Har birimiz, qaysi kasb egasi bölmaylik, imkon va şaroitimizdan kelib çiqib, kitob bilan muayyan darajada muloqotda bölamiz. Ölçovli hayotimizning ma’lum bir qismini şunga sarf qilamiz. Ammo qanday kitob öqiş, uning taʼsir va oqibatlari, umuman, nega kitob öqiymiz, şular haqida barçamiz ham çuqurroq öylab körmaymiz.
Ötgan yigirmançi asrning maşhur yozuvçilaridan biri, adabiyot sohasidagi xalqaro Nobel mukofoti sovrindori Hermann Hesse (1877–1962) özining “Çöl börisi”, “Demian”, “Ğildiraklar ostida”, “Marjonlar öyini” va boşqa köplab asarlari bilan nom qozongan. Hesse öz ijodining ilk davrida kitob tarğiboti va savdosi bilan ham şuğullangan. Aynan mana şu narsa uning xilma-xil adabiy janrlarda yaratilgan asarlarni tuşuna olişiga sabab bölgandir, ehtimol. Adibning kitob mutolaasi borasidagi ajoyib fikr va mulohazalari öquvçilarimizni befarq qoldirmaydi, degan umiddamiz.
öpçilik, afsuski, kitob öqişni bilmaydi va köp kişilar nima uçun öqiyotganini tuzukroq tuşunib ham yetmaydilar. Baʼzilar buni öqimişli bölişning qiyin, biroq yagona yöli, deb biladi. Ularning fikriça, har qanday kitob kişini “öqimişli” qila oladi. Boşqa birovlar uçun esa öqiş – bu, dam oliş, şunçaki vaqtni ötkaziş va ularga nimani (maqola, roman, şeʼr, xabar va hokazo) öqiş baribir, zerikarli bölmasa bas. Şunçaki dam oliş, vaqt ötkazişni istagan va “öqimişli” böliş haqidagina qayğuradigan öquvçi kitobdagi dilni poklovçi, kişini ruhlantiruvçi qandaydir nomaʼlum bir kuçni sezadi. Biroq bu kuçni u aniq tasavvur etolmaydi va baholay ham olmaydi. Bunday kitobxon tibbiyotdan mutlaqo bexabar bölgan bemorga öxşaydi, yaʼni aynan qaysi dori kerakligini anglamasdan, har bir qutiçadagidan tatib köra boşlaydi. Aslida, mutolaa borasida ham har bir kişi özi uçun zarur bölgan, yangi kuç hamda ruhiy taʼsir baxş eta oladigan kitoblarnigina topa bilişi maqbul emasmikin?
Biz, mualliflarga odamlarning köp mutolaa qilişlari, albatta, yoqimli va aynan ijodkor tomonidan, haddan ziyod köp öqişadi, deyilişi noörindir. Çunki mingta loqayd öquvçidan önta yaxşi kitobxon afzal. Şu bois, bemalol taʼkidlaşim mumkinki, hamma joyda haddan taşqari köp mutolaa qilişadi va bu adabiyot uçun obrö emas, balki ziyon keltiradi, xolos. Kitob mustaqil bölmagan kişilarni yana ham maʼnaviy zaiflaştiriş uçun yozilmaydi, bundan taşqari, undan baʼzan noqobil odamlarga arzon-garov manzara hamda osongina özgartirilgan hayotni körsatiş uçun ham foydalanişadi. Kitoblar insonni hayotga yöllagandagina, unga xizmat qilgandagina foydalidir. Agar kitob öquvçiga oz bölsa-da, kuç-ğayrat, şijoat, maʼnaviy poklik baxş etmasa, mutolaa uçun sarf etilgan har bir soat behuda va besamar bölib qolaveradi.
Şunçaki mutolaa – bu diqqatni töplaşga majbur etuvçi maşğulot va ovuniş uçungina öqiş – öz-özini aldaşdir. Loqayd kişilar uçun, umuman, biror narsadan ovunişning hojati yöq. Aksinça, ular hamma joyda diqqat-eʼtiborli bölişlari, qayerda nima iş bilan maşğul bölişmasin, nima haqda fikr yuritişlaridan qatʼi nazar, özlarini butun vujudlari bilan voqealar girdobida his etmoqlari zarur.
Hayot qisqa, uning poyonida heç kimdan öqilgan kitoblar soni söralmaydi. Biror foydasi bölmasa, öqişga vaqt sarflaş aqllilik belgisi emas, aksinça, koni ziyon emasmikin? Men bu örinda faqat yomon kitoblarni emas, avvalambor “sifatli mutolaa”ni nazarda tutayapman. Hayotda bosgan har bir qadaming kabi öqişdan ham biron natija kutiladi. Mutolaadan yangi kuç-ğayrat olmoq uçun avvaliga kuç sarf etmoq, özingni yanada yaxşiroq tuşunmoq uçun oldin özingni “yöqotmoq” kerak böladi.
Agar har bir öqilgan kitob quvonç va alam, şijoat hamda ruhiy tazarru olib kelmasa, jahon adabiyoti tarixini bilişdan maʼno yöq. Fikr-mulohaza qilmasdan öqiş – xuşmanzara tabiat qöynida közni boğlab yurmoq demakdir. Biz özimizni va turmuşimizni unutiş uçun emas, balki hayot jilovini yanada ongliroq ravişda anglaş uçun öqişimiz kerak. Kitobga dimoğdor öqituvçiga qaragan qörqoq öquvçi singari emas, balki eng baland çöqqini zabt etmoqqa şaylangan şiddatkor alpinist kabi yondaşmoq talab etiladi.
Ruhiyatimizning tabiiy, tuğma ehtiyoji – tur, xil, namunalarni aniqlab oliş va ular asosida butun insoniyatni tur-turga ajratib çiqişni taqozo etadi. Teofrast1 “Xarakterlar”idan tortib, to ajdodlarimiz va ota-bobolarimizning tört mizoj (inson tabiatiga xos xususiyatlar)i va eng zamonaviy psixologiyaga qadar, mana şu ehtiyoj turlangan tartibda muntazam namoyon bölib, sezilib turadi. Qolaversa, har qanday kişi ham öz tevarak-atrofidagi odamlarni yoşligida özi uçun muhim bölgan xarakterlar bilan özaro öxşaşligiga qarab, köpinça ğayrişuuriy bir tarzda guruhlarga bölib çiqişi tabiiy. Bunday bölinişlar, qançalik jozibali va yoqimli bölmasin, sof şaxsiy tajribaga yoki qandaydir ilmiy tipologiyaga asoslanişidan qatʼi nazar, har qanday odamda ham har qaysi turga xos bölgan xususiyat, belgilar va öta qarama-qarşi xarakterlar hamda mizojlar, bir-biri bilan özaro almaşinib turadigan holatlar yangliğ, har bir alohida şaxsda uçraşi mumkinligini taʼkidlab, tajribaning yangi kesimini belgilab oliş baʼzan örinli va samarali bölişi mumkin.
Şunday qilib, men quyida kitobxonlarning uç turi yoki boşqaça qilib aytganda, uç darajasi xususida töxtalib ötmoqçiman. Albatta, bu bilan kamina kitobxonlarning butun dunyosi uzil-kesil mana şu uç toifaga, yaʼni bunisi – bu toifaga, unisi – u toifaga bölinadi, demoqçi emasman. Zero, har birimiz öz şaxsiy hayotimizning turli davrlarida goh u, goh bu guruhlarga mansub bölişimizga töğri kelişini ham unutmasligimiz lozim.
Şunga köra, eng avvalo, sodda kitobxonni olib köraylik. Har birimiz ham damba-dam ana şunday öquvçi qiyofasida namoyon bölib turamiz. Bunday kitobxon, hindular haqidagi kitobçani öqiyotgan bolakay yo graf ayol hayoti töğrisida hikoya qiluvçi romanni mutolaa qilayotgan oqsoç xotin yoki Şopengauerni örganişga kirişgan talaba böladimi, ovqatni paqqos tuşiradigan sertomoq xöranda singari, kitobni “yutib yuboradi”. Bunday öquvçining kitobga bölgan munosabatini bir şaxsning ikkinçi şaxsga nisbatan munosabatidek, deb bölmaydi, balki aksinça, ot suliga yo hattoki ot izvoşçiga qanday munosabatda böladigan bölsa, xuddi şunday deyiş mumkin: kitob yetaklaydi, kitobxon esa unga ergaşadi. Kitob syujet (asosiy mazmun)i xolisona, beğaraz voqelik sifatida idrok qilinadi. Syujetning özi bölsa koşkiydi! Badiiy adabiyotning tuppa-tuzuk bilimga ega bölgan va hatto şunday bir aşaddiy öquvçilari ham borki, ular butkul sodda kitobxonlar sinfiga mansubdirlar. Garçi ular syujetning özi bilangina kifoyalanib qolmasalar-da, romanga unda qança aza yoki qança töy tasvir etilganiga qarab baho bermaydilar, şu bilan birga, muallifning özinigina idrok etib, kitobning estetik mohiyatini xolisona qabul qiladilar. Ular asar muallifining barça zavq-şavq, quvonçiga va ilhomiga şerik böladilar, uning dunyoqaraşiga butkul qöşilib, muallifnnig tasavvur mahsuli bölmiş turliça maʼno beriş holatlarini heç bir eʼtirozsiz qabul qiladilar. Oddiy odamlarni asar syujeti, undagi vaziyat, voqea va harakatlar qiziqtirsa, bunday ötkir aql sohiblari uçun muallif mahorati, tili, bilimi, maʼnaviy saviyasi muhim; ular buning barçasini qandaydir xolisona voqelik sifatida, adabiyotning sönggi va eng yuksak boyligi sifatida – Karl May2 muxlisi bölmiş navqiron öquvçi uning “Eski paypoq” asaridagi voqealarni mavjud voqelik sifatida qanday idrok etadigan bölsa, xuddi şunday qabul qiladilar.
Bunday sodda kitobxon mutolaaga bölgan munosabatiga köra, umuman şaxs hisoblanmaydi, balki özi bilan özi andarmon öquvçi, xolos. U romandagi voqealarni yo ularning keskinligiga, xavf-xatarga töla sarguzaştlar, işqiy lavhalarga boyligiga, tasvirning dabdabali yoki ojizligiga qarab baholaydi yoki buning örniga, muallifning özigagina baho berib qöya qoladi, yaʼni uning muvaffaqiyatlarini şunday andaza bilan ölçaydiki, bu me’yor har doim pirovardida odatga aylanadi. Bunday öquvçi kitob umuman, his qilib, tuşunib öqiş va mazmuni yoki şakliga munosib baho beriş uçungina yaratilgan deb öylaydi, bunga şak-şubha qilmaydi. Yaʼni kitob – non yoki körpa-töşakka öxşagan narsa, deb hisoblaydi.
Biroq dunyodagi mavjud barça narsalarga nisbatan bölganidek, kitobga ham özgaça munosabatda böliş mumkin. Inson tarbiyasiga emas, öz tabiatiga amal qildi degunça, bolaga aylanadi va buyum, aşyolarni öynay boşlaydi; şunda non yerosti yöli qazilgan toqqa, körpa-töşak esa ğorga, qor bosgan boğ yoki dalaga aylanadi. Ana şunday bolalarga xos soddalikdan va mana şu öyinçi dahodan ikkinçi turdagi kitobxonga nimadir “yuqadi”. Bunday öquvçi asar mazmuni yoki şaklini qançalik qadrlasa, uning haqiqiy, yanada muhimroq qadr-qimmatini ham şunçalik yuqori baholaydi. Bu kitobxon bolalarga öxşab, har bir narsaning ehtimol ön yoki yuz mazmun-mohiyati, ahamiyati va qadr-qimmati borligini yaxşi biladi. Mazkur öquvçi, masalan, yozuvçi yoki faylasufning voqea-hodisa hamda narsalarga nisbatan öz bahosini öz-öziga yoxud kitobxonga majburan qabul qildirişga urinayotganini kuzata borib, jilmayib qöyişi, muallifning erkinligi va asossizligi bölib körinayotgan narsa aslida sustkaşligu majburlaşdan boşqa narsa emasligini payqab olişi mumkin. Bu kitobxon professor-adabiyotşunoslar va munaqqidlariga köpinça butunlay nomaʼlumligiça qoladigan jihatni: mazmun va şaklning erkin tanlovi degan tuturiqsiz gapning mutlaqo mavjud emasligini ham yaxşi biladi. Yaʼni adabiyot tarixçisi, Shiller falon yili falon syujetni tanlab olib, uni beş turoqli yamb (vazn) orqali ifodalaşga ahd qilgan, deydi. Kitobxon esa na syujet, na yamb şoirning erkin tanloviga sabab bölmaganini, unga rohat bağişlagan yagona narsa – şoir syujetni nima qilişi emas, balki syujet şoir bilan nimalar qila olişi mumkinligiga guvoh böliş istagi bölganini yaxşi biladi.
Şu xildagi fikrga kelganda, estetik deb ataladigan qadriyatlar deyarli butunlay öz qimmatini yöqotadi va aynan har qanday xato, kamçilik va nomukammalliklar ulkan jozibadorlik kasb etişi mumkin. Çunki bunday kitobxon yozuvçi ketidan izvoşçiga ergaşgan otga öxşab emas, balki öljaning iziga tuşgan ovçidek boradi va poetik erkinlik bölib körinayotgan narsa tomon nogoh taşlangan nazar, şoirning sustligi va zörakiligini payqagan nigoh, soz texnika hamda nafis söz sanʼatining barça gözalliklaridan ham köra köproq zavq-şavq, şodlikka noil bölmoği mumkin.
Yana yölimizda davom etamiz va uçinçi – oxirgi tipdagi kitobxonga duç kelamiz. Şu örinda yana bir bor taʼkidlaymiz, heç kim, heç qaysi birimiz u yoki bu toifada muqim, abadiy qolib ketişga majbur emasmiz, zotan, har birimiz bugun ikkinçi, ertaga uçinçi, indin esa yana birinçi guruhga mansub bölmoğimiz ham mumkin. Şunday qilib, endi nihoyat, uçinçi – sönggi bosqiç haqida söz yuritamiz.
Uçinçi turdagi kitobxon zohiran “yaxşi” deb nom olgan öquvçining butunlay teskarisidir. Bu kitobxon şu darajaga yetgan şaxski, u heç kimga öxşamaydi. U – öz mutolaa saltanatida mutlaq hokimdir. Kitobdan u na ma’rifat izlaydi, na vaqtiçoğlik. Kitobdan – bu yoruğ olamda qolgan boşqa har qanday narsa kabi faqatgina boşlaniş, yönaliş nuqtasi sifatida, istak, niyat, mayl sifatida foydalanadi. Unga aslida nima öqişning farqi yöq. U biror faylasufning asarini unga işonib, ta’limotini örganib olmoq yoki uni tanqid qilib, unga qarşi harakat qilmoq uçun öqimaydi, biron-bir şoirni dunyoning qanday yaralganini tuşuntirib berişi uçun mutolaa qilmaydi. Yöq, u hamma narsani özi tuşunadi, özi anglay oladi. U, taʼbir joiz bölsa, komil inson. U hamma narsa bilan öynaşa oladi – muayyan bir nuqtayi nazar, qaraş, fikr, tasavvurdan boşlab, hamma narsani öyinga aylantirişdan ham köra foydaliroq va samaraliroq boşqa heç qanday narsaga hojat qolmaydi. Agar bunday öquvçi kitobdan biron-bir sentensiya, yaʼni hikmatli söz, dono gap, hikmat topib olgudek bölsa, eng avvalo, topilmaning avra-astarini ağdaradi. U azal-azaldan biladiki, har qanday haqiqatni inkor etiş ham asl haqiqatdir. U maʼnaviyat sohasidagi har qanday fikr, qaraş, nuqtayi nazar qutb ekanligini va unga qarama-qarşi xuddi şunday zör qutb ham mavjud ekanini azaldan yaxşi biladi. U yoş bolaga öxşab, assotsiativ3 tafakkurni yetarli darajada qadrlaydi, biroq u boşqa narsalarni ham biladi. Şunday qilib, mazkur kitobxon yoki töğriroği, şu guruhga mansub bölgan har birimiz ham duç kelgan narsani – roman, grammatika, yöl qatnovi jadvali, bosmaxona şrift(harf)lari namunalarini va boşqa har qanday narsani öqiyverişimiz mumkin. Fantaziyamiz va assotsiativ qobiliyatimiz munosib darajada bölgan paytda ham biz baribir qoğozdagi bitiklarni öqimayotgan, lekin şu asnoda öqiganlarimizdan bizga yoğilib turgan nurafşon yoğdular, istak, niyat va mayllar oqimida suzayotgan bölamiz. Ular sahifalar, matnlar bağridan, şu bilan birga, bosma harflar terilgan ustunçalardan ham paydo bölişlari mumkin. Hattoki, gazetada bosilgan e’lon ham yangilik böla oladi. Eng baxt-omadli, tantanavor fikr mutlaqo jonsiz bölgan söz zamiridan kelib çiqsa ham ajab emas, negaki undagi harflarni, xuddi mozaikaga öxşab, dam bundoq, dam undoq aylantirib köraveriş ham mumkin. Bunday holatlarda hatto Qizil Şapkaça haqidagi ertakni qandaydir kosmogoniya4 yoki falsafa yoxud gözal işqiy poeziya yangliğ mutolaa qiliş mumkin böladi. Allaqanday sigara qutisidagi “Colorado maduro” degan yozuvni şunçaki öqib, uşbu sözlar, harflar va tovuşlar öyiniga berilib ketgaç, ilm, xotira va tafakkurning yuzta saltanati böylab, yurakdagi orzuga aylangan olis sayohatga otlanmoq ham mumkin.
Biroq şu örinda mutolaa ham şunaqa böladimi? – deya meni yozğirişlari tabiiy. Xöş, aytaylik, Gyoteni öqiyotib, Gyotening niyat, maqsad, öy va fikrlarini uqiş, idrok etiş va çuqur anglaş örniga özini göyo qandaydir e’lonni yoki bölmasam, tasodifiy terilgan harflar uyumini tomoşa qilayotgandek tutadigan odamni umuman, kitobxon deb atab böladimi? Mutolaaning sönggi – uçinçi darajasi deb ataganimiz aslida kitobxonlikning eng past, eng baçkana, eng varvarlarça turi emasmikin mabodo? Bunday öquvçidan Hyolderlin5 musiqasi, Lenau6 ehtirosi, Stendal irodasi, Şekspir teranligi qayoqqa ham qoçib qutula olarkin? Nimayam derdim, yozğirgan kişi haq. Uçinçi toifadagi kitobxon – mutlaqo kitobxon emas. Mazkur guruhda uzoq qolib ketadigan odam oxir-oqibat kitob öqişni yiğiştirib qöygan bölardi. Bunga sabab şuki, uning uçun gilam rasmi yoki devor, tösiq, ğovga terilgan toşlar aʼlo va mukammal darajada tartib berilgan harflardan tuzilgan eng gözal sahifaning ham örnini bemalol bosa oladi. Alifbo harflari bitilgan varaq uning uçun birdan-bir, yagona kitob bölib qolişi ham mumkin edi.
Ha, şunday: mana şu oxirgi bosqiçdagi kitobxon ortiq kitobxon emas. Unga Gyote bir pul, Şekspir ham çikora. Ana şu sönggi darajadagi kitobxon endi umuman kitob öqimaydi. Ha-da, kitob unga ne darkor? Axir, butun olam uning özida mujassam emasmi?
Şunday qilib, mana şu uçinçi guruhda uzoq töxtab qolgan odam kim bölmasin, ortiq kitob öqimay qöygan bölardi. Ammo unda heç kim uzoq turib qolmaydi. Şunday bölsa ham, har holda, kimki mana şu uçinçi bosqiç bilan taniş emas ekan – u yomon, xom, ğör, dumbul kitobxondir. Çunki u dunyoning butun poeziyasi va butun falsafasi uning özida mujassam ekanligini bilmaydi, zero, eng buyuk şoir ham har birimizda mavjud bölgan öşa pinhoniy sarçaşmadan ulgi oladi, axir. Hayotingda aqalli bir martagina bölsa ham, mayli, faqat bir kunga bölsa ham, mana şu uçinçi – “mutolaasiz” bosqiçda bölgin – ana keyin (ortingga yengil qaytib), mavjud barça bitiklarning ança durust öquvçisiga, tinglovçisiga va şarhlovçisiga aylanasan. Şu bosqiçda heç bölmasa, atigi bir martagina bölib körgin, şunda sen uçun yöl böyida yotgan toş ham Gyote yoki Tolstoy qadar maʼno kasb etadi, söngra sen Gyote, Tolstoy va boşqa barça yozuvçilardan beqiyos ulkan maʼno-mazmun, ilgarigidan ham köra köproq şira-şarbat va asal olasan, hayotga va öz-özingga bölgan işonçing yanada ortadi. Negaki, Gyote asarlari – bu Gyote emas, Dostoevskiy jildlari – bu Dostoevskiy emas, bu – ularning urinişlari, özlari markazida turgan dunyoning köpovozliligi va köpmaʼnoliligini bosiş, pasaytiriş yölidagi, heç qaçon oxiriga yetib bölmaydigan umidsiz, tuşkun urinişlari, xolos.
Sayr qilib yurgan çoğingda, aqalli bir marta bölsa-da, xayolingga kelgan öy-fikrlar zanjirini tutib qolişga urinib kör. Yoki – bundan ham köra yengilroq tuyulgan – tunda körganing oddiygina tuşni eslab qol! Tuşingda senga kimdir avval tayoq öqtaldi, söng esa orden tutqazdi. Xöş, bu kim böldi ekan? Zör berib eslaşga harakat qilaverasan, u bir döstingga, bir otangga öxşaş tuyuladi, lekin qandaydir begona, yot ekanligi bilinib turadi, ayol kişiga, singlingga, mahbubangga ham öxşab ketadi… U öqtalgan tayoq tutqiçi esa nimasi bilandir sen öquvçilik davringda ilk bor sayohatga otlangan kemadagi ştokni7 eslatadi. Va şunda birdaniga yuz minglab xotiralar qalqib, yuzaga çiqadi. Agar sen ana şu jöngina tuşni eslab qolib, mazmunini qisqaça qilib, stenografiya yoki alohida sözlar bilan yozib qöymoqçi bölsang, bilasanmi, to öşa ordenga yetib borguningça, butun boşli kitob böladi, bir emas, balki ikkita, ehtimol önta bölar. Gap bunda emas. Çunki tuş – bu tuynuk, u orqali sen butun vujuding içidagi bor narsani köra olasan, öşa bor narsa – butun dunyodan, sen tuğilgandan to hozirgi daqiqagaça, Homerdan Haynrih Manngaça, Yaponiyadan tortib, Gibraltargaça, Siriusdan to Yergaça, Qizil Şapkaçadan to Bergsonga8 qadar bölgan butun dunyodan na katta, na kiçik bölmagan bir olamdir. Va sen öz tuşingni aytib, taʼbirlab berişga harakat qilayotganing tuşing örab, qamrab olgan dunyoga daxldor bölgani kabi, muallif asari ham u aytmoqçi bölgan narsaga, fikrga, ğoyaga taalluqlidir.
Gyote “Faust”ining ikkinçi qismi ustida olimlar va diletant (havaskor)lar deyarli yuz yildan beri bahslaşib, tortişib keladilar, bu esa birtalay bamaʼni va bemaʼni, teran va tuturiqsiz izohlar, şarhlar, tuşuntirişlarning yuzaga kelişiga sabab bölgan. Nima bölgandayam, şuni aytib ötiş joizki, har qanday adabiy asar zamirida öşa sirli, sirt, yuza ostiga yaşiringan, nomsiz köpmaʼnolilik mujassam böladi, buni eng yangi psixologiya “ramzlarning öta determinantlaşuvi” deb ataydi. Usiz ham buni fikrning çeksiz, hadsiz-hududsiz, bitmas-tuganmas mukammalligi uzra qisman bölsa-da, payqab olmoq uçun, har qanday yozuvçi yoki mutafakkirni torgina doirada uqib, idrok etasan, uning muayyan bir bölagini yaxlit, bir butun örnida qabul qilasan, sirt, yuzani sal-palgina qamrab, ololmayotgan izoh, tuşuntirişlarga batamom işonasan.
Kitobxonning mutolaa bobidagi ana şu uç bosqiç orasida goh u yon, goh bu yon köçib yurişi mutlaqo tabiiy bölib, bu har qanday kişi bilan har bir sohada sodir bölişi, minglab oraliq darajalardan iborat bölgan ana şu uç bosqiçni arxitektura, rassomlik sanʼati, zoologiya, tarix va boşqa istalgan sohada uçratiş mumkin. Va mana şu uçinçi bosqiç ham hammayoqda mavjud, unda sen hammadan ham köra köproq öz-özing bilan tenglaşasan, biroq u har yerda sendagi öquvçini “yöqotiş” uçun tahdid qiladi, adabiyotning, sanʼatning aynişi, dunyo tarixining buzilişi uçun xavf-xatar tuğdiradi. Ammo şunday bölsa ham, hamonki sen mana şu bosqiçni ötamas ekansan, kitob öqişda, sanʼat va ilm örganişda grammatika öqiyotgan oddiy maktab öquvçisidan heç qanday farqing qolmaydi.
Hermann HeSSe,
olmon adibi,
Xalqaro Nobel mukofoti sovrindori
Nemis tilidan Mirzaali AKBAROV tarjimasi
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


