7 daqiqada öqiladi

1 547 marta körilgan

Milliy ruh – millat hujjati

Tasvir va mantiq uyğun bölsa...
  1. Globallaşuv davrida dunyo xalqlarining madaniyati, sanʼati va falsafasi qorişib, tobora yaxlit qiyofa kasb etib bormoqda. Jozibali köringani bilan bu jarayon umummadaniyatga singib ketişining oqibatida yaxşilik yöq. Zero, globallaşuvning jilovi bizning qölimizda emas, balki uning şakllanişiga köproq hissa qöşganlar qölida. Şunday ekan, bugun nasrimizda milliy ruhni ifoda etiş muhim ahamiyat kasb etadi. Xöş, bu borada nasrimizda qanday izlanişlar mavjud? Siz milliy ruhni tasvirlaşda ijodkor nimalarga eʼtibor qaratişi zarur deb hisoblaysiz?

 

  1. Adabiyot – ijtimoiy hodisa. Har bir yangi asar davr bilan hamnafas dunyo yu­zini köradi. Uzoqqa bormaylik, 80-yillardagi “Javob”, “Galatepaga qaytiş”, “Yozning yolğiz yodgori” kabi asarlarda ijtimoiylik­ning qahramonlar ruhiyatidagi evrilişlarga sabab böluvçi omillari yuksak badiiy mahorat bilan ifoda etilgan. Yoki 90-yillarda “ötiş davri” tufayli vujudga kelgan madaniy-maʼnaviy inqiroz, ayniqsa, ziyolilarning iztiroblari “Bozor”, “Muvozanat” kabi asarlarda öz aksini topgan. Xöş, bugun-çi, özbek nasrida zamon ruhini özida aks ettirayotgan asarlar yozilyaptimi?

 

  1. Zamonaviy qahramonlarni yaratiş faqat adabiyotning emas, balki ijtimoiy hayotimizning zaruratiga aylanib ulgurgani sir emas. Nosir sifatida zamonaviy qahramonni qanday tasavvur qilasiz? Uning qiyofa­sini yaratişda nimalarga eʼtibor qaratmoq kerak?

Akmal Jumamurod

 

  1. Muayyan xalq ijodiyotining böy-basti, öziga xosligini belgilovçi boş mezon milliy ruhdir. Boşqaça aytganda, u – millat pasporti. Bu “hujjat” asarning yaşovçanli­gini taʼminlaydi. Xalq xarakter-xususiyatini oçib beradi.

Milliy ruh uç jihat – harakat, holat va nutq uyğun­ligiga boğliq. Asarda bular şunçaki bir-birini töldiruv­çi vosita emas, birgalikda mazmun taşuvçi ğoya hamdir. Şu maʼnoda ijodkor oldiniga MILLIY RUH nima ekanini özi uçun oydinlatib olgani maʼqul. “Asar mana bu mantiqqa qurilsa, milliy ruh yaraladi” deyişda muayyan nazariy asos yöq. Çunki har bir ijodkor özi bilganiça yozadi, voqelikni öziça talqin qiladi. Hammamizga yaxşi taniş lavha: Otabek Marğilonda şu yerliklardan bir-ikki kişini mehmon qiladi. Hasanali çoy keltirgani qözğalganda mehmonlardan biri uning kimligini söraydi.

“Otabek Rahmatning savoliga javob bermay, eşikka qaradi. Hasanalini hujradan uzoqlatib, söngra javob berdi:

– Qulimiz”.

Hasanalini uzoqlatib javob beriş – nafaqat obraz sifatida Otabekning adabi, balki yozuvçi sifatida Abdulla Qodiriyning zehni, mahorati ham. Ehtimol, bugun tengqurlar ijodida mana şu zehn kamnamo.

Milliy ruh ekan deb köpda egniga çopon taşlab, beliga belboğ boylab, yaktakçan böz yigit obrazini yaratişga urinamiz. Ayol bölsa agar – boşiga römol örab, atlas-u adras, zeb-ziynat bilan orolaymiz. Urğuni taşqi metaforik çizgilarga yuklaymiz. Jöngina aytganda, milliy ruhni kiyim-keçaklar qatiga berkitamiz. Holbuki, zamon, makon va holatni ifodalovçi birgina HARAKAT, birgina SÖZ (Hasanalini uzoqlatib aytilgan “Qulimiz” singari) yakka obraz timsolida tarbiya va muhit, asar ruhi, pirovardida millat xarakterining “kod”lari, aslida. Şu sababdan ham ijodkor özi qalamga olayotgan makon odamlari, xarakterini (zamondoş bölgani holda) ilğaşi şart. Öğrisi, qassobi, boyi, noçori ham bir xil ohangda söylaydigan bölsa, fahmlaş mumkinki, ijodkor asarda yaşamabdi.

 

  1. Jamiyat hamişa harakatda, bir nuqtada qotib qolgan emas. Yaqin ötmişga nazar taşlasak, ikkita jahon uruşining özi haqida tom-tomlab asarlar bitilgan. Undan keyin ham uruş mavzusiga murojaat qilgan yozuvçi-adiblar köp. Biroq holatni aynan öz közi bilan körib-guvohi bölgan ijodkorçalik jonli tasvirlab beriş deyarli imkonsiz. Demak, har bir davr haqida muayyan izoh, tasavvur beruvçi asarlarning vujudga kelişi bu – taqozo, izçil jarayon. Özgarişlar odamlar ongiga öz taʼsirini ötkazmasdan qolmaydi, albatta. Ijod esa qalbda, ruhiyatda sodir bölayotgan ana şu “özgariş”larni yuzaga olib çiqadi.

Öz davrida Qodiriy domla aytgan: “Modomiki biz yangi davrga oyoq qöydik, bas, biz har bir yösinda ham şu yangi davrning yangiliklari ketidan ergaşamiz va şunga öxşaş dostonçiliq, römonçiliq va hikoyaçiliklarda ham yangarişğa, xalqimizni şu zamonning “Tohir-Zuhra”lari, “Çor darveş”lari, “Farhod-Şirin” va “Bahromgör”lari bilan taniştirişka özimizda majburiyat his etamiz…”.

Şaxsan men adabiyotning ijtimoiy hodisa ekanini Özbekiston xalq yozuvçisi, ustoz Erkin Aʼzam ijodida kuzataman. “Jannat özi qaydadir”, “Şajara”, “Piyoda”, “Suv yoqalab”, “Zabarjad”, “Qarzdor”, “Farişta”… Barçasida odamlar­ning dard-u dunyosi, orzu-armonlari, taşvişlari böy körsatadi.

Misol uçun, “Jannat özi qaydadir”da marks­çi olim, butun umr soxta ğoyalarga işonib, şuning orqasidan olimlikka erişgan Domla va uning fojiasi tasvirlanadi. Xotini Bibirobiya (Xonim) esa yangi davrda biznesmenga aylanib qolgan fan nomzodi.

Asarda ötiş davri odamlarining ruhiyati gavdalantiriladi. Aslida, buni har bir kişi öziça boşdan keçirayotgan “ötiş davri” desak ham yangliş bölmaydi. Negaki, pulga, mol-dunyoga öçlik vajhidan özga yurtlarda yaxşi yaşaşni orzulab, öz yurtini taşlab ketayotgan insonlar fojiasi – ayni bugunning ham gapi.

Yoki adib bilan “Suv yoqalab” yuramiz. Asar qahramoni Bolta Mardon bir vaqtlar rais bölgan. Ikkita öğlini qabatiga olib, hovlisiga suv kelti­riş niyatida ariq yoqalab yölga çiqadi. Qiziği, odamlarga raisning suv yoqalaşi eriş tuyuladi, çunki davri ötgan-da! Asarda Zulfiya, Şarofat aya, Musallam opa singari ruhiy dunyosi yakkaş ayollar bilan uçraşamiz. Bundagi obrazlarning barçasini rais Bolta Mardonning suv yoqalaşi jarayonida birin-ketin tanib boramiz.

Yozuvçining “Piyoda” hikoyasini olaylik. Asar qahramoni Berdiboy öziga yaraşa öjar, qay­sar – dilidagi tilida bölgan obraz. Uning botinidagi isyon, norozilik kayfiyati nutqidagi kinoya, piçinglarda ham yaqqol sezilib turadi. Gap şundaki, Berdiboy jamiyatdagi yangilanişlarni qabul qila olmaydi. Deylik, qizlarning oçiq-soçiq kiyinişi, velosiped minişi va hokazo. Xuddiki buning bariga elektr, televizor “aybdor”. Aslida, jamiyatda taraqqiyotning odamlar ongiga taʼsirini körib, bilib tursa-da, buni iç-içdan tan olgisi kelmaydigan berdiboylar yon-verimizda doim topiladi. Biroq uning “isyon”dan asl muddaosi nima: “…aka-ukalar barimiz bir joyda, masalan deylik, momom­ning boğida – daştda yaşasak, bir qöra, bir qörğon bölib! Topgan-tutganimizni keçqurun bir qozonga solsak, birga yesak, birga tursak!”. Şu, xolos. Mana şu birgalikka soya solayotgan balo – texnika. Şular bölmaganda “…mehr-oqibat ham, oğa-iniçilig-u ota-bolalik deganlari ham boşqaça bölardi”.

Umuman, zamon ruhini özida aks ettirayotgan ustoz ijodkorlar orasida Erkin Aʼzam asarlari hatto qahramonlarga ism tanlaşdan tortib, syujet surʼatigaça xalqqa yaqin va kitobxonga çapani, jaydari kişilar obrazini boş qahramon sifatida tanitişi bilan qadrli.

Yozuvçi deganidek: “Har gal yangi nimadir yozganingizda bir gaplarni aytdim-ov, deb öylaysiz özingizça. Lekin bari – dengizdan tomçi. Dildagisini umr­ning oxirigaça aytib ado qilib bölmas! Muhim gapni aytiş uçun, avvalo, köngilda şunday gap bölişi kerak”.

 

  1. Badiiy obraz öz xarakter mantiğidan kelib çiqib harakatlanadi, şunga izn beriş zarur. Çunki u muallifga tobe emas, aksinça, öz yaşaş tarzi, dunyosi, turiş-turmuşi bor. Töğri, avvalboşi personaj xarakteriga xos parametrlarni ijodkorning özi belgilaydi. Biroq syujet içida u öz holiça erkindir.

Şundan kelib çiqsak, qahramon qiyofa­sini yara­tişda ifodalarni örni kelsa-kelmasa qöllayvermaslik tarafdoriman. Xususan, qiyofa yaratişda ozğin, semiz, uzun, kalta kabi tasvirlar bilan siyratni oçişga uringandan köra, öquvçi ongida obrazni emin­-erkin tasavvur qilişga imkon yaratiş zarur. Toki kitobxon xayolida bitta obrazning minglab qiyofasi yaralsin. Bu esa öquv­çini tahlilga, muşohadaga çorlaydi. Misol uçun, Abdulla Qahhor­ning “Öğri” hikoyasida Qobil boboning amin huzuriga kelgan holati. “Oğzini oçmasdan qattiq kekirdi, keyin bağbaqasini osiltirib kuldi”, “çinçaloğini ikkinçi böğinigaça burniga tiqib kuldi” singari ifodalar. Yozuvçi ana şu börttirma belgilar hisobiga zamona amaldorlariga xos jihat – qöl ostidagi fuqaro­ning taqdiriga befarqlikni körsatadi. Fikrimça, qahramon yaratişda şu yöldan borgan afzal.

Bir gal adabiy davrada “Ikki soniya” degan hikoyam ustida bahs ketdi. Unda köpdan beri oylik olmayotgan ayol keçinmalari, turmuşi, ruhiyati aks etgan. “Qurbaqani bossang ham vaq deydi” yösinida pişib yetilgan sabri, oxir-oqibat, kresloda ğöddayib ötirgan rahbariga ayolning yöl böyi suv şimib ğilçillab qolgan etigini yeçib otişi manzarasi bilan yakunlanardi. Biroq… bungaça keçgan voqeliklar (hikoyada ayolning rözğor yumuşlari bilan bölib qölini kuydirib olişi, bir paytlar otasi sovğa qilgan şarfning sizi­lişi va hokazo ifodalar bor edi) öquvçida işonçsizlik kayfiyatini uyğotişi aytib ötildi. Yaʼni maişiy vajlar xodimning (va yana ayol­ning!) rahbarga etik otişiga sabab bölolmasligi, uşbu jurʼat uçun vaziyat hali xomligi, personajga ijtimoiy yuk yetişmayotgani kabilar yuzasidan keragiça pandlarni qabul qilib oldim.

Obraz “qahramon”likkaça yölni munosib bosib ötişi zarur. Buning uçun esa ijodkor uning gardaniga u kötara oladigan darajadagi ijtimoiy yuk ortmoği lozim, zinhor ortiq yoki kam emas. Ana şunda u özi yaşab turgan davrdan boşqa davrlarga olib ötilganda ham “zamonaviy”ligini yöqotmaydi, zamonasoz bölmaydi.

 

“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822

Obuna haqida

Izohlar

Hozirça izoh yöq. Birinçi bölib fikringizni yozing.

Siz nima deysiz?

Izoh tahririyat körib çiqqaç, eʼlon qilinadi.

Şu ruknda köp öqilganlar

Barçasi (73)

Şeʼr ham, şoir ham millat uçun oyna

XX asr özbek şeʼriyatidagi mavzularning turfaligi, taşbehlarning ohorli ekannida ustoz şoirlarning çuqur bilim va saviyasi körinib turadi. Bu şeʼriyat tarixiy voqealarga, uluğ şaxslarga murojaat etdi, şuning barobarida…