– Axborot texnologiyalari rivojlangan hozirgi davrda dunyo davlatlarida elektron kitoblar juda keng tarqalmoqda. Ammo negadir, özbek tilidagi elektron kitoblar ommalaşib ketmadi. Sizningça, buning sababi nimada?
– Bu borada texnik omillarga eʼtibor qaratiş lozim. Internet tezligining pastligi, maxsus elektron kitob qurilmalarining ommalaşmagani, texnik jihatdan sifatli, moslaşuvçan, multimediali zamonaviy elektron kitoblar (PDF, HTML körinişidagi elektron kitoblar vaqti ötdi) işlab çiqarilmayotgani buning asosiy sabablaridir.
Bundan 15 yil avval dunyoning rivojlangan davlatlarida elektron kitoblarning afzalligi, qulayligi va arzonligi sabab ommaviy işlab çiqarişga çaqiriqlar köp bölgan edi. 2010-yildayoq AQŞda elektron kitoblar savdosi hajmi bosma kitoblardan oşib ketdi. “Amazon” kompaniyasi 2010-yili 15,6 million dona bosma va 20 million dona elektron kitob sotgan edi. Kompaniya maʼlumotlariga qaraganda, keyingi yillarda bestseller bölgan kitoblarning 25 foizi hali naşriyotlar çop etmasdan turib mualliflar internetga joylagan asarlardir. Katta naşriyotlar dastlab xalqaro tarmoqda maşhur bölgan kitoblarning mualliflari bilan şartnoma tuzib, asarlarni çop etdi. Masalan, Britaniya universiteti professori Pol Rikingtonning avval “Amazon” saytida eʼlon qilingan ikki romani “Pan Macmillan” naşriyotida 150 ming nusxada çop etildi.
Yevropada ham elektron kitoblar savdosi bosma kitoblarga tenglaşadi, deya taxmin qilingandi. Ammo sönggi yillarda Ğarbda yana anʼanaviy kitob bozori uluşi elektron kitob savdosidan sezilarli darajada oşib ketdi.
Bu jarayon bizga ham taʼsir körsatdi. Ijtimoiy tarmoqlarda ötkazilgan sörov va tadqiqotlarga köra, bizda ham kitobni birrov varaqlab çiqiş, uning mazmun-mundarijasi bilan tanişiş, muayyan matnni qidiriş uçun elektron kitoblardan foydalaniladi. Lekin mutolaa uçun hamon anʼanaviy kitob maʼqul körilyapti.
– Siz birinçilardan bölib özbek adabiyotini Android tizimiga olib kirdingiz. Köpçilik kitobxonlar siz tayyorlagan mobil ilovalar orqali durdona asarlardan bahramand bölişyapti. Nima uçun bu loyiha töxtab qoldi? Özbekça elektron kitob bozorining istiqboli qanday?
– 2013-yili sinov sifatida Android tizimi uçun mobil kitob-ilovalar tayyorlab, Play Market xizmatiga joylagan edim. Joylangan 20ta kitobni yuklab olganlar soni hozirda 1 milliondan oşgan. Mobil kitoblar ham xuddi mobil qurilmalarga öxşaydi. Ularni ham zamon talabiga köra, doimo yangilab turiş kerak. Bu köp mehnat va mablağ talab qiladi. Şuningdek, Play Market xizmatining ham öz talablari bor. Siz istagan imkoniyatlar ularning talabiga mos kelmasligi mumkin.
Özbek tilidagi elektron kitoblar bozorini takomillaştiriş maqsadida 2012-yili Kitobim.uz loyihasini boşlagan edik. 2014-yili özbek tilidagi birinçi elektron kitob sotuvçi mobil-platforma ilovasini işga tuşirdik. Birinçilardan bölib “Akademnaşr” naşriyoti kitoblarini elektron variantda sotuvga çiqardik.
Avvaliga rosa ikkilandik. Yoşlar elektron kitobni sotib olişmasa kerak, degan hadik bor edi. Maʼlum böldiki, Özbekistonda elektron kitoblarni sotib olib, öqiş anʼanasi şakllanayotgan ekan.
Naşriyotlar bilan işlaş oson keçmadi. Anʼanaviy usulda kitob sotişga örganib qolgan baʼzi naşriyotlarga elektron kitoblar istiqbollari haqidagi gaplarimiz qiziq tuyulmadi. Ayrim naşriyotlar esa, özlari qiziqib, hamkorlik taklif etdilar.
Hozir Özbekistonda elektron kitoblar bozori çaqqon bölmasa-da, tahlillarimizga köra, oydan-oyga bu soha rivojlanyapti. Yaqin yillarda özbek ijodkorlari ham öz kitoblarini internet orqali sotib, yaxşi daromad olişlariga işonaman.
– Bugun ayrim ziyolilarning “Adabiyot ijtimoiy tarmoqlarga köçib ötdi”, degan gapi quloqqa çalinada. Ijtimoiy tarmoqlarda ijodkorlar yangi asarini tugaşi bilanoq eʼlon qiladi. Ammo ijtimoiy tarmoqda maşhur bölib ulgurganlarning hammasi ham ijodkor emas-da! Mamlakatimizdagi eng yirik adabiy portalning rahbari sifatida bu holni qanday baholaysiz?
– Töğri, ijodning maʼlum qismi internetga köçdi. Lekin buni haqiqiy adabiyot deb bölmaydi. Internetning ijodkor uçun “foydali” jihati unda muharrir, musahhih, tanqidçi, noşir kabi “senzor”larning yöqligidir. Oniy kayfiyat bilan yozilgan “ijod” namunalarini lahzalarda internetda eʼlon qiliş mumkin.
Ammo insof yuzasidan ijodkorlarning asosiy yutuğini – ular jamiyatda yuz berayotgan voqea-hodisalarga öz vaqtida munosabat bildira olayotganini qayd etiş joiz. Bunday vaqtda öquvçi asarning badiiy saviyasi, janri va muallifning ijodiy mahoratiga jiddiy eʼtibor qaratmaydi. Muhimi, odamlarning dilidagi gaplar hamma ham ifoda eta olmaydigan usulda taqdim etilsa bölgani…
Yaqinda asosan ingliz tilida mutolaa qiladigan turk döstim aytib qoldi: “Internetda öqiş uçun kitoblar şu qadar köpki, özimga maʼqul keladigan asarni taqriz va öquvçilar fikri orqali örganib, topib olgunça bir-ikki kun ötib ketyapti”. Bizda ham asta-sekin şunday bölib bormoqda. Tarmoqda öqişli, mağzi töq asarlardan köra, didsizlik va savodsizlik bilan yozilgan, yengil-yelpi mavzudagi asarlar köpaymoqda.
Özimdan ham köpçilik “Tavsiya qiling, qaysi asarlarni öqisak böladi?” deb söraydi. Şuni inobatga olib ziyouz.uz portalida “Eng sara asarlar” ruknini taşkil etganman. Unda jahondagi nufuzli gazeta-jurnallar, atoqli adabiyotşunos, yozuvçi va olimlar tavsiya etgan kitoblar röyxatini eʼlon qilib boryapman. Özbek ziyolilari tavsiya etayotgan kitoblar ham öquvçilarda katta qiziqiş uyğotmoqda. Şuningdek, “Hafta hikoyasi” loyihasida har duşanba kuni jahon va özbek adabiyotidan eng yaxşi deb topilgan hikoyalar taqdim etilyapti.
Ikki-uç oy avval ziyolilarimiz orasida “Kim nima öqiyapti?” deb nomlangan sörovnoma ötkazdik. Unda 120 dan ziyod javob olinib, öziga xos maʼlumotlar zaxirasi jamlandi. Atoqli olimlar, yozuvçi-şoirlar va boşqa soha vakillari – millatimiz ziyolilarining javobi bilan tanişib, turfa kitoblar, ularning mazmun-mundarijasi haqida öquvçilarga maʼlumot berdik.
Ayni çoqda yoşlar qanday kitoblar öqiyotganiga ham qiziqdik. Maʼlum bölişiça, yoşlar köproq jahon adabiyotidan mutolaa qilişmoqda. Sörovnomadan jahon adabiyotiga oid 447 ta (38,8%) kitob örin olgan. Yoşlarimiz orasida buyuk qirğiz adibi Çingiz Aytmatov, turk maʼrifatparvari Ahmad Lutfiy Qozonçi, amerikalik afğon adibi Xolid Husayniy, Amerika yozuvçisi Teodor Drayzer, dunyoda kitobi eng köp sotilgan Paulo Koelyo, rus klassiklari Lev Tolstoy, Fyodor Dostoyevskiy asarlari maşhur ekan.
Sörovnomada özbek adabiyotidan 319 ta kitob (27,7%) qayd etildi. Ötkir Hoşimov, Said Ahmad, Tohir Malik, Abdulla Qodiriy, Pirimqul Qodirov, Toğay Murod asarlari eng köp mutolaa qilingan. Respondentlar zikr etgan 122 ta diniy-maʼrifiy kitobning (10,6%) asosiy qismi Şayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf qalamiga mansub. Tarixga oid 88 ta kitob (7,6%) orasida din tarixi, yurtimiz tarixiga oid asarlar örin olgan. Psixologiya yönalişidagi 73 ta (6,3%) kitobning asosiy mualliflari Deyl Karnegi, Robert Kiyosaki va Adam Jeksondir. Sörovnomada qayd etilgan kitoblarning 65 tasi (5,6%) ilmiy-ommabop mavzuda, 37 tasi ijtimoiy-siyosiy (3,2 %) yönalişdadir.
Öqilayotgan asarlarning eng köpi (78%), tabiiyki, özbek tilida. Qolgan 22 foiz kitoblar xorijiy tillarda öqilyapti. Çet tillarida mutolaa qilinayotgan kitoblar orasida rus va ingliz tillari alohida ajralib turadi. Xorijiy tillarda öqilgan 251 ta kitobdan 141 tasi rus, 77 tasi ingliz, 15 tasi turk, 11 tasi arab, 3 tasi koreys tiliga töğri keladi.
Alohida qayd etib ötiş lozimki, kitobxon yoşlar asosan bosma kitob öqişni maʼqul körişar ekan. Elektron kitoblardan Android tizimi uçun möljallangan kitoblar maşhur. Baʼzi respondentlarning taʼkidlaşiça, ular kitobni avval elektron nusxada tanişib, agar yoqsa, uning bosmasini sotib olib öqir ekan.
– Siz yuqorida aytib ötganlardan xulosa çiqaradigan bölsak, “yoşlarning kitob öqimay qöygan”i yolğon ekan-da?
– “Har avlod avvalgilardan özini aqlliroq va keyingilardan donoroq deb xayol qiladi”, degan edi Jorj Oruel. Köpinça katta avlod vakillaridan “yoşlar kitob öqimay qöydi” degan tanbehni eşitamiz. Yaqinda bosma kitoblarni elektron kitoblardan judayam qizğanuvçi bir ziyoli akamiz şunday deb qoldi: “Metroda, avtobusda yoşlar telefoniga termilib, nuqul öyin öynaydi, deb öylarkanman. Keyin kuzata boşladim. Telefonida kitob öqib ketadigan yoşlar ham köp ekan”.
Baʼzi uluğ yoşli ziyolilar orasida internet va elektron kitoblardan hayiqiş mavjud. Mutolaaning şakli özgargani bilan sifati özgargani yöq. Aksinça, keyingi yillarda informatsiya miqdori keskin ortib, mutolaaga bölgan qiziqiş ham yuksalayotganini statistika körsatmoqda.
Yoşlar öqiyapti! Elektronmi, bosma kitobmi, muhimi – mutolaadan çekinmasak bölgani!
– Istaymizmi-yöqmi, jahon internet törida Özbekiston, özbek tili haqidagi xolis manbalar hamon kam. Qidiruv xizmatlarida yurtimiz haqida izlasangiz, köpinça, milliy saytlarimizdan köra, boşqa til va naşrdagi maʼlumotlar çiqib keladi. Jahonning eng katta axborot maydonida salmoqli örin egallaşimiz uçun nimalar qiliş kerak?
– Albatta, internetdagi axborot maydoni ham bozorga öxşaydi: sen tayyorlab, bozorga olib çiqmasang, boşqalar öz mahsulotini ötkazişga harakat qiladi. Rivojlangan davlatlarda axborot maydonini öz tilidagi maʼlumotlar bilan töldiriş yuqori darajada taşkillaştirilgan. Maxsus bilim jamiyatlari, jamğarmalar taşkil etilgan. Ularning vazifasi davlat tilidagi har qanday maʼlumotni saralab, töldirib, taqdim etişdan iborat.
Şuningdek, nodavlat taşkilotlar ham xayriya asosida öz tillarini dunyo böylab yoyişga harakat qilyapti. Masalan, eng yirik oçiq internet ensiklopediyasi – “Wikipedia” ingliz tilida 5 734 000, nemis tilida 2 228 000, fransuz tilida 2 047 000, rus tilida 1 502 000, italyan tilida 1 467 000, ispan tilida 1 481 000 ta va boşqa tillarda ming-minglab maqolalarni jamlagan. Özbek tilidagi maqolalar soni esa atigi 129 000 ta bölib, uning yarmidan köpi çala materiallardir. Özbek “Wikipedia”sini rivojlantiriş böyiça maxsus dasturlar işlab çiqilib, salohiyatli yoşlarni jalb etiş zarur.
Özbek tilida naşr etilgan barça ensiklopediya va luğatlarning elektron nusxasini tayyorlab, internetga joylaş zarur. Toki öquvçi kerakli söz va atamalarni qiynalmay topa olsin. Bunday akademik saytlar ingliz, rus, fransuz, nemis, arab tillarida mavjud. Ensiklopediya va luğatlar uçun maxsus dasturlar tuzib, muntazam takomillaştirib borilsa, ularni virtual tarmoqda sotiş imkoniyati bor.
Respublikamizdagi mavjud barça kutubxona, muzeylarning töliq onlayn kataloglarini tuzib, internetda muntazam işlaşini yölga qöyişda keç qolayotgandaymiz.
Suhbatdoş: Saʼdullo QURONOV
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


