Özbekiston Yozuvçilar uyuşmasi taşabbusi bilan ötkazilgan Xalqaro konferensiya qatnaşçisi, Alişer Navoiy ijodi tadqiqotçilaridan biri, eronlik adabiyotşunos, matnşunos olim, professor Husayn Muhammadzoda Siddiq bilan filologiya fanlari böyiça falsafa doktori Şahnoza Nazarova suhbatlaşdi.
Suhbat matnida Husayn Muhammadzoda Siddiqning özbek tilidagi nutqi saqlanib qoldi.
Şahnoza Nazarova: Hurmatli professor, sizda özbek adabiyotiga qiziqiş qanday uyğongan?
Husayn Muhammadzoda Siddiq: Men Istanbul universitetining Islom qiyosiy adabiyotşunosligi (turkiy, forsiy, arabiy) fakultetida tahsil olganman. Rahmatli Muhammad Erjin va Kamol Elarslan ustozlarim bölişgan. Ular meni Örxun obidalari, çiğatoy turkçasi, uyğur turkçasi va Alişer Navoiy bilan taniştirdi. Bu manbalarni qiziqiş bilan öqib, özlaştirdim. Eronga kelgaç, mazkur manbalarning tadqiqi bilan şuğullana boşladim. Men Alişer Navoiyga Fuzuliy orqali boğlanganman. Fuzuliyning Navoiydan ilhom olgani va hazratga qattiq ixlos qöyganini bilgaç, his etgaç, Navoiyni çuqurroq öqişga harakat qildim va hayratga tuşdim. Turkiy dunyoning timsoli, ğoyat katta iqtidor egasi, mutafakkir, maorifçi, siyosatçi inson köz öngimda gavdalandi.
Eronda Navoiyni köp öqiganlar. Hozar şohi Nosiriddinning Eʼtimod us-saltana nomli sadri aʼzami – boş vaziri bölgan. Mana şu vazir aytar ekanki, har keç şoh Navoiydan bir ğazal öqilib, izoh etilmagança uyquga yotilmasdi. Navoiy saltanatda şu qadar tanilgan va ixlos etilgan. Tabrizda Fatalişohning noib us-saltanasi Abbos Mirzo öz zamonida Navoiydan saboqlar berişni taʼsis etgan, Navoiyga oid izohlar, talqinlarni jamlab, xulosalab, kitob yozişga buyurgan va “Xulosayi Abbosiy” nomli kitob yaratilgan. Navoiy Eronda turkiyda, forsiyda yozgan şoirlarning hammasiga örnak va namuna bölgan. Ularning bari Navoiydan mutaassir böladi. Bizda Sohib Tabriziy ismli fors tilida 120 000 bayt şeʼr yozgan buyuk şoirimiz bor. Maʼlumingizkim, forsiy şeʼriyat Sanoiydan boşlanadi. Sanoiy, Anvariy, Attor, Hofiz, Jomiy silsilasida davom etadi. Fors şeʼriyatida Abdurahmon Jomiyga qadar bir uslub mavjud va bu şeʼr uslubi Jomiyda tugaydi. Nazm şevasi, nazm yöli Jomiydan ötilgaç özgaradi. Bu jarayon Navoiy taʼsirida yuz bergan, bu yangi uslub. Eronda buni “hindiy uslubi” deydilar. Çunki bu şevada, yaʼni bu uslubda yozgan şoirlar keyinçalik Hindistonga ketganlar. Ammo, menimça, buni Navoiy uslubi deyiş lozim. Bu şeʼriyatda Navoiyga xos xususiyatlar bor. Navoiyning har bir baytida muodala (tenglik, muvofiqlik) mavjud. Yaʼni baytning birinçi misrasida xayoliy, zehniy bir tasvir bor, u savol tarzida bölib, söng uning javobi ikkinçi misrada ayni tasvirda keladi (subyektiv tasvir obyektiv tasvirga köçadi). Bu usulni Fuzuliy Navoiydan olgan. Sohib Tabriziy bu yölni Fuzuliy orqali örgandi va fors şeʼriyatiga olib kirdi. Sohib Tabriziydan keyingi avlod şoirlarida eski uslub, yaʼni Sanoiydan to Jomiyga qadar amalda bölgan uslub qöllanmaydi, hammalari Navoiy yölida yozadi. Navoiyning fors şeʼriyatiga taʼsiri bu qadar bölmişdir. Bularni tuşunib yetgaç, Navoiy asarlariga qattiq berildim. “Badoye ul-luğat”, “Sangiloh” kabi Navoiy asarlariga yozilgan izohlar bilan çuqur tanişa boşladim. “Muhokamat ul-luğatayn”, “Meʼzon ul-avzon”, “Munşaot”, şuningdek, forsiydagi maktublarini Eronda naşr ettirdim. Inşaalloh, agar Toşkentga, Navoiy universitetiga kelsam, navoiyşunoslik bilan yanada yaqinroq tanişaman. Tadqiqotçilar Navoiyning forsiy şeʼriyatga taʼsiri masalasiga qiziqişsa, inşalloh, bu tadqiqotlarga rahbarlik qilaman.
Ş.N.: Bugungi kunda Eronda Alişer Navoiy ijodi öqiladimi?
M.S.: Rasmiy darslarda öqitilmaydi, darsliklarga kiritilmagan. Ammo xalq orasida öqiladi. Navoiyxonlar uçun kutubxonalar bor. Ali Asqarxon Hikmat hazratning “Majolis un-nafois” kitobini Eronda çop ettirdi, Navoiyning ahamiyati, Erondagi xizmatlari haqida yozdi. Navoiy uçun “Makorim ul-axloq” kitobi yozilmiş, buni bilasiz. Klassik kölamda Navoiyni Eronda hamma sevadi. Ğarazli bölmagan olimlar Navoiyni, albatta, turkiy dunyo namunasi, islom dunyosining buyuk mutafakkiri, şoiri deb biladi.
Ş.N.: Siz bilan “Xastimom” masjidi, Baroqxon madrasasini ziyorat qilar ekanmiz, aytdingizki, asl forsiy sizning yurtingizda qolgan, yolğon forsiy bizdadir…
M.S.: Mumtoz, kibor, gözal, tarixiy forsiy til sizda qolmiş. Bizdagi qurama, yasalgan forsiy. Masalan, sizning ismingiz Şahnoza, uning ismi Dilnoza – bu töğri, eski forsiyça. Ammo Eronda Şahnoz, Dilnoz derlar. Bu yangliş, buning maʼnosi yöq, sözlar buzilmiş.
Ş.N.: Özbek adabiyotidan yana kimlarni öqigansiz?
M.S.: Hazrat Lutfiyni öqidim, hali köp öqiyman. “Özbek adabiyoti tarixi” nomli kitob yozmoq niyatim bor.
Ş.N.: Ogahiyni bilasizmi? Maşrabni öqiganmisiz? Söfi Olloyor, Ahmad Yassaviy merosi bilan tanişmisiz?
M.S.: Ogahiyni-da, Söfi Olloyorni-da bilaman. Maşrabni bilmasman. Ahmad Yassaviy haqida kitob yozdim. Qomusingiz “Devonu luğotit turk”ni forsiyga ögirdim va naşr ettirdim. Hozir moniylik uyğur matnlari bilan işlayapman.
Ş.N.: Köp davlatlarda bölgansiz. Dunyo navoiyşunosligi va xususan, Eron navoiyşunosligi haqidagi fikrlaringizni bilmoqçi edik. Bunda Eron navoiyşunosligining örni, nufuzi, hissasi qança?
M.S.: Dunyoda navoiyşunoslikning birinçi markazi – Özbekiston. Ikkinçi markazi, menimça, Turkiya. Yuqorida aytib ötdimki, Eronda ham navoiyşunoslik bor. Maşhadda Navoiyga bağişlangan konferensiya böldi, maʼruza qildim, boşqa manbalar bilan tanişdim.
Eronda Navoiyni tanqid etuvçilar ham bor. Masalan, “Muhokamat ul-luğatayn”da keltirilgan sözlar sanoğiga eʼtiroz bildiradilar: “Bu sözlar bizda bunça, bunça”. Ammo doim Navoiy körsatganlarigina töğri bölib çiqadi.
Navoiy turkiy tilning yuksakligini körsatdi. Hazrat: “Forsiyda şeʼr yozmoq oson, turkiyda yozing”, der. Navoiy şunday bir inson. Navoiyni bizda Eron turklari ham köp sevadi. Bizning Fuzuliy Navoiydan örganmiş. Ham turkiy, har forsiydagi Navoiy uslubini yoymiş, naziralar yozmiş, taqrizlar etmiş. Navoiydan keyin kelgan turkiyzabon ijodkorlarning har biri Navoiyni tanimiş, Navoiyni öqimiş.
Ş.N.: Suhbat uçun köp rahmat, yana bir bor xuş kelibsiz.
M.S.: Soğ böling, doktor xonim.
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida

