulu soldim.
– Ha, şunday bölganmidi, – deydi oşnasining guppayganidan zavqlangan Esonboy.
– Keksalar: “Tulpor – biyadan, alp – enadan! Polvon, kelinning durkunginasidan oling”, desa, öyin bilibman! Qözisiga, Qöziguliga oşiq bölibman, – degan viqor bilan Bozirgan.
– Otiyam Qözigulmidi? – deydi oşnasining battar zavqi kelib.
– Şunday. Har zamonda zotu palagimni öylaganda oti esimga kelmasa, yodimdan ham kötarila yozgan.
– Nega?
– Şu qalliq öyinga borganimda ermaklamoqçi bölib otini söragandim, “Gunafşa” dedi közlari javdirab. Oldinlari har Gunafşa deganimda şu közlarini körgim kelardi. Keyin örganib qoldim.
– Ilgari bir podşoning arzandasi ham baqaning köziga oşiq bölgan ekan, – deb özini tutolmay kuladi Esonboy.
– Bas, böldi qil! – deydi kulgiga çiday olmay Bozirgan.
– Bölmasa, nega şalviraysan! Oyparçasini olganingda yoziğing boşqaça bölib qolarmidi? Devnikidek gavdangga, meşdek qorningga Qözining erkaligi siğmabdi. Oyparçaning erkaligiga uloğib ölar ekansan, çavandoz, – dedi oşna.
Şundan buyon Bozirgan oşnasi Esonboy (yöq, endi el tanigan Esonboy oqsoqol) bor davralarda yelkasini qisib ötiradi. Bu gurung olis zamonda qolib ketganiga işonmaydi. Oqsoqol gapirganda oğziga termilib turadi. Xuddi uning qalliq öyinga borganidan aytib qoladigandek tuyuladi. Kulganida-ku, ming ölib-tiriladi. Bölmasa, oqsoqol oğziga mahkam odam. Gurung bergani körgan-keçirgani ham köp. Baribir, baribir çavandoz oşnasidan “aytib qöymasmikan” deb çöçiydi-qörqadi. Qörquvki, “Hayit langi haqidagi mataldek tus olsa nima böladi”, deb öylaydi-da!… Langi haqidagi matalni şu birgina Langi bilmasligiga farosati yetmaydi.
Kampirni çiqargan kuni yomğir aralaş qor yoğdi. Azada qari-qartangning köpi qatnaşmadi. Qiş öz oti bilan qiş-da. Bir kun qor yoğsa, ikki kun qovoq soladi. Kun yilt etsa, Bozirgandan köngil sörovçilar kelib-ketib turişadi.
Çavandoz özini şu paytgaça qirq yigitning biri çoğlab, keksalikni böyniga olmay kelardi. Mana, kampiri qaytiş qilganidan beri ança sezilib qoldi. Gardanini çözib gapirgandi. Qiş öçoği tor keldi. Burniga suv kirib, maişati tang bölib qoldi. Tahorat olay desa, suv yöq. Özining aytişiça, “Ollo, demoq oson bölmayapti”. Bir kuni aççiq ustiga yax suvdan işlatgandi. Tiş oğriğini topdi. Sandalning bir kunjagida “Ixlos”ni zikr etib yotgandi, kun yumşagan ekan, jağini boğlab hovliga çiqdi. Qarasa, obtova tarnovdan tuşayotgan suv bilan tölib turibdi. Tovani olib, öçoq boşi tomon bordi. Öçoqqa öt qalanmagan. Ammo tandirda ğçayozgan çöğ – issiq kul bor ekan. “Obtobani qöysam, asrga tayyor böladi”, deb öyladi. Tovani joylaştirgunça, tandirda bir kulçaning singa bölib pişib turganini kördi. “Olaman”, degandi, kulça kulga tuşdi. Keyin bağrini tandirga bosib uzaldi, kulçani oldi. “Puf-puf” qilib kuldan tozalayotgandi, uning qilayotgan işiga “hang-mang” bölib qarab turgan ikki kampirga közi tuşdi. Ularning tikilib turganidan xijolat böldi. Nima qilarini bilmay, kulçani tandir ustida qoldirdi. Katta-katta qadam bosib tillaxonaga qarab yurdi. Kelini çiqib, kampirlarga egalik qilmagunça közga körinmadi.
Uyga kirdi. “Şu kunda kampirlarga zarurmikan”, dedi öziga-özi. Xeş-aqrablari orasida bunday qizargani yöq. Quda-andalarining içidan izladi, topmadi. Birini tanimadi, birini esladi. Jinjaklidan, Taşman oşnasining, şu özimiz bilgan Taşman tuyaning singlisi. Durkun qiz edi. Moyadek kampir bölibdi.
Maydaqadam qorni çizgandek, gupillagan tuproqni çizib, çangitib çaylaga yaqinlagan sari, tobora qişloqdan uzoqlaşadi. Nevara olisdan çaylaga termilib keladi. Bobo körinmaydi. Bola bunday payt öz bilganiça öyin qiladi. Eşakka teskari minib savalaydi. Çoptirgisi keladi. Maydaqadam laqabiga munosib qolaveradi. Bola modaning ustida tik turadi. Qöllarini langar qiladi. Bu işidan ham köngli tölmay, qöşiq xirgoyi qiladi:
“Mingan oting böz bölsa… ”
Bobo buning barini bilib yotadi. Har kuni uning kelişini intiq kutadi. Qöşiğini eşitiş uçun to çaylaga yetgunça boş kötarmaydi. Bolaning kelib bajaradigan birinçi işi boboga “uzum” beradi. Keyin uyida asal bormi-yöqmi, hisobga olmay, asal yeganidan gapiradi. Boboyam böş kelmaydi. Tarvuz yo qovun söyib beradi. Doimgi gapini takrorlab qöyadi: “Uzum”dan Eşçiga ham uzat, tili yorilsin! ”
Çavandozning “Eşboyga til bitsa! Ota, uylanasizmi? deb sörasa”, deya öylab öğlining yöliga tikilganida saraton tunlari uzun, tonglari olis böldi. Öğlini kuta-kuta ota quşuyqu bölib qoldi. Mana, köz yumsa uxlaydi, yutinsa uyğonadi. Uxlaydi-uyğonadi – uyğonadi-uxlaydi…
Qani, endi unga til bitsa! Bozirganning uylaniş çoği ham yöq. Ammo şu odamlarning gap-sözi bosilarmidi?! Gap-sözi bosilmasayam mayliga! Şu momoqiz jussasidan domangir bölib ketmasmidi? Heç bölmasa, “Ostonam sovçi körgan”, deb özini ovutarmidi. Qani, endi Eşboy eşçi tiş yorsa! Bu gapni damğirdalik qilmay, çavandoz aytsa ham böladi. Ammo Eşçini “Yurak betlab borolmaydi”, deya xavotirlanadi. Gap uning özidan çiqsa, borişi mumkin. Çumçuq bölsa ham nari-ku!
Qani, Eşçiga til bitsa!
Bola keçagi, oldingi kungi, yöq, avvalgi kungi bobo örgatgan: “Bedananing yotar joyi xas bölar, mezon kirsa, tarğil morlar mast bölar” qöşiğini aytmadi. Bobo: “Çol ölsa, qozon-qozon oş bölar, kampir ölsa, baland toğlar past bölar”, deb davom ettira olmay qoldi.
Nevaraning qöşiği bugun özgaça edi:
“… öng jilovi soz bölsa! ”. Bobo qöşiqni davom ettira olmadi. Ammo olis yillar yodiga tuşdi.
… Bola edi. Bobosining böz oti bölardi. Uni bobosi ana şu böz otga mindirib yetaklab yurardi. Bozirganning otdan heç tuşgisi kelmasdi. Özi tuşmagunça bobo ham tuşirmasdi… Bozirgan çol bola edi…
– Buva, – dedi Maydaqadamdan tuşmay bola. Bobo jim yotaverdi. Takror-takror çaqirdi. Dafʼatan, onasining: “Mezon ötdi. Şu yotişi bölsa, itkasal buvang çaylada ölib qoladi”, deganini esladi. Çinqirib yiğlab yubordi. Özini çolning ustiga taşladi.
– Buva-a-a!
Nurilla Çori – 1983-yili Yakkaboğ tumanidagi Izilloq qişloğida tuğilgan. Özbekiston Milliy universitetida tahsil olgan.
Uning “Böron tingan keça” nomli hikoyalar töplami Özbekiston Yozuvçilar uyuşmasi tomonidan “Birinçi kitobim” ruknida çop etilgan.
“Özbekiston belgisi” kökrak nişoni bilan taqdirlangan.
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


