Markaziy Osiyo davlatlararo suv xöjaligini muvofiqlaştiriş komissiyasi (DSXMK) suv resurlaridan unumli foydalaniş va himoyalaş, ularni boşqariş muammolarini hal etiş maqsadida 1992-yil 18 fevralda Olmaota şahrida Özbekiston, Qozoğiston, Qirğiziston, Tojikiston va Turkmaniston davlatlari kelişuviga asosan taşkil topgan. Komissiya öz faoliyatini tenglik, odillik va özaro fikr almaşiş asosida olib boradi. Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlarining 1993-yil 23 martdagi qaroriga asosan, DSXMK va uning bölimlari Orolni qutqariş xalqaro jamğarmasi tarkibiga kiradi va xalqaro taşkilot maqomiga ega. Komissiya zimmasiga suv resurslari taqsimotini taşkillaştiriş hamda suv beriş va suv ötkaziş grafiklari, suv sifati böyiça qabul qilingan qarorlarni zudlik bilan amalga oşiriş kabi vazifalar yuklatilgan.
25 yillik tajribaga ega Komissiyaning Ilmiy-axborot markazi sohaga oid maʼlumot va axborotlarni yiğiş, tahlil etiş, ilmiy tadqiqotlar olib boriş, uni keng jamoatçilikka yetkaziş kabi vazifalarni bajaradi. Uşbu ilmiy-axborot markazida faoliyat olib borayotgan yoş olimlar bilan qurgan suhbatimiz Markaziy Osiyo mintaqasining eng oğriqli masalalaridan biri – suv muammosi haqida böldi. Bu muammo oddiy kişining turmuş tarzidan tortib butun bir mamlakatning taraqqiyotiga taʼsir körsatadi. Yoş olimlarning kuzatişlari, takliflari va kuyunçaklik bilan bildirgan takliflari sizni ham befarq qoldirmaydi, deb umid qilamiz.
Maʼlumki, ötgan asrning 60-yillaridan boşlab Orol dengizining sathi keskin pasaya boşladi. 80-yillarga kelib bu masala muhokamaga taşlandi, 80-yillar oxirida qizğin bahs-munozaralar olib borildi. Lekin, afsuski, muhokamayu boş qotirişlarning foydasi bölmadi. Dengiz qurişda davom etaverdi. Buning yeçimi haqiqatan ham yöqmidi yoki kerakli tadbirlar körilmadimi?
Şavkat Kenjabayev:
– Agar raqamlarga nazar taşlaydigan bölsak, 1960-yilgaça Orolning suv yuzasi maydoni 66 ming kvadrat kilometr, umumiy suv hajmi 1062 kilometr kub va minerallaşuvi litriga 10 gramm edi. Dengizning örtaça çuqurligi 15 metr, eng çuqur nuqtasi 68 metrgaça va Boltiq dengiziga nisbatan absolyut balandligi – 53 metr bölgan. Öşa davrlarda dinamik meʼyor uşlab turilgan. Yaʼni yiliga 60 kilometr kub suv buğlansa, uning örniga yoğingarçiliklardan 6,6 kilometr kub, Sirdaryo va Amudaryodan 53,4 kilometr kub suv quyilgan. Keyingi yillarda 7,9 million gektar çöl va adirlar özlaştirildi, daryolardan olinadigan suv hajmi 63 kilometr kubdan 117 kilometr kubgaça oşdi.
Bunda 60-yillardan to 2010-yilgaça Orol dengizi havzasining aholisi qariyb 3.5 baravarga oşgani va ösayotgan aholini oziq-ovqat mahsulotlari bilan taʼminlaş maqsadida işlab çiqariş hajmi va YAIM mos ravişda 5 baravar ortganini ham inobatga oliş kerak. Dengizda suv hajmini avvalgi ölçamlariga yetkazişning yeçimi sifatida 80-90-yillarda ikkita manbadan suv olib keliş körib çiqilgan. Birinçisi – Kaspiy dengizidan (absolyut balandligi – 20 metr) şör suvni nasos kaskadlari yordamida 130 metr gipsometrik balandlikka kötarib, Ustyurt platosi orqali 600-700 kilometr uzunlikdagi kanal orqali olib keliş bölsa, ikkinçisi – Sibirning Ob va Irtiş daryolari suvini qariyb 1500 kilometrlik kanal tizimi orqali keltiriş bölgan. Birinçi usulda suvning şörlanganlik darajasi yiliga 1-2 foizga ortib, dengiz hayotsiz buğlatgiçga aylanişi ehtimoli yuqori edi. Har ikkala yeçimda ham juda katta mablağ va vaqt talab qilinar, buning ustiga 90-yillarga kelib sobiq Ittifoq parçalandi va rejani amalga oşiriş imkonini bermadi.
Hozirga kelib Orol dengizini avvalgi holiga tiklaş muşkul, lekin Markaziy Osiyo davlatlari hamjihatlikda Orolböyi hududida ekologik holatni saqlaş, qurigan dengiz tubidan uçayotgan tuzlarni ihota daraxtzorlari hamda butazorlar barpo etiş yöli bilan kamaytiriş, suv tejovçi suğoriş usullarini qöllab, Orolga tuşayotgan suvni oşiriş, jilla qursa, barqaror uşlab turişga erişiş mumkin.
Ğulomjon Umirzoqov:
– Bundan taşqari, gidroenergetika sohasini rivojlantiriş uçun daryolarning yuqori qismlarida suv omborlari va töğonlar qurildi. Orol dengizining suvga ehtiyoji hisobga olinmadi. Natijada unga yetib boradigan suv hajmi 60 kilometr kub örniga 9-12 kilometr kub bölib qoldi.
Dengiz suvining şörlanganlik darajasi 5-6 martagaça ortib, qurigan dengiz örnida hosil bölgan Orolqum sahrosi maydoni 5,5 million gektarga yetdi, undan har yili qariyb million tonnalab qum-çang va zaharli tuzlar atmosferaga, Orolböyi mintaqalariga tarqalyapti.
Orol dengizining qurişi dastlabki paytlardayoq ilmiy jamoatçilikni taşvişga solgan. Lekin şöro siyosati bu muammoga deyarli eʼtibor qaratmagan. Asosiy maqsad yer maydonini kengaytirib, paxta hosili oliş bölgan.
Komissiya saytidagi maʼlumotga köra, davlatlararo suv xöjaligini muvofiqlaştiriş komissiyasi 1992-yili taşkil etilgan ekan. U bugunga qadar qanday amaliy işlarni bajardi?
Şavkat Yoqubov:
– Komissiya bajargan eng katta işlardan biri sobiq Ittifoq parçalanib, Markaziy Osiyo davlatlari mustaqil siyosat yuritişni boşlagan, suv muammosi keskin va jiddiy masalaga aylangan bir paytda barça tuşunmovçilik va kelişmovçiliklarni tinçlik yöli bilan hal etişga hissa qöşiş böldi. Markaziy Osiyo davlatlari örtasida suv taqsimotiga kelişib olindi. Taşkilot bugungaça bu borada izçil işlarni amalga oşirib kelyapti.
Endi bevosita ilmiy-axborot markazi haqida töxtalsak. Markaz ayni damda beşta Markaziy Osiy mamlakatlarining suv xöjaligi sohasidagi ilmiy va loyiha taşkilotlari bilan hamkorlikni yölga qöygan. Qozoğiston, Qirğiziston va Tojikistonda filiallariga ega. Ular ilmiy va axborot maʼlumotlari almaşinuvini davlat miqyosida taşkil etadi.
Odilbek Eşçanov:
– Markazimiz DSXMK ning ijroiya organi sifatida faoliyat yuritişi bilan birga şu kungaça bir qator milliy va davlatlararo loyihalarda qatnaşgan. Suv xöjaligi soha xodimlarini öqitiş va malakasini oşiriş, xalqaro anjumanlarda qatnaşiş, ilmiy izlanişlar olib boriş kabilar faoliyat yönalişimizga kiradi. Bundan taşqari, sohaga oid ilmiy-amaliy işlar bilan şuğullanamiz. Jumladan, “Transçegaraviy daryolar (Ugam, Aspar va Isfara) böyiça suv hamkorligi” loyihasida geografik axborot tizimi (GAT) va masofadan boşqaruv texnologiyalari asosida uçta daryo havzasining joylaşuv maʼlumotlari, ob-havo, suv xöjaligi, ekologik va iqtisodiy körsatkiçlari böyiça kuzatuv hamda tahliliy baholaş işlari olib borildi. Keyingi ön yillar mobaynida GAT texnologiyasi böyiça bir neça yoş mutaxassislarimiz xorijda mukammal bilimga ega bölib, Markaziy Osiyo davlatlarida suv xöjaligi mutaxassislari malakasini oşiriş bilan ham şuğullanib kelyapti.
Bajarilgan işlarni sanab çiqadigan bölsak, röyxatni juda uzoq davom ettiriş mumkin. Davra suhbati imkoniyatidan kelib çiqib, ayrimlarini taʼkidlab ötdik, xolos.
Birlaşgan Millatlar Taşkilotining oldingi raisi Pan Gi Mun ham, yangi rais Antoniu Guterriş ham Markaziy Osiyoga taşrifi davomida Orol dengizi manzaralari, real holat bilan tanişdi. Taşrifning biz uçun, mintaqa davlatlari uçun foydasi böl(a)dimi?
Odilbek Eşçanov:
– BMT Boş kotibi Pan Gi Mun 2010-yil aprelida Özbekistonga taşrifi çoğida Orolböyiga borib, ekologik fojia asoratlarini yöq qiliş böyiça amalga oşirilayotgan işlar bilan tanişgan edi. Taşrif samarasi ölaroq 2013–2016-yillarda Orolni qutqariş xalqaro jamğarmasiga raislik qilgan Özbekiston tomonidan “Orol dengizi qurişining oqibatlarini bartaraf etiş va Orolböyida ekotizimlar halokatining oldini oliş böyiça çora-tadbirlar dasturi” taklif etilib, BMT Boş assambleyasining 68-sessiyasida qabul qilindi va Boş Kotibning şaxsan qöllab-quvvatlaşi bilan 2013-yil 16 sentyabrda uşbu dastur rasmiy hujjat sifatida tarqatildi.
2014-yil oktyabrida Urganç şahrida taşkil etilgan xalqaro konferensiyada BMT, xalqaro va mintaqaviy taşkilotlar, moliyaviy institutlar vakillari, 26 mamlakatdan kelgan olimlar va tahlilçilar qatnaşdi. Orol havzasidagi ekologik halokat oqibatlarini yumşatiş böyiça hamkorlik qilişga bağişlangan uşbu anjuman natijasida milliy va mintaqaviy loyihalarni amalga oşiriş uçun umumiy hajmi 3,2 milliard AQŞ dollaridan köproq şartnoma va bitimlar imzolandi.
Orol havzasidagi ekologik halokat oqibatlarini yumşatiş böyiça BMT va Özbekiston hamkorligi davom etmoqda.
Orol dengizini qutqariş, mintaqadagi ahvolni yaxşilaşning eng samaralari usullari sifatida nimalarni sanay olasiz? Bu borada nimalar qiliş kerak?
Ğulomjon Umirzoqov:
– Nazariy jihatdan hisob-kitob qilib köraylik. Agar hozir Orol dengiziga 60-yillardagi kabi har yili 60 kilometr kub suv quyilgan taqdirda ham, buğlanişni hisobga olmaganda, dengiz tölişi uçun 17-18 yil kerak böladi. Lekin buğlanişni töxtatişning iloji yöq. Şunça payt işlagan qişloq xöjaligi infratuzilmasini töxtatib, 3-4 million gektarga yaqin yerni suğormay turiş ham imkonsiz. 60-yillarda ham har yili dengizdan 60 kilometr kub suv buğlangan. Mintaqadan olisdagi daryo va suv havzalaridan suv keltiriş esa juda katta, imkon doirasidan taşqaridagi mablağni talab etadi. Bundan taşqari, suv bergan mamlakatlar keyinçalik bu vaziyatdan geosiyosiy maqsadlarda foydalanişi, eng zarur paytda suvni töxtatib qöyişi ham mumkin. Agar Afğoniston ham suvga bölgan huquqidan töla foydalanişni boşlasa, suv muammosi yanada çuqurlaşadi. Şuning uçun asosiy eʼtiborni mavjud holatni saqlab qoliş va şaroitni yaxşilaşga qaratiş zarur.
Şavkat Kenjabayev:
– Avvalo, aholida suvga bölgan munosabatni özgartiriş zarur. Bu işni birinçi örinda oiladan, mahalla-köydan, taʼlim muassasalaridan boşlaş zarur. Bola oiladayoq suvni tejab işlatişga örganişi kerak. Keksalarning: “Suvga supurma, suvga tupurma”, degan gapi bot-bot quloqqa çalinadi. Balki şu mazmundagi maqollarni töplab, mahallalar uçun tarğibot dasturlari işlab çiqiş lozimdir. Albatta, faqat pand-nasihat bilan yuqori natijaga erişib bölmaydi. Avvalo, kattalarning özi örnak körsatişi kerak.
Qurʼoni karim va hadisi şariflarda ham suvni isrof qilmaslik haqida aytib ötilgan. Bu neʼmatning muqaddas va mötabarligini har birimiz çin dildan his qilişimiz şart.
Odilbek Eşçanov:
– Afsus, rejali tarzda na maktabda, na kollej-litseyda, na oliy öquv yurtida suv tabarruk ekani, uni asrab-avaylaş, ardoqlaş, tejaş zarurligi haqida örgatiladi. Bu masalani öquv dasturlariga kiritiş kerak. Suvni tejaşga oid taʼsirçan multfilmlar, hujjatli filmlar va kitoblar yaratilişi zarur. Bu borada amalga oşirilayotgan işlar yetarli darajada emas. Odamlarda suvni tejaş madaniyatini şakllantirmay turib, katta natijalarga erişib bölmaydi. Şu sababli suvning tozaligi va unga nisbatan hurmat bilan munosabatda böliş uçun barçamiz kuraşişimiz zarur.
Şerzod Möminov:
– Bundan taşqari, uşbu yönalişda faoliyat olib boradigan yoş olimlarning boşini birlaştiradigan, ularning ilmiy izlanişlarini jamlab, umumlaştirib, amaliyotga tatbiq etadigan uyuşma tuziş ham faqat foyda beradi.
Yuqorida sanab ötilgan muammolar ilmiy tadqiqot va tarğibot bilan boğliq işlar. Orol fojiasi asoratlarini kamaytiriş, vaziyatni önglaşda mintaqadagi davlatlarning yakdilligi eng muhim örin tutadi. Xalqaro hamjamiyat va taşkilotlarning kömagi ham belgilangan loyihalarni tez va keng miqyosda amalga oşirişga yordam beradi.
Xabaringiz bölsa, yaqinda Özbekiston yoşlar ittifoqi qoşida Yoş olimlar assotsiatsiyasi taşkil etildi. U aynan yoş olimlarning faoliyatini qöllab-quvvatlaydigan, ularga amaliy kömak beradigan tuzilma böladi. Ana şu uyuşma bilan faol hamkorlik olib boriş har tomonlama foydali böladi, menimça.
Şavkat Kenjabayev:
– Bu biz uçun yaxşi yangilik böldi. Agar Assotsiatsiya yoş olimlarga haqiqatan ham kömak qölini çözsa, ular bilan yaqindan hamkorlik qilişga hamişa tayyormiz. Bu nafaqat irrigatsiya yoki melioratsiya sohasidagi, balki turli sohalardagi yoşlarning intiliş va harakatlariga kuç berişi mumkin. Turmuşda yoki fanda yuzaga kelgan muammolar köpinça bitta soha doirasida hal qilinmaydi. Kompleks yondaşuvni talab etadi. Muammoning siz tuşunmagan qirrasini boşqa bir olim aniqlab, tuşuntirib berişi mumkin. Şu maʼnoda, yangi Assotsiatsiya yoş olimlar faoliyatidagi böşliqni töldiradi, deb umid qilamiz.
Orol muammosi qişloq xöjaligiga yangiça nazar bilan qaraşimizga, iloji boriça suvni kamroq talab qiladigan ekinlarni köpaytirişimizga undamaydimi?
Şavkat Kenjabayev:
– Albatta undaydi. Respublikamiz agrar sektorida bu borada katta islohotlar amalga oşirilyapti. Jumladan, köp suv talab qiladigan, kam hosil beradigan xöjaliklarda paxta va ğalla maydonlari kamaytirilib, ularning örniga meva-sabzavot, poliz ekinlari ekilyapti. Mevali ekinlarni tomçilatib suğoriş tarğib etilib, suvni tejagan fermerlarga imtiyozlar berilyapti. Bundan taşqari, lalmi yerlardan ham samarali foydalaniş masalasi kun tartibiga qöyildi.
Prezidentimiz Şavkat Mirziyoyev şu yili viloyatlarga taşrifi çoğida kovulçilikni rivojlantiriş, yonğoq ekiladigan maydonlarni kengaytiriş, şör va sizot suvlar yaqin yerlarga qizilmiya ekiş töğrisida gapirib ötdilar. Bundan taşqari, sönggi ikki-uç yil içida moş ekiş va eksport qilişga katta eʼtibor berilyapti. Bu kabi çora-tadbirlar qişloq xöjaligi ekinlariga ketadigan soliştirma suv sarfi kamayişiga, yerlarning meliorativ holati yaxşilanişiga olib keladi.
Şerzod Möminov:
– Özim iqtisodçi bölganim uçun masalaning iqtisodiy tomonlariga köproq eʼtibor qaratmoqçiman. Har qanday jiddiy muammoning zaminida iqtisodiy asos yotadi. Orol muammosini butkul hal qilişning imkoni yöqligi köp bor taʼkidlangan. Bunga birinçi örinda ulkan hajmdagi mablağ masalasi tösqinlik qiladi. Lekin hozirgi holatni uşlab turiş, tabiiy şaroitni önglaş mumkin.
Iqlimşunoslarning fikriça, kelajakda mintaqamizda iqlim özgarişi jaryonlari va suv tanqisligi kuçayadi. Bu esa mamlakatimiz qişloq xöjaligi sohasini rivojlantiriş böyiça yangiça yondaşuv va islohotlarni talab etadi.
Fikrimizça, bu yondaşuv kelajakda qişloq xöjaligi ekinlarini diversifikatsiya qiliş, yaʼni oqilona va samarali joylaştirişdir. Bu masala “Özbekiston Respublikasini yanada rivojlantiriş böyiça harakatlar strategiyasi”da ham öz aksini topgan.
Qişloq xöjaligi ekinlarini diversifikatsiya qiliş, bizning fikrimizça, ikkita ssenariyda amalga oşirilişi kerak. Birinçi ssenariy oziq-ovqat havfsizligini taʼminlaş, ikkinçi ssenariy eksportga yönaltirilgan işlab çiqarişni taşkil etiş va qişloq xöjaligi ekinlarini aholi daromadini oşirişni közlab joylaştiriş.
Ikki ssenariyda ham asosiy eʼtibor qişloq xöjaligi ekinlarini yetiştiriş jarayoniga innovatsion energiya, resurslar va suvni tejaydigan texnologiyalardan keng joriy etişga qaratilişi lozim.
Maʼlumki, bugungi kunda nasos bilan suğoriladigan maydonlarda paxta va ğalla yetiştirilmoqda. Bu esa, nasoslardan foydalaniş va elektr energiya uçun davlat tomonidan katta xarajatlar qilinişiga sabab bölmoqda. Şu nuqtayi nazardan, birinçi navbatda innovatsion energiya, resurlar va suvni tejaydigan texnologiyalarini nasos bilan suğoriladigan ekin maydonlarda joriy etiş maqsadga muvofiq, bu esa elektr energiya uçun xarajatlar tejalişiga olib keladi. Uşbu ekin maydonlarida paxta va ğalla örniga daromadli, eksportbop ekinlarni – meva-sabzavot, pista, yonğoq va boşqalarni ekiş lozim.
Qişloq xöjaligida eksportga yönaltirilgan işlab çiqarişni taşkil etişda mahsulot işlab çiqariş va eksport hajmini oşiriş imkoni yaratilibgina qolmasdan, eksportdan tuşadigan mablağni yangi texnologiyalarni joriy etişga sarflaş imkoniyati tuğiladi.
Suvni tejaydigan texnologiyalarni Özbekistonda işlab çiqarişni rivojlantiriş zarur. Bu sohani modernizatsiya qiliş bilan birga neft-gaz sanoati tarmoğini rivojlanişiga ham turtki beradi. Misol uçun, tomçilatib suğoriş tizimi uçun zarur bölgan polimer granula “Şörtangaz” majmuasi yoki uning bölimlarida işlab çiqariladi. Demak, biz suvni tejaydigan texnologiyalar qöllaniladigan maydonlarni qançalik kengaytirsak, bunday uskunalarni işlab çiqaruvçi korxonalar soni köpayadi. Suv tejalişi bilan birga yangi iş örinlari paydo böladi va aholining turmuş farovonligi oşadi.
Qöşni davlatlarda qurilayotgan yangi GESlar suv zaxiralariga qay darajada taʼsir körsatadi? Bu muammoni ijobiy va köp tomonlama manfaatli hal etişda uşbu Koordinatsion komissiyaning hissasi bormi?
Odilbek Eşçanov:
– Albatta. Komissiya tomonidan qabul qilingan qarorlar aʼzo davlatlar tomonidan bajarilişi şart sanaladi. Har çorak uçun suvdan foydalaniş limitlari belgilanadi. Unga deyarli barça amal qiladi. Eng köp bahs-munozaralarga sabab böladigan masala – suv omborlaridir. Suv omborlari ikki xil – irrigatsiya yoki energetika rejimida işlaşi mumkin. Misol uçun eng köp munozaraga sabab bölgan Roğun GESini olaylik. Xabaringiz bor, uning qurilişi sobiq sovet davrida boşlangan. Ittifoq parçalangaç, loyihani moliyalaştiriş töxtab qoldi. Tojikiston iqtisodiy jihatdan özini tiklab olgunça ham maʼlum vaqt ötdi.
Tojikiston ham, Qirğiziston ham geografik jihatdan gidroenergetik resurslardan foydalaniş uçun qulay hisoblanadi. Ikkala davlatda ham daryolarning 75 foiz suvi yiğiladi. Dehqonçilik uçun maʼlum miqdordagi suvni işlata oladi, xolos. Biroq energetika uçun katta hajmdagi suv talab etiladi. Özbekiston bu inşootga GESning seysmologik jihatdan xavfsizligini asoslaş va irrigatsion rejimda işlaşini taʼminlaş, loyihani xalqaro ekspertizadan ötkaziş talabini qöygan. Xalqaro huquq meʼyorlariga köra, transçegaraviy daryolardan foydalanişda qöşni davlatlar manfaatlari hisobga olinişi zarur. Dastlabki davrda Tojikiston uşbu GES qurilişi masalasida qöşni mamlakatlar bilan hisoblaşişni istamadi. Natijada bahs-munozaralar avj oldi.
Hozirgi paytda yaqin qöşnilarimiz bilan döstona munosabatda böliş, ular bilan keng hamkorlik qiliş siyosati olib borilyapti. Bu esa suv masalasida ham, boşqa masalalarda ham özaro manfaatli kelişuvlarga asos böladi, deb öylayman.
Orol faqat Özbekistonning dardi emas, u butun Markaziy Osiyo davlatlari hayotiga bevosita taʼsir körsatuvçi muammo. Bu muammoni hal etişda boşqa davlatlar qanday saʼy-harakat körsatyapti? Özaro jipslik, hamjihatlik bormi? Oçiği, bu masalada köproq Özbekiston jon kuydirayotganday tuyuladi…
Şavkat Kenjabayev:
– Orol dardiga birgina davlatning saʼy-harakati bilan malham topib bölmaydi. 1986-yilga kelib, dengiz bir-biridan ajralgan Janubiy (Katta) Orol va Şimoliy (Kiçik) Orolga bölinib qoldi. 2007-yili esa Janubiy Orolning özi ham Şarqiy va Ğarbiy qismlarga ajraldi. Bu yerda suvning şörlanişi haddan ziyod ortib, baliq zoti qirilib ketdi, ayrim turdagi qisqiçbaqalargina yaşab qoldi.
Orolni qutqariş borasida nafaqat Özbekiston, balki Qozoğiston ham yelkama-yelka iş olib boryapti. Şimoliy Orolni tiklaş, u yerda baliqçilikni qayta yölga qöyiş, turizmni rivojlantiriş va boşqa yönalişlarda olib borilayotgan işlarni misol qilib keltiriş mumkin.
Şavkat Yoqubov:
– Afsuski, transçegaraviy daryolarining yuqori qismida joylaşgan davlatlar bu borada közga körinarli qadamlarni qöygani yöq. Biroq bir haqiqatni tuşuniş zarur: garçi dengiz ularning hududida bölmasa-da, havza bitta, mintaqa tabiiy şaroiti, iqlimi özgarişi, qiş oylari sovuq şamollar harakati kabi omillar barçaga birdek taʼsir körsatadi.
Odilbek Eşçanov:
– 1993-yil 26 martda Markaziy Osiyo davlatlari – Özbekiston, Qozoğiston, Qirğiziston, Tojikiston va Turkmaniston davlatlari rahbarlari hamkorligida Orol dengizi havzasida ekologik inqirozga barham beriş va ijtimoiy-iqtisodiy vaziyatni yaxşilaş uçun Orolni qutqariş xalqaro jamğarmasi tuzildi. Taʼsisçi-davlatlar bu jamğarmaga galma-gal raislik qiladi va Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlari navbati bilan Orolni qutqariş xalqaro jamğarmasi Prezidenti etib saylanadi.
2008-yil dekabrdan buyon Orolni qutqariş xalqaro jamğarmasi BMT Boş assambleyasi va sessiyalari kuzatuvçisi, degan maqomga ega böldi.
Jamğarma Ijroiya qömitasi Toşkent, Olmaota, Bişkek, Duşanbe, Toşhovuz, Qizil-Örda va Nukus şaharlarida öz bölimlariga ega.
Şuningdek, Davlatlararo suv xöjaligini muvofiqlaştiriş komissiyasi, Davlatlararo barqaror rivojlantiriş komissiyasi, Mintaqaviy gidrologiya markazi, Orolni qutqariş xalqaro jamğarmasi GEF agentligi Jamğarma tuzilmasi tarkibiga kiradi.
Hozir Orolböyida qator loyiha tadbirlari amalga oşirilyapti. Amudaryo deltasida kiçik havzalar taşkil qiliş, aholini içimlik suvi bilan taʼminlaş maqsadida çuçuklantiruvçi qurilmalar örnatilgan suv çiqariş inşootlari quriş, yaşil ihotazor örmonlar yaratiş şular jumlasidan.
Orolböyi hududida 740 ming gektarli ihotazor örmonlar barpo etildi, xususan, dengizning qurib qolgan hududida bugun 310 ming gektarli yaşil himoya qörğoni bor. Bunday maydonlarni kengaytiriş işlari davom etyapti. Ilmiy-axborot markazimiz tomonidan Orol dengizining qurigan hududlarida ötkazilgan ekspeditsiyalar natijalariga köra, tabiiy köpayiş hisobiga yana 200 ming gektarga yaqin örmonzor paydo bölgan.
Hududimizdagi yirik suv havzalaridan biri – Aydarkölning maydoni bugun 3000 kv. km. dan ortiq. 1970-yillarda vujudga kelgan uşbu sunʼiy köl maydoni tobora kengayib boryapti. Bu holat atrof-muhit va ekologiyaga taʼsir qilmay qolmasa kerak? Umuman, Orolning qurişi va Aydarkölning kengayişi bilan boğliq umumiy masalalar bormi?
Odilbek Eşçanov:
– Aydar-Arnasoy köllar tizimi 1960-yilgaça kiçik-kiçik şör köllardan, botqoqliklardan, yozda suvi qurib, tagida tuz qoladigan alohida sayoz kiçik köllardan iborat bölgan. 1965-yili Çordara suv ombori va Arnasoy gidrouzeli qurilişi tugallangaç, uşbu köllar tarixida yangi davr boşlandi. Bundan taşqari zovur suvlarining taşlamasi ham köpaydi. Natijada suv hajmi 300 million kub metr, suv sathi yuzasi 110 kvadrat kilometrga ortdi.
1969-yil sersuv kelib, 21 kub kilometrdan ortiq suv taşlanişi natijasida Aydar, Tuzkon va Arnasoy köllari paydo böldi, ularning jami suv sathi 2400 kvadrat kilometrga kengaydi. Keyingi ön yillarda suv hajmi ortib, köllar bir-biriga qöşilib ketdi. 2005-yilga kelib Aydar-Arnasoy köllar tizimi suv sathi yuzasi 3500 kvadrat kilometrdan oşdi.
Şavkat Kenjabayev:
– Orolning qurişi va Aydar-Arnasoy köllarida suvning ortişi bilan boğliq uzviy masala – suv. Orolni hozirgi holatda saqlab qoliş uçun ham, Aydar-Arnasoy köllarida ekologik muhitni va suv minerallaşuvi darajasini meʼyorda saqlab turiş uçun ham suv talab etiladi. Masalan, agar köllarda suv minerallaşuvi kerakli körsatkiçda uşlab turilmasa, xuddi Oroldagi kabi suv ortiqça şörlanib, baliqlar qirilib ketişi mumkin. Aydar-Arnasoy ham yopiq köl hisoblanadi, suv bilan keladigan tuzlar oqib çiqib ketmaydi. Suv buğlanib ketgaç, tuzlar köl tubiga çökadi.
Sunʼiy kölning atrof-muhit va ekologiyaga taʼsiriga kelsak, Aydarkölda yangi bir ekomuhit yuzaga keldi. Bu yerga har yili juda köp quşlar uçib kelyapti, baliqçilik rivojlanib boryapti, ekoturizm imkoniyati bor.
Bu hududning istiqbol xususiyatlari ilmiy-tahliliy örganilganmi?
Odilbek Eşçanov:
– DSXMK Ilmiy-axborot markazi tomonidan 2011-yil sentyabr – oktyabr oylarida Tabiatni muhofaza qiliş davlat qömitasi, Fanlar Akademiyasi zoologiya instituti bilan birgalikda Aydar-Arnasoy köllar tizimiga ilmiy ekspeditsiya taşkil qilingan hamda suv balansi, flora va fauna dunyosini asrab-avaylaş va istiqboldagi köllar tizimining ekologik holatini yaxşilaş yuzasidan takliflar berilgan.
Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017-yil 7 martdagi qaroriga muvofiq, Davlat soliq qömitasi huzurida “Aydar-Arnasoy köllar tizimi direksiyasi” davlat unitar korxonasi taşkil etildi. Bu hududda baliqçilik rivojiga sezilarli taʼsir körsatişi şubhasiz.
Bundan taşqari, Tuzkon köli şifobaxş balçiği bilan mahalliy aholi eʼtiborini qozongan. Kelajakda kölning şu xususiyatidan ham unumli foydalaniş mumkin.
Kun sayin ilm-fan, texnika rivojlanyapti. Yangi innovatsion ğoyalar, yangiliklar paydo bölyapti. Eng sönggi zamonaviy kaşfiyot, ixtirolar qaysidir maʼnoda Orol dardiga malham böla oladimi? Bu jarayonda yoş olimlarimizning örni qanday?
Odilbek Eşçanov:
– Yuqorida taʼkidlanganidek, Orol dengizini oldingi hajmiga tiklaş ança qiyin masala. Bu Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlari dastlab qabul qilgan hujjatlarda ham qayd etilgan. Eng asosiy vazifa Orolböyi hududlarida yaşayotgan aholining genofondini saqlaş va salomatligini mustahkamlaş böyiça qöşimça çoralar köriş, turmuş darajasi va yaşaş sifatini oşiriş uçun zarur iqtisodiy rağbat va mexanizmlarni jalb etiş, mintaqada ekotizim va bioxilma-xillikni qayta tiklaş hisoblanadi. Bu borada yoş olimlarimizning ilmiy izlanişlari, nufuzli xalqaro taşkilotlar va institutlar bilan doimiy aloqalari, loyihalarni hayotga tatbiq etişdagi iştiroklari juda zarur.
Şavkat Kenjabayev:
– Hozirgi kunda DSXMK ilmiy-axborot markazining Axborot-tahlil bölimi yoş mutaxassislari geografik axborot tizimlari (GAT) va masofadan boşqariş böyiça 2012-yildan buyon Orol va Orolböyi mintaqasida zamonaviy uslubda kuzatuv va tahlil işlarini olib boryapti. Landsat va MODIS sunʼiy yöldoşlaridan olingan tasvirlarni tahlil qilib, hududda yuzaga kelayotgan özgarişlar – suv yuzasi maydonlarining, vetland (suvli-botqoqli yer)larning kengayişi yoki qisqarişini örganişyapti. Uşbu maʼlumotlar Komissiyaning cawater-info.net saytida oylik hisobotlar körinişida berib boriladi.
Zamonaviy texnologiyalardan foydalaniş, maʼlumotlarni qayta işlaş va tahlil qiliş samaradorligini oşirib, aniq yeçimlar topiş, bunda, albatta yoş olim va mutaxasislarni aniq bir maqsad sari birlaştiriş katta samara beradi. Xulosa qilib aytganda, qölimizdan kelganiça, Orol dardiga malham topişga harakat qilyapmiz. Şuni ham taʼkidlaş joiz, uşbu suhbatda muhokama qilingan va kötarilgan muammolar davra iştirokçilarining şaxsiy fikrlaridir.
Davra suhbatini Orifjon Madvaliyev olib bordi.
P.S.
Jurnalni bosmaga topşiriş arafasida yaxşi bir yangilikdan xabar topdik. Toşkent irrigatsiya va qişloq xöjaligini mexanizatsiyalaş muhandislari instituti (TIQXMMI) va Markaziy Osiyo mintaqaviy ekologik markazi (CAREC) örtasida özaro hamkorlik töğrisida memorandum imzolandi. Uşbu hujjat davra suhbatida tilga olingan baʼzi muammolar, yoş olimlar duç kelayotgan texnik va taşkiliy qiyinçiliklarni ijobiy hal etişga yordam beradi, deb umid qilamiz.
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


