(Hikoya)
Kvartiraga ertaroq keldim. Xonaga kirib, palto, söng kostyum-şim, böyinboğimni yeçdim-da, uy kiyimlarimni kiyib, oşxonaga ötdim. Gazga tovani qöyib, yoğni qizdirib, tuxum pişirişga taraddudlanib turgandim, eşik taqilladi. Borib oçdim. Bir ayol. Egnidagi gul-gul köylagi badaniga allaneçuk yopişib turibdi. Usti jiqqa höl. Yuzidagi qator-qator ajin böynigaça çözilgan. Römolning ostidan köringan soçlari paxtani eslatib yuboradi. Quyoşda köp yurganidan bölsa kerak, boşidagi römol oqarinqiragan. Qöllari nozik va ozğin. Yuzi çözinçoq. Iyaklari börtib çiqqan. Quloğida katta zirak osilib turibdi. Közlari biroz çökkan. Buğdoyrang. Qirraburun. Lablari quruqşagan… Eşikni kengroq oçib, salom berdim hayratimni yaşirişga urinib.
– Bezovta qildim, uzr, oğa, – dedi u ham salom berarkan, közlarini mendan olib qoçib.
– Yöq, yöq. Nega, marhamat, kiring! – dedim (oxirgi sözim: “kiring” deganimdan özim xijolat tortdim). – Nima xizmat?
– Anovi xonaga köçib kelgan yangi qöşningizman, – dedi u, biz turgan yerdan bir neça eşik nariroqdagi keng oçib qöyilgan, oqqa böyalgan temir eşikka imo qilib. – Oşxonadan suv tortmay qoldi. Urindim, lekin bölmadi. Santexnik çaqiray desam… – deya xijolatomuz oyoğining uçi bilan yer çizdi.
Men ayolga tikilib qaradim. Çamasi, u yerdan bir yarim metr balandroq edi.
– Albatta, albatta! – dedim şoşib. Söng “men hozir” degandek, oşxona tomon yurdim va gazni öçirib, eşikni qulflab, ayol bilan uning xonadoniga yurdik. Içkariga undan söng kirdim. Bir qaraşda bilganim: bir xonali kvartira, oşxona bilan vannasi bor – ular yonma-yon, hojatxona vannaxonaning içida. Bir-ikki qadam içkari bosişim hamono issiq, dimiqqan havo bilan ğalati hid dimoğimga urildi: juda ötkir va köngilni kötarar darajada – balçiq hidi! Toza havo deyarli yöq. Oşxonaga yetgaç, bildimki, oyoq osti juda rasvo, ivirsib yotibdi. Biroq men heç narsaga eʼtibor bermay işga kirişdim. Xayriyat, tiqilib qolgan allanimalarni uy sohibasi bergan sim bilan quvurdan tezda olib taşladim. Oşxonadagi rakovina atrofi çiqindilar bilan töldi. Oyoq osti haliyam rasvoyu raddi…
– Mana, böldi! – qaddimni rostlab, ayolga qarab jilmaydim.
– Ay-y, bu ortiqça boş oğriği böldi-da, – ayol şoşib qoldi. – Sizga katta rahmat! – “rahmat”ni u şunday samimiyat bilan aytdiki, etim jimirlab, jarangdor ovozi quloğimni şirin qitiqladi.
– Arzimaydi-ye! – dedim-da, qöllarimni yuviş uçun vannaxonaga kirdim. Qölimni naridan-beri çaygan bölib “Boşqa xizmat bölmasa, menga ruxsat”, deya ketişga çoğlangandim, ayol bir piyola çoyga taklif qildi. Oldiniga, rosti, ikkilandim, aniqroği, hayratim oşdi. Har holda, begona ayol, men – kap-katta erkak, hayhotday uy, ikkimiz yolğiz çaqçaqlaşib ötirsak töğri bölmas. Uy sohibasi ham buni angladi çoği, biroz tek turdi-da, keyin dadillaşib, göyo ahd qilgandek taklifidan voz keçmadi. Garçi bu kutilmagan taklif bölsa-da, sezardimki, özim ham iç-içimdan bu ayol bilan gurunglaşişga rozi bölib turgandim. Şuning uçun içimda “Oxiri baxayr bölsin-da”, deya taklifga mayl bildirdim. Yakkayu yagona xonaga kira turib oyoğimdagi şippagimni yeçişga çoğlangandim, sohiba bunga ruxsat bermadi. Xonaga kirgaç, yon-atrofga köz qirimni taşladim: bir xonali kvartira bölsa ham, juda keng ekan – zalni eslatadi. Ammo bu yerni şinam deb bölmasdi. Gilam ham yöq. Polning özi. Faqat u-bu yerga qop yorib solingan, xolos. Qarama-qarşi qilib joylaştirilgan ikkita karavot. Narigi burçakdagi karavotning ustiga sanoqli körpa, körpaça va yostiq yiğib, ustiga adyol taşlangan. Devorning har-har joyida çivin-paşşalardan qolgan doğlar bor. Lampoçkali kabel şiftdan osilib, sal qiyşayibroq qarab turibdi. Ayol lampoçkani qöli bilan burab öçiriş uçun öziga qulay qilib, böyiga moslab olgan bölsa kerak. Xona örtasida ikki kişilik stol-stul.
Xotin qöli bilan stulni körsatib, özi oşxona tomon yurdi. Men dafʼatan çiqarilgan hukmga böysunuvçi “mahbus”dek körsatilgan joyga borib çök tuşdim. Taxtadan yasalgan kursi judayam nozik ekan, ötirişim bilan oğrinib ğijirladi. Ortiqça harakat qilinsa, tamom – undan ajrab qoliş mumkin. Şuning uçun omonatgina, oğirligimni oyoqlarimga taşlab ötirişga urindim. Stulga joylaşib, yana xonaga nazar taşlarkanman, atrofim toza va ozoda ekanligiga amin bölgandim.
– Siz nima iş qilasiz? – oşxona tomondan xotinning ovozi keldi.
– Arxeologman!
Nimadir deb kuldi xotin. Men uning kulganini eşitdim, xolos. “O, zör-ku!” degan bölsa kerak.
Söng yana xonadagi har bir detalga sin solib qaraşni boşladim. Kirgandayoq devorda osilgan suratga eʼtibor bermagan ekanman, hozir öşa tomonga ögirilib, suratni tomoşa qildim: unda uzun, qora soçini bitta qilib, yelkasidan taşlab olgan yoş kelinçak asosiy planda körinadi, uning kiftidan tutgan, qalin möylovli kişi – erkakning jingalak, dağal soçi yelkasiga tuşib turibdi, soçu möylovi öziga xöp yaraşgan; ayol atlas köylakda; erkak yoqali plaş kiygan; ikkovining ham lablarida tabassum; ularning örtasida dumaloq yuz, qönğir soçli, çamasi, uç yoşlardagi qizaloq – atlas köylakçada – mayin, şirin jilmayib, momiq, dömboq qölçalarini menga tomon qoqib turibdi.
– Arxeologman deng! – ayolning ovozi kuzatuvlarimga nuqta qöydi.
– Şunday-şunday, – dedim şoşib.
– Men esa Qöyliq bozorida gazsuv sotaman, aravaçada.
– Gazsuv?! – hayratlanib, ovoz kelgan tomonga qaradim, u körinmadi.
– Tirikçilik, oğa, – dedi u. Şunda sezdimki, xotin men ötirgan stul oldiga deyarli kelib qolgan edi. Qölida temir çoynak va çetlari uçgan juft piyola. Gaz ustida köp turganidan bölsa kerak, çoynak qoraygan. Ayol qölidagilarni stol ustiga qöydi va menga qarama-qarşi stulga çökdi…
– Bu xonada yoş yigitlar turar edi, – deya u uzatgan piyolani oldim.
– Hmm. Bölsa bordir, – dedi u beparvo. Keyin: – Oçiği, bu joyni topgunça bölarimça böldim, – deya tabassum qildi. – Bu yerdan maktabga yaqin ekan. Öğlim maktabni tugatsin, boşqa kvartira qidiraman. Bu yil sakkizni tamomlaydi u.
Men uning gapidan lol edim. Hayratim yuzimga tepdi, çoği, ayol tabassum bilan boşini sarak-sarak qilib qöydi-da:
– Köp qariga öxşatganmidingiz, a? – dedi (ammo hali ham kulib turardi).
– Ha, yöğ-e, – jilmayişga urindim, – faqat, siz…
– Yaqinda qirq ikkiga tölaman.
– Lekin… Oçiği… – kalovlanib qoldim nima deyarimni bilmay.
U menga şunaqa degandek yelka qisdi. Keyin juda horib qolgandek, boşini biroz egdi va peşonasini tiriştirdi.
– Uydan çiqib ketganimga köp böldi, – ayol kökragini töldirib nafas olib çiqardi. Keyin allaqanday açinarli tumşayib oldi. – Turmuşim ham buzilgan, – u közlarini yerga tikdi. – Xöjayin yana xotin olgisi kelib qoldi. Oldi ham. Şunda men ota uyimga qaytdim… – deb çoynakka qattiq tikildi.
Negadir men tim tortdim. Yöq, yöq, eri bilan ajraşgani uçun emas. Şunçaki… Lekin unga iç-içimdan taskin berişni istardim ham. Ammo tilimga biror-bir arzigulik söz kelmayotgan edi. Nima qilişni bilmay, timirskilandim. Söng xayolimga kelgan öy tilimga-da köçdi:
– Demak, öğlingiz maktabda öqir ekan-da?
– Ha, halizamon keladi öziyam, – deya boşini kötarib menga qaradi. Men uning horib, kirtayib qolgan közlarini kördim. Köz qoraçiqlari negadir oqargan, ham qizarinqiragan edi. – Qizim ham bor. U qişloqda.
– Qizingiz… – deb yelka oşa devordagi suratga bir qarab oldim.
– Turmuşga çiqqan u, – ayol ham öşa rasmga termildi. – Egizak nabiralarim ham bor. Hasan-Husan!
– Juda baxtli ekansiz.
– Bölmasam-çi! Judayam baxtliman! – deya çoynakni kötarib, piyolamga çoy quydi. “Rahmat” deganday boş irğadim. Söng ikkimiz ham jim qoldik. Göyo endi gurunglaşgani boşqa gap qolmagandek. Birdan ketiş kerak degan fikr miyamga urildi. Ammo ayol fikrimni közimdan uqqandek sözlay boşladi (harqalay, ketişimni istamayotgandi):
– Qizimni, nabiralarimni soğinaman, – u piyola çetini qöli bilan siladi, – onamniyam körmaganimga yillar böpketdi. Qizim bilan-ku telefonlaşib turamiz. Ammo onam… – ayol stulni orqaga surib, örnidan turdi va vannaxona tomon çayqalib yurib ketdi. Sezdimki, uning közlari yoşlangan edi. Vannaxonadan xotirjam çiqib kelib, yana joyiga ötirdi. Közlarining içi hali ham qontalaş. Yanoqlari ham biroz qizargan. Lekin u bu odatiy holdek, gapning kelgan joyidan davom eta boşladi. Men uning jarangdor ovozi ham yuzi kabi xira tortib qolganini sezdim.
– Erim bilan ajraşganimdan keyin akalarim menga qaramay qöydi, – dedi u. Yelkalari kötarilib tuşdi. – Lekin ularni ayblaş yöq. Bilaman, har kimning öz taşvişi bor, – u maʼyus jilmaydi. – Qizimni turmuşga uzatgaç, öğlimni olib rizqimni Özing ber, deb şu yerlarga keldim. Öğlim öqimişli odam bölişi kerak-da… Bilaman, bilaman. Uning aqli kiryapti. Baʼzan manam siz bilan bozorga çiqsam, köproq pul topsak bölmaydimi, deydi. Qöymayman. Agar xöp desam, özingiz ayting, nima böladi?! Kallasi buziladi. Pulga qiziqib ketmaydimi? Ketadi! Şunga qarşiman-da… – gapini töxtatib, tek qotdi. Söng tösatdan şeʼr öqidi. Yoddan:
– Bu gaplar bor edi Marksdan avval,
Yaʼni, qorni oçu va qorni töqlar.
Mayli, yumşatayin taşbehni sal-pal,
Imkoni borlaru imkoni yöqlar…
– Şoir men uçun yozgandek şu şeʼrni… – dedi u siniq tabassum bilan. – Buni kim yozgan, bilasizmi? – közlarini qisib sinovçan tikildi, keyin yelka qisganimni körib, özi javob berdi: – Abdulla Oripov. Geroy şoir! “Imkon” degan şeʼri. Siqilsam, öqiyman, – Ayol piyolani labiga olib borib çoy simirdi. – Qandaydir taskin beradi odamga. Bu kunlar ham ötar-da, deyman.
– Ötmay qayerga ham borardi?! – deya unga sinçkovroq razm soldim: u hamon öyçan közini piyolaga tikib turardi. Bildimki, şu damda kimlardir haqida çuqur öyga berilgan edi. – Men ham adabiyotga qiziqaman, aqini sörasangiz. Hatto bir nimalar qoralab yuraman.
Şunda uning menga qiya qarab, qoşini kötarib qöyganini kördim. Keyin jöngina qarab:
– Lekin hozirgi şeʼrning avtorini bilmadingiz! – dedi hafsalasi pir bölgandek.
– Bir şeʼrni bilmaslik, bu adabiyotga qiziqmaslik degani emas-ku, töğrimi? Qolaversa, men nazmgamas, nasrga qiziqaman.
U kinoyali kulib qöydi-da, hali ham öşa öyçanligi bilan boş irğadi:
– Bu ham töğri. Hikoyaçimisiz yo roman yozasizmi?!
– Ha, yöğ-a, men arxeologman. Şunçaki, özimça qoğoz qoralayman baʼzan… Lekin şeʼr ham öqib turaman. Ammo siz öqigan bu şeʼrga negadir duç kelmabman.
– Bu yangi şeʼri şoirning, özimam yaqinda topib yod oldim. Yoqdi-da, yoqdi…
– Gap şunda-da, – dedim.
– Özi sizga aytsam, pedagogman, – dedi ayol. – Adabiyotdan maktabda dars berganman. Ey, bunga ança böldi. Qişloqda şunday edik, – u yanada şoşib gapirardi, göyo töxtasa gapini unutib qöyadigandek. – Törtta akam bor. Bari bir stolning egasi. Oilada hammamiz oliy maʼlumotli bölganmiz-da! Akalarim meni yaxşi körişardi. Yeru kökka işonişmasdi meni…
– Qanday yaxşi!
– Ha, şunday, – nazarimda, uning ovozida yiği bor edi. U oila mavzusidan yana adabiyotga qaytdi. – Adabiyotning bağri keng. Bilsangiz, u hammaga quçoq oçadi. Faqat unga xiyonat qilmasangiz bas… Xiyonatçini xuşlamaydi-da. Suyiş kerak.
– Men havaskorman. Adabiyotning içiga şönğiş niyatimam yöq, – dedim biroz zarda qilib. – Agar şunday qilsam, tanlagan kasbim-çi?! Unga ham xiyonat qilgan bölaman, manimça…
U kuldi. Göyo uning çehrasidagi kulgiçlari berkinib turgandi-yu, dafʼatan hozir yuzaga qalqib çiqmoqda edi. Men ayolga juda qattiq tikilib qolgan ekanman. U biroz xijolat bölayotganini sezdim. Keyin közimni undan olib, şiftga qaradim va çakki ötib, sarğimtur tus olganini kördim. Bu orada xotin qöllarini stolga tirab örnidan sekin turdi-da, simli karavot qoşiga yetib, uning ostidagi ola sumkani öng qöli bilan tortib oldi. Oçdi. Sumkadan nimadir izlaşga tuşdi. Qidirgan narsasini topib olgan boladek yayrab-yaşnab ketdi. Keyin şaxdam qadam bosib, oldimga keldi.
– Sizga mendan sovğa! – deya muqovasidan gulçambar taqqan qiz jilmayib qarab turgan kitobni uzatdi. Kitobni oldim: “Şukur Xolmirzayev, Ön sakkizga kirmagan kim bor”.
– Ö-ö, rahmat! Yomonam xursand böldim lekin! – dedim kitobni varaqlarkanman quvonçim içimga siğmay (axir ançadan beri şu kitobni bir öqiyin, deb yurgandim-da, akasi).
– Öqimagan bölsangiz kerag-a?
– Töğrisi, asar haqida köp eşituvdim.
– Içida zör-zör hikoyalariyam bor.
– Öqib bölgaç…
– Qaytarişingiz şartmas, – dedi u stulga borib ötirarkan.
– Aytgança, eringizdan aliment olasizmi? – tomdan taraşa taşladim men. Kitobni stolga qöya turib, hali “Erim bilan ajraşganman”, degani tösatdan esimga kelib qoldi.
– Aliment?! – çehrasida kinoyali istehzo paydo böldi ayolning. – Hay-hay demasam, u mendan pul talab qiladi-ku!..
– Lekin siz hali voyaga yetmagan bolani tarbiya qilyapsiz, qonuniy haqingiz bor-ku!
– Bor bölsa bordir. Ammo menga kerakmas uning puli! – dedi ayol tişlarining orasidan gapirib (şu asno uni öljasini qizğongan ona böriga öxşatdim xayolimda).
Kitobni qayta qölimga olib, mundarijasini közdan keçirdim.
– Xolmirzayevning “Bodom qişda gulladi” hikoyasini öqiganman, – dedim gapni boşqa yoqqa buriş uçun. – Öşayam bor ekan. Zör hikoya!
– Ö-ö, uni neççi martalab öqiganman, özimam bilmayman, – dedi u endi öziga kelib.
– Real çiqqan.
Ayolning tusi yana parişonlaşdi:
– Adabiyotga xiyonat qilganman. Uni qadrlamaganman…
– Qanday xiyonat?..
Ayol lom-mim demadi, şunçaki “qöyavering” deganday qöl siltadi. Men uning yuziga tikildim. Ammo çehrasi… heç bir maʼno uqib bölmasdi.
Bu xonadonga kirganimda dimoğimga urilgan yoqimsiz hid hamon uyda kezinib yurgan esa-da, burnim moslaşib qoldi, şekilli, sezilmay ketdi.
Men stuldan qözğaldim. Yölkaga yetgaç, ortimga ögirildim:
– Kitob uçun yana bir bor rahmat, – sal egilib taʼzim qilgan böldim. Keyin birdan şoşib gapirdim (göyo ayolni qayta körolmaydigandek edim): – Sovğaga kimdan ekanligini yozib bermaysizmi?!
Ayol tabassum qildi. Yaşirinib olgan kulgiçlari yana özini namoyon etdi-yu, tezda ğoyib böldi. Xonaga şaxdam yurib kirib, ruçka olib çiqdi. Keyin kitobni olib, tik turgança uzoq yozdi. Men orada:
– Meni qarzdor qildingiz, – dedim jimlikni buzib. – Sovğa borasida deyman.
U, nihoyat, boşini kötardi-da, kitobni menga uzatarkan, yayrab kuldi:
– Juda katta iş qilmadim-ku!
– Qarz qiyomatga qolmaydi! – deya kitobni havoda öynatib qöydim. – Albatta, qaytaraman. Tem bole, ayol kişidan qarzdor böliş… jentelmenga yaraşmaydi…
Öz kvartiram sari yurdim. Koridorda keta turib, ortimdan “şarq” etgan ovozni eşitdim: qirq ikkinçi xonadon sohibasi eşigiga kalit solgandi. Xonamga kirib, oşxonaga ötdim – tovadagi yoğ sovib qolibdi, ikki tuxum şu böyi turibdi. “Kim ham tegardi unga”. Körpaçaga özimni taşladim-da, kitobni oçib, birinçi betidagi qöşni xotinning yozib bergan gaplarini öqişga tutindim: “Adabiyotni öyinçoq bilmang. U – abadiyatga eltuvçi yöl. Bir paytlar çiroyli şeʼrlar yozardim. Öz yölimni topgandim. Keyin bir boyvaçça öquvçimning mukofotu maşhurlik uçun qilgan harakatlariga kömaklaşdim. Unga qança şeʼrlar yozib berdim. Pulni ayamasdi. Mendan ketgunça, egasiga yetgunça qabilidagi qoralamalarimdan u xursand bölardi. Öquvçim mukofot ham oldi, institutga kirdi, maşhur böldi… Lekin men öşa eski – özim izlanib-izlanib topgan öz yölimni yöqotib qöydim. Adabiyot mendan ana şunday öç oldi… Agar adabiyotga qiziqsangiz, sidqidildan yozişga kirişing! Bölmasa, özingizni ham, boşqalarni ham aldamang! Bu kitob muallifi – adabiyotning çin fidoyisi. Fidoyilikni unutmang, deb arxeolog oğamga Gulsara Mirzayevadan”.
Kitobni yopib, körpa çetiga qöydim-da, qöllarimni boşim ostida çaliştirgança yolğizgina çiroq osilib turgan oppoq şiftga uzoq termilib yotdim. Xayollarimning uçini topolmay çalğidim-çalğidim. Keyin bir qarorga keldim-u, “Öt oç”, komandasi berilgan askarday sakrab örnimdan turib, xontaxta ustidagi tagiga allaqanday katta kitob – Stendalning “Qizil va qora”si bölsa kerak – qöyilgan noutbukimni oldim. Kompyuterni kavlaştirib-kavlaştirib, şu paytgaça yozgan va özimça ulkan adabiy monument deya hisoblab yurgan barça hikoyalarimni – ehtimol, hikoya sözini qöştirnoq içida berganim durustdir – xullas, öşalarning barisini öçirib taşladim. Nega? Bilmadim. Balki, şunçaki qiziqişgina adabiyotga daxl qiliş uçun, yozuvçilik daʼvosi uçun yetarli emasligini tuşungandirman. Balki, adabiyot ulkan jasorat talab qilişi-yu, men bu qadar jasur emasligimni payqadimmi… Bilmadim. Işqilib, şunaqa qilib qöydim, akasi!
Şohrux SAIDOV
1991-yili tuğilgan.
Özbekiston davlat jahon tillari universitetining xalqaro jurnalistika fakultetini tamomlagan.
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


