- Globallaşuv davrida dunyo xalqlarining madaniyati, sanʼati va falsafasi qorişib, tobora yaxlit qiyofa kasb etib bormoqda. Jozibali köringani bilan bu jarayon umummadaniyatga singib ketişining oqibatida yaxşilik yöq. Zero, globallaşuvning jilovi bizning emas, balki uning şakllanişiga köproq hissa qöşganlar qölida. Şunday ekan, bugun nasrimizda milliy ruhni ifodalaş muhim ahamiyat kasb etadi. Xöş, bu borada nasrimizda qanday izlanişlar mavjud? Siz milliy ruhni tasvirlaşda ijodkor nimalarga eʼtibor qaratişi zarur deb hisoblaysiz?
- Adabiyot – ijtimoiy hodisa. Har bir yangi asar davr bilan hamnafas dunyo yuzini köradi. Uzoqqa bormaylik, 80-yillardagi “Javob”, “Galatepaga qaytiş”, “Yozning yolğiz yodgori” kabi asarlarda ijtimoiylikning qahramonlar ruhiyatidagi evrilişlarga sabab böluvçi omillari yuksak badiiy mahorat bilan ifoda etilgan. Yoki 90-yillarda “ötiş davri” tufayli vujudga kelgan madaniy-maʼnaviy inqiroz, ayniqsa, ziyolilarning iztiroblari “Bozor”, “Muvozanat” kabi asarlarda öz aksini topgan. Xöş, bugun-çi, özbek nasrida zamon ruhini özida aks ettirayotgan asarlar yozilyaptimi?
- Zamonaviy qahramonlarni yaratiş faqat adabiyotning emas, balki ijtimoiy hayotimizning zaruratiga aylanib ulgurgani sir emas. Nosir sifatida zamonaviy qahramonni qanday tasavvur qilasiz? Uning qiyofasini yaratişda nimalarga eʼtibor qaratmoq kerak?
- Kitobni yopib qöyganingizda ham quloqlaringiz ostidan ketmay dukillab eşitilib turgan badiiy asarning yuragi bu milliy ruhdir. Faqat bu yurak ovozini eşita bilmoq uçun ham yurak kerak. Bu ruhni sözlab kimningdir ongiga, tahrir qilib kimningdir asariga majburan singdirib bölmaydi. U jonda, qonda oqadi. Globallaşuv şamoli köksiga tekkan asarlarni men N.Dumbadzening “Abadiyat qonuni”dagi – asli maymun bölib odam qiyofasiga kirişga urinayotgan, bir qaraganda uni na maymun, na inson deb biliş mumkin bölgan obrazga öxşataman.
Ayrim asarlarni öqir ekanman sanoqli kunlar ötgaç, öşa asarning na nomi, na mazmuni, na muallifi yodimda qoladi. Boşqalarda ham menikiga öxşaş holat bölgandir. Bunda men xotiramni koyib yurgandim. Balki bunday asarlar muzeyda qotirilgan – körinişi bor-u, ammo uçib sizga zavq bera olmaydigan ruhsiz kapalaklarga öxşaydigan “nimarsa”lardir…
Yaqinda Nazar Eşonqulning hali eʼlon qilinmagan “Farişta” hikoyasi qölimga tuşdi. Muallifning oldingi asarlari beradigan kayfiyatga kayfiyatimni moslab mutolaaga kirişdim. Ammo bolamga-da çalğişga yöl qöymagan bu asar meni öz içiga tortib oldi. Keling, milliy ruhni ifodalagan detallarga töxtalib ötirmay-da, yakun – muallifning “oh”iga urğu beraqolay. Keksalikka faqatgina qiyofasini boy bergan “Sanço” – bolalik dunyosini tark etmagan, bolalarça öynaydigan, bolalar bilan yaşaydigan çolbola. Şaharda ösgan, kompyuter öyinlariga berilib ketgan nabira ilk bora “tentak bölib tentakka”, bola bölib bolaga öxşamaydigan bobosini, uning xatti-harakatlarini hayrat bilan kuzatadi. Uning qişloqlik tengdoşlari bilan öynayotgan “çillak”, “öğri”, “bekinmaçoq” kabi öyinlariga qöşila olmaydi. Bobo ham har qança urinsa-da, bola yoşidagi nabirasini bu beğubor olamga kiritolmaydi. Axiyri hammasidan zerikkan şaharlik ularga kompyuter öyini “Supermen”ni öynaşni taklif qiladi. Öyin şartiga köra kim köp öldirsa, öşa köp jon yiğadi va ğordagi maxluq (bobosi)ni öldirişga haqli böladi (bunda qurollar – şoxlardan, qonlar – böyoqdan). Öyin söngida bobosi uning hujumlarini qaytaravergaç, berilib jazavaga tuşgan nabira payt poylab “qurol”ini bobosining qorniga tiqadi. Ğalaba zavqidan mağrurlanib qiyqiradi. Bobo esa jon taslim qiladi.
Mana sizga ildiz, ötmiş, milliylik – bobo; zamonaviy dunyoqaraşga ega bölgan, öz davrining “supermen”i bölişga, “bobo”sini yöq qilişga intilayotgan nabira esa – bugunimiz, kelajagimiz, maʼlum maʼnoda globallaşuv.
Xulosa qilib aytadigan bölsam, zimmamizdagi vazifaga köra adabiyotimizda “nabira” öz “bobo”sini öldirişga urinişiga jim qarab turmasligimiz lozim. Şundagina asar tirik qoladi!
- “Ijtimoiylikning qahramonlar ruhidagi evrilişlari” va “zamon ruhini özida aks ettirayotgan asarlar” nuqtai nazari va savoli bilan qarasam, öqiyotganlarim roman, qissa va hikoyalarda parça-parça akslarini köraman. Çunki ijtimoiylik va zamon ruhi deb bizga örgatilgan, biz könikkan tuşunçalarning özi ham parçalanib, har bir parçasi alohida adabiy nom olib boryapti.
Demak, bunday asarlar yozilyapti. Lekin uslub özgarganini, zamon va inson qiyofasini oçib beriş ramzlarga köçayotganini ham öquvçi his qilayotgan bölsa kerak. A.Aʼzamning “Ğulistonga safar”ini, X.Sultonovning “Bugungi hikoyalar”ini, E.Aʼzamning “Şovqin”ini, X.Döstmuhammadning “Donişmand Sizif”ini, N.Eşonqulning “Göröğli”sini, B.Qobulning “Enayöl”ini, I.Sultonning “Genetika”sini, U.Hamdamning savolda eslatilgan “Muvozanat”ini va yana köp isteʼdodli yozuvçilarimizning qissa, hikoyalarini bugungi zamon ruhining parçalari aks etgan asarlar deb hisoblayman. Bu parçalarni yaxlit holda körsatadigan özbek nasri atalmiş közguga qaralsa, bizning ijtimoiy, maʼnaviy qiyofamiz va muammolarimiz manzarasi paydo böladi. Unda nega bugungi asarlar “Galatepaga qaytiş”, “Yozning yolğiz yodgori”, “Otoyining tuğilgan yili”, “Otamdan qolgan dalalar” kabi qator maşhur asarlarga öxşab şov-şuv bölmayotgani, 50-60 ming nusxada çiqarilib, yutoqib sotib olinmayotganining esa yozuvçilarga boğliq bölmagan katta-katta sabablari bor…
- Keling, köç-köronimizni – televideniye, internet, qöyingki, barça texnik möjizalarimizni, zamonaviy qahramon haqidagi yaqin ötmişda şakllangan tasavvurlarimizni ham vaqt devorining bu tomonida qoldirib, Navoiy bobomiz davriga köçib ötaylik. Va “adabiyotda zamonaviy qahramonlar kim?” deb savol qöyaylik. Albatta Farhod-u Majnun, Iskandar Zulqarnayn, Bahrom Gör kabi qahramonlar nomlariga röbarö bölamiz. Ulardagi axloqiy, maʼnaviy, ruhoniy sifatlar, xalqparvarlik, rostgöylik, halollik, adolatpeşalik, lafziga sodiqlik, mehr-u muruvvat, mardlik, iymon, maqsad yölidagi sobitlik, bir söz bilan aytganda komil insonlik fazilatlari ularni zamona qahramonlari, ideallari darajasiga kötarganiga guvoh bölamiz.
Yoki buyuk ispan yozuvçisi Migel de Servantes zamoniga mehmon bölaylik. Don Kixot haqoratlangan va ezilganlarga homiy böliş, dunyodagi zöravonlik va zulmni tag-tomiri bilan yulib taşlaş uçun fidokorlik, mardlik va ruhiy kötarinkilik bilan kuraşadi. Don Kixot öz intilişlarining olijanobligi, eʼtiqodining samimiyligi va qatʼiyligi bilan, şu yölda har qanday jasoratga va xavf-xatarga tayyor turişi bilan haqiqiy zamon qahramoniga aylanadi.
Ana şu taxlit qaysi davrga, dunyoning qay bir burçiga köçib ötavermaylik, komil inson tuşunçasi, zamon qahramoni ğoyasiga duç kelaveramiz. Çunki inson öziga ruhiy-maʼnaviy quvvat ulaşguvçi, tiriklikdan maqsadlarini aniqlab berguvçi, mukammal fazl-u xislatlarga ega bölgan najotkorga azal-azaldan ehtiyoj sezib kelgan.
Mana, zamona qahramonining asl sifat-u fazilatlari haqida tasavvurga egamiz. Endi öz asrimizda qoldirib ketgan köç-köronimiz yoniga qaytaylik. Zamona qahramoniga bugun qaysi ölçam bilan qaraymiz? XIX asr rus jamiyatining maʼnaviy-ruhiy qiyofasi bölgan Onegin-u Peçorinlar, XX asrning Korçagin-u Tursunoylari esa – ötmiş.
Seriallar, ijtimoiy tarmoqlar, kliplar, televizor va reklamalardagi “hayotdan lazzatlanib qol” qabilidagi taşviqotlar murabbiyligida voyaga yetayotgan avloddan “kim sening qahramoning?” deb sörasak, nimani köz öngiga keltiradi? Aksariyat qismi sönggi rusumda kiyim, maşina va danğillama uy sohibi bölgan, mömaygina daromad keltiruvçi tijorati (halol yo harom ekanligining ahamiyati yöq) bor insonni tasavvur qilişiga şubham yöq.
Ammo atomdan kuçli bölgan adabiyot orqali biz ana şu adaşişni töğri yölga sola bilişimiz, bunday qiyofalar muqova ekanligini anglatadigan, bizga şöro adabiyoti örgatib ketgan işlab çiqariş qahramonlari tajribasini takrorlamay, bobolarimiz tarğib qilgan maʼnaviy fazilatlarga ega qahramonlarimizni yaratişimiz kerak. Unutmasligimiz lozimki, har bir yoşning qalbida zamonasining qahramoni böliş istagi yaşaydi. Xulosa qilib aytadigan bölsam, zamonamiz qahramonini yaratişda Navoiy bobomiz aytganlariday mavjud hayot “olami suğro” (kiçik olam), inson qalbi esa “olami kubro” (katta olam) ekanligini kitobxonlarga ham anglatmoğimiz darkor…
Bibi Robiʼa Saidova
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


