Özbekiston xalq şoiri Şukrulloni yöqlab…
Ket, desang Qaşqar ketoyin,
Yölda yolğizlik yomon.
Yolğizlikdan kim ölibdir,
Hammadan xörlik yomon…
Mana, neça kundirki, ular mening köz öngimda, tegramda. Söngsiz soğinç, ğussa, alam, ökinç qaʼriga çökkan nigohlarga tikilmoq azob… Jallod zamonda ham boşini tik tutgan Qodiriy, çaqmoqdek çaqib ötgan Usmon Nosir, xalqning ertasi uçun yoş umrini fido qilgan Ubaydullo Xöjayev… Bu suratlarda xörliklar-u haqoratlarning musibati köçgan nigohlarning ohini ilğaş qiyin emas. Bunda yuraklarga toşdek botgan onalarning faryodi, tirik yetim qolgan bolalarning köz yoşlari isi keladi. Öşa qora kunlar doği hali unça-munça qalblardan arimagan. Qalbi uyğoqlarga u zamon körgiliklarini eşitişning özi dahşat. Körganni-ku qöyavering…
Ayni dam 100 yoşni qarşilayotgan, ötgan asrning dolğali kunlarini xöb va köp tatigan ustoz ijodkor Şukrullo Yusupovni yöqlovimiz, suhbatimiz şu boisdan ham bizga ulkan maktab böldi.
Çilonzor tumanining körkam mahallaridan biri. Xonadonga kirib borarkanman, ikki tomondagi imoratlarga közim tuşadi. Biri odmi, özbekona uslubda qurilgan, eşik-romi ganjli, kitoblarga, tarixiy suratlarga boy. Yana biri zamonaviy, baland, viqorli. Göyo zaminning şu bir parça yerida keça bilan bugun birga yaşayotgandek, biri-birini tinglayotgandek. Yodimga adibning “Kafansiz kömilganlar” asaridagi voqealar birma-bir tuşadi: “1925-1926-yillarda otam yaxşi niyat bilan mening sunnat töyimga atab, havas bilan imorat soldirgan edi. Öşa vaqtda hovlimizga kelgan Ubaydulloxonga (Ubaydulla Xöjayev) maqtanib:
– Ubaydulloxon, hali uyimiz çala, şiplarni böyatib, devorlarini ganç qildiraman, öşanda kelasiz, – deganda Ubaydullo akam:
– Ganç qilib şipining fanerlarini böyatiş emas, iloji bölsa, fanerlarini buzib, tunukaning örniga loy tom qilib qöying, zamonaning bu ketişi şu bölsa, boloxonalik uy-joying bor ekan, boy ekansan, deb tortib olib qöyadi. Özingizni quloq qilmasa ham, odam kiritadi, hozirgi siyosat şunday…” hadiksiz, istagan uslubida uy soliş ham yurtning tinçligidan-da degan öy ötadi mendan…
Qizlari Xurşida opa şoirning yoniga boşlaydilar. Ustoz bizni nim tabassum, dilxuşlik ila qarşilaydi, közlarida mehr balqiydi. Qölida aso, issiq çoy tutgan qöllari titramaydi. Aksinça, stol ustida turgan közoynakka, söng biz olib borgan kitoblarga uzaladi. Bir qaraşdayoq oila aʼzolari nuroniyni yaxşi parvariş qilayotganliklari seziladi: egnida toza paxtali köylak, boşidagi duxoba döppi, issiq jun paypoq… Mening köz oldimda esa yozuvçining navqironlik vaqti jonlandi. Uning asaridagi şunday tasvirlar yodimga keldi: “Lagerga kelganimning birinçi kunlaridanoq insoniy qiyofadan, ota-onam umid bilan qöygan ismimdan mahrum qilişib, mahbuslik tamğasi bosildi. Mahbuslik liboslarini berişdi. Oyoq kiyimi sifatida ölikdanmi, tirikdanmi qolgan, teşiklaridan sim ötkazilgan. Eskirib, bujmayib ketgan botinka, yomğir-qorda kiyiş uçun ming yamoq paxtali şim, telogreyka, özimga mutlaqo loyiq bölmagan (bu vaqtda vaznim 50 kilogramm atrofida edi) hilpillagan, poçalari uzun jomakor, boş kiyim sifatida lagerning maşinalari tikkan qalpoq, uning ustidan kiyiş uçun boşlik, brezentdan qilingan qölqoplardan iborat edi. Bu yerning qoidasi şu: sening ixtiyoringda heç narsa yöq, berganini kiyib, berganini yeysan. Qor-yomğir joningdan ötsa, yamab-yasqab oliş sening özingga boğliq”.
– Şeʼrlarim, doston-u romanlarim mening – tarjimai holim, – deydi ustoz. – Hujjatlarda yozilişiça, 1921-yil 2-sentyabrda Toşkent şahrining Şayxovandtohur dahasiga qaraşli Olmazor mahallasining Eski Örda köçasida tuğilganman. Otam ham, onam ham diniy va dunyoviy bilimlardan boxabar bölişgan. Otam Yusufxöja qori emçi bölganlar. Yillar ötib, qamalişimda otamning ana şu “dindor”ligi ham sabab qilib körsatilgan. Onam Zaynabxon otinoyi bölganlar. Qurʼon öqigan va örgatgan, Fuzuliy, Navoiy asarlarini yaxşi körgan. Boşqa otinoyilar “alif, be, te” deb yodlatib örgatişsa, oyim yozişni ham örgatardilar. “Bolalarimiz savodli bölişlari kerak” derdilar doim. Bizning şajaramiz ilmli bölgan. Eşitgandirsiz, xolamning öğli Ubaydulla Xöjayev millat şaʼnini hayotidan aziz qöygan inson bölgan.
“Ubaydullaxonning gunohi bormidi?! Bunday savol faqat uning uyida yoki qarindoş-uruğlari orasidagina bölmay, qamaliş xabarini eşitgan butun Toşkent şahridagi odamlar hatto uzoq-uzoqlardagi tanişlari orasida aylanib katta şov-şuvga sabab bölgan edi.
– Şunday odam qamalibdimi?
– Otilarmişmi?
– Yo tavba! Qaysi Ubaydulla?
– Şayxontovurlik Asadulla maxsumning öğli.
– Advokat-da!
– Faqat advokat emas, uning qilgan işlari unça-munça odamning qölidan kelmasdi.
– … Bu öşa örisning buyuk yozuvçisi Tolstoyga xat yozgan odam-da!
– Ha, öşa! Ubaydulla!
– Bu advokat bölsa, yozuvçi bilan nimani talaşgan?
– Millatni!
– Millatni?!
– Ha millatni! Millatning taqdirini talaşişdan boşqa uni dardi bölgan emas. Bölmagan” (“Tirik ruhlar”. – Toşkent. Adabiyot uçqunlari. 2018-yil).
– U zamonlarda Tolstoy asarlarini öqiş emas, uni hatto ijodkorlar orasida ham bilganlar kam bölgan davrda, “Yovuzlikka qarşilik körsatmaslik” haqidagi qaraşlari uçun şunday buyuk adib bilan bahslaşişga jurʼat etiş! Uning ustiga, öşa xatni yana, rus tilida, Tolstoyni qoyil qiladigan saviyada yoziş!..
Ha, tevarakda yovuzlik, qabohat avj olgan sari odamlar orasida qörquv, yolğon, sotqinlik urçidi. Şunday bir pallada Tolstoyning “Nesoprotivleniye zlu” nomli yomonlikka qarşi yaxşilik bilan javob beriş borasidagi eʼtiqodiga bahs sifatida Ubaydullaxonning 1909-yilda yozgan xati yozuvçining hamiyatiga tegib ketadi va Lev Nikolayeviç öşa kuniyoq unga javob yozadi: “Ubaydulla Asadullayeviç! Mening qaraşim ğoya emas, niyat, ezgu istak”, deb tuşuntiradi. Nima desam ekan, davr bunday kişilarni xuşlamas, fikrlaş esa zamon uçun xavfli edi. Ubaydullaxonning umri çorizm davrida ham, 1919-yildan 1937-yillargaça ham goh ozodlikda, goh qamoqda ötgan. Keyin 1938-yilda yana qamoqqa tuşgaç, şu yerda vafot qilgan. Eh-he, aytaversam… Bunday kunlarning vahmi yodimga tuşaveradi.
Adabiyotga qiziqişimda öşa pallada gurkirab maydonga çiqqan Abdulla Qodiriy, Çölpon, Fitratlarning taʼsiri bölgan, albatta. 1936-37 yillarda Pedagogika bilim yurtida talaba edim. Usmon Nosir öşa yillarning eng sevikli şoiri edi. “Yurak”, “Mehrim” kabi kitoblari öquvçilarning qölidan, taʼrif-tavsifi tillardan tuşmasdi. Keyin u birdan xalq duşmani bölib qamaldi, degan gap tarqaldi. Komsomollar yiğilişida uni laʼnatlab, kimning qölida kitoblari bölsa yoqib taşlaşni buyurişdi, deya eslaydi adib.
Ustozni tinglar ekanman, otaşqalb şoirning ayni qamoq jazosi belgilangandagi, soç-soqoli ösgan bir ahvolda, közlari qariga çökkan adoqsiz mung zuhurlangan suratiga boqaman.
“Senga tor keldi bu kökrak,
Sevinçing toşdi qirğoqdan.
Tilim çarçar, ajab gohi
Seni tarjima qilmoqdan…
Itoat et, agar sendan
Vatan rozi emas bölsa.
Yoril, çaqmoqqa aylan sen,
Yoril, mayli tamom ölsam!, – degan satrlarni qaçon, qay kayfiyatda yozgan ekan? Ona Vatani, xalqi uçun çaqmoqqa aylanişga hozir bölgan insonni qanday qilib xoin, duşman deyiş mumkin axir…
Olis xotiralarga band bölgan ustoz yana tilga kiradi:
– Qamoqqa tuşganimda öttizga ham kirmagan edim. Ikki bolam bor, xotinim yana homilador edi. Bu yölda men bilan yonma-yon turib, qiyinçiligimga bardoş bergan ayolni eslamay ötsam bölmas. Munavvarxon juda sabrli, aqlli ayol edi. 1951-yilning yanvar oyida uyni maxsus xodimlar tintuv qilib, meni olib ketişgaç sud 25 yillik qamoq jazosiga hukm çiqardi. Ammo 5 yil deganda aybsiz aybdor bölib, “jazoni ötab” qaytdim. Şu kunlarda körmagan xörliklarim qolmadi. Yurtdan olisda, inson zotiga, şaʼniga zid qilmişlar, tuhmat va haqoratlar, aldov va zöravonliklarni körib, xayolimda mening nohaq qamalganimni xalqim, yaqinlarim bilarmikin, menga işonişarmikin, ayolim şunça yil kutarmikin degan azobli öylar, adoqsiz savollar iskanjasida yaşadim. Qamoqdagi xörliklar bir tomon, şum xayollar bir tomon bölib yurganimda Munavvarxondan xat oldim: “Şukrullo aka, noumid bölmang, yigirma beş yil ötadi-ketadi. Çiqqaningizda bor-yöği ellik törtda bölasiz. Bolalarimiz endi atak-çeçak qilayotibdi. Qamoqdan çiqqaningizda ularning uylanadigan, turmuşga çiqadigan vaqti böladi. Kelişingiz bilan töylar qilamiz”, – deb yozibdi. Bu ayolning jasoratini köring. Bu qadar hayotsevarlik, matonatli, bardoşli böliş hazilakam gapmi, qizim.
Men nohaq qamalib, qança uqubatlarni körgan bölsam, ayolimga ham “xalq duşmanining xotini”, Yozuvçilar soyuzidagilarning “Yöqol, biz heç qanday Şukrilloni tanimaymiz” degan haqoratlarga sabr qiliş, uç bolani oçlik, qahatçilikdan omon-eson çiqariş, farzandlarimni men bilan uçraştiriş uçun kelganda tergovçilarning daşnomlariga çidaş oson bölmagan…
Qamoqdan ham qaytdim. Bir öğil va ikkita qizni voyaga yetkazdik. Öğlim Abduğafur kimyogar, qizlarim Xurşida şifokor, Umida elektron maşinalar injeneri böldi. Hammalari öz sohasida fan nomzodlari hozir.
Neça yillarki, xalqimiz savodsiz, ötmişsiz, ajdodlaridan olisda yaşadi. Krasnoyarosk peresilniy punktida qamoqdagi sönggi kunlarimda Stalin ölimidan söng bizga biroz yengilliklar yaratildi. U ham bölsa – uydagilardan xat oliş, uçraşiş, muzli qarorgohimizga yilda bir marta suzib keladigan kemalarda keltiriladigan gazeta va kitoblarni öqiş imkoniyati. Ana şunisi juda quvonçli edi. Yuragingda sönggi umidlar ham parçalanayotgan bir paytda ozod böliş ilinji qalbingni bir tomonini yoritsa, yillab qölingga tegmagan kitoblarni varaqlasang, öqisang… Kitoblar seni qayerda bölsang ham yaşaşga undarkan. Dunyo ötkinçi, adabiyot abadiy ekanligiga işontirarkan. Bu kuçni men şunday oğir paytlarda angladim.
“Lagerlarda özlarini ilğor madaniyatli hisoblab kelgan ayrim ovröpaliklar biz Örta osiyoliklarni “orqasi qoralar” deb çaqirib, madaniyat, sanʼatdan bexabar, ilm-maʼrifatdan uzoq xalqlar deb bilişardi. Hatto millatini aniq ayta olmayman-ku, Boltiqböyidanmi, polyakmi, rusmi bilmadim Panteleyev degan injenerga men özbekman deganimda, qozoq, tojikdan farq qilolmay, özbeklar yonida doim piçoq taqib yuradigan, savodsiz, vahşiy degan tuşunçada ekanini aytgan edi.
Kunlardan bir kun şu odamning qölida kitob kötarib yurganini körib, qanday kitob, deb sörasam, kutilmaganda Oybekning rusçaga tarjima qilingan “Navoiy” romani bölib çiqdi. Bu tasodifdan qalbimda quvonç va ğurur paydo bölib, taassurotini bilmoqçi bölgan edim, u:
– Bu roman menga juda yoqdi. Qadimiy madaniy xalqlar haqida. Alişer Navoiy degan buyuk yozuvçi haqida. Çindan ham juda ibratli, buyuk şoir bölgan ekan, – dedi.
Keçagina özbeklarning kimligini bilmagan, qoloq xalq deb öylagani uçun undan:
– Mening millatim kim? Navoiyning millati-çi? – deb söradim. U:
– Navoiy?.. Navoiy samarqandlik özbek, – degan javobni qildi.
Men unga, keçagina meni “qoravoy, badaviy” degan eding, öşa Navoiyning avlodi özbek men bölaman, deganimda, u:
– Meni keçir, Örta Osiyo xalqlarini bilmas ekanman, notöğri tasavvur qilgan ekanman. Özbek xalqi, haqiqatan ham, juda qadimiy madaniyatli buyuk xalq ekan, deb tan olib, uzrini aytdi.”. (“Kafansiz kömilganlar”. – Toşkenti “Maşhur-press”2017-y.”
Asrning dolğali kunlari muhrlangan bu asarning har bir bobi ana şunday tasvirlarga töla. Sodda, işonuvçan, bağrikeng elimizning ayovsizlarça xörlanişi, xöroz uriştirib yoki nobop yelpiğiç haqida gapirgani uçun ham surgun qilingan, millatning ozodlikka, hurlikka yetaklagani uçun ham qoralanib, ne-ne zakiy, zabardast ajdodlarimiz sovuq ölkalarda kafansiz kömilib, nom-nişonsiz ketganligini biliş azob.
Xonadonda qator suratlariga közim tuşadi. Bu yerda adib rus va qardoş xalqlarning zabardast ijodkorlari bilan birga tuşilgan rasmlar batartib joylaştirilgan. Suratlar ijodkorning butun hayotini kinolentadek köz öngingizda tasvirlaydi göyo. 2016-yili Turkiyaning “Qardoş qalamlar” nomli nufuzli jurnali hamda “Turkiy jumhuriyatlarning adabiy jurnallari kongressi” hamkorligida “Yil insoni” tanlovida ustozimiz Şukrullo Yusupovning tan olingani ham bejiz emas. Zero, ovoz beriş yöli bilan aniqlanib, sara nomzodlar orasida eʼtirof etilişi yozuvçining yuksak asarlar egasi ekanligini yana bir karra dalillaydi.
Suhbatimiz ançaga çözildi. Ustoz bizga Usmon Nosirning şeʼrlarini, Rasul Hamzatov sözlarini yoddan aytib berdilar. Onalari, ustozlari haqidagi qadrli xotiralarini örtoqlaşdilar. Eng qiziği, özlari haqida “Men hamon öquvçiman” degan iqrorni aytdilar. Asrga teng umr sohibi, qançadan-qança qalin kitoblarning, sahna asarlarining muallifi bölgan insonning jasoratiga, sadoqati-yu ezgu aʼmoliga qoyil qoldik. Bu barçamizga ibrat bölgulik xitob edi, aslida.
– Men bu uyni kelajakda Şukrullo nomidagi uy muzeyi qilaman. Otamning tuyğulari köçgan asarlar yoş avlodga saboq berişi kerak, menimça, – dedi bizni kuzatar çoği Abduğafur aka. Biz ham şu niyatga qöşildik. Toki, haq gapni hamma vaqt ayta olgan, vijdonli, xalqi oldida yuzi yoruğ, betakror asarlari bilan qança qalblarga kirib borgan yozuvçining hali bizga aytar gaplari köp, nasihatlari möl…
Nargiza ASADOVA
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


