Yoz oylarida “Toğlar qulaganda” romani tugaganidan söng, Çingiz Aytmatov kitob haqida fikr bildirişim uçun Belgiyadan qölyozmani yubordi.
Har bir yozuvçining ğaladonida doimo boşlab qöyilgan, tugatilişiga oz qolgan, maʼlum bir sabablarga köra vaqtinçalik töxtatib qöyilgan asarlar böladi. Men öttiz yildan ortiq vaqt mobaynida Aytmatov bilan ijodiy döstona munosabatda böldim. Köpinça u mendan iş yoki maqolaga oid baʼzi materiallarni tuşuntirişni yoki gazeta va jurnallarning eski sonlarini topişimni sörar, men uning talabini öz vaqtida bajarişga harakat qilardim. Masalan, Çingiz Töraquloviç sarkarda Çingizxonning vafoti haqida biror nima qoralamoqçi bölganida, men uning iltimosi bilan Fanlar akademiyasining kutubxonasida saqlanayotgan möğullar haqida yozilgan köplab kitoblarni topib berganman. Bir safar u mendan qor barslari haqida yaxşigina maʼlumotga ega bölgan ovçilarni topişimni söradi. Köp ötmay u “Toğlar qulaganda” deb nomlangan özining sönggi romanini yozdi.
Men Çingiz Aytmatovning köplab asarlari yaratilişida örin tutgan asl manbalarga guvoh böldim. Taʼkidlaş joizki, “Qordagi Bibi Maryam”, “Bakhiana”, “Xudoning narxi”, “Kitina va Keaton” yoki “Sevişganlar maktublari”, “Yiğlayotgan devorning ölimi” kabi asarlar ustida işlaş jarayonida muallif 30-40 bet yozib bölgaç ham, öz işidan qoniqmadi, bir neça marta ularni qayta yozdi. Albatta, yuqorida qayd etilgan qölyozmalarni katta işlar uçun eskizlar, deb ataş mumkin. Ularning baʼzilari özgarişlarga uçrab, “Jodi”, “Kassandra tamğasi” romanlariga kirdi. Qölyozma şaklida qolib, öquvçiga yetib bormagan yana bir asari “Nay va Yer” hikoyasi böldi! Xudoga şukrki, yozilganiga qirq yildan ötgan qölyozma topildi. Yillar davomida yozuvçi nega uşbu qölyozma töğrisida oğiz oçmagani sirligiça qolmoqda. Balki qölyozmani yaqindagina muallifning öğli Asqar Aytmatov uyidan topilgani bunda şaxsiy sabablar borligini tasdiqlar?
Bu hikoya, ehtimol, “Alvido, Gulsari”dan keyin, lekin aniq “Oq kema” qissasidan oldin yozilgan.
“Nay va Yer” hikoyasi Çingiz Aytmatovning asarlari adabiy va estetik rivojlanişning yangi darajasiga kötarilgan davrda yozilgani haqida xulosa çiqarişimiz mumkin. Mavjud qölyozmadan yozuvçi öz işini töla-tökis qayta körib çiqqan-çiqmagani maʼlum emas. Aytmatov öz fikrlarini töliq ifodalaşi, tasavvurlarini töliq oçib berişi va hikoya yöli orqali mantiqiy natijaga erişişi mumkin edi. Asarni notugal deb hisoblayman, çunki hozir bizda işning yakuniy qismi yöq. Şunday qilib, yozuvçining vafotidan keyin tez orada topilgan qölyozma haqida savollar tuğila boşladi …
Asar mavzusi, xususan, qirğiz tilida yangraşi qandaydir ğayritabiiy tuyuladi. “Nay” (yaʼni “Çoor” , “Çoor” i “zemlya”) va ”tuproq“ – bir-biri bilan heç qanday aloqasi yöq narsalar. …Söngra söfiy şoir Rumiy ijodiga yuzlanaman. Unda aytilişiça, nay sohilda qolib ketibdi, u yerda u nayzaga aylanişidan oldin ham ösgan böladi. Vaqt ötib öz holiga açinganidan noliş etadi! Jaloliddin Rumiy öz asarlarida oddiy hayotiy hodisalar orqali “boşlanişning boşlanişi” – Xudo haqida gapira turib, özining insoniy va ijodiy burçini Xudoning çeksiz rahm-şafqatiga va sevgisiga böysuniş, kuç va qudratini uluğlaş orqali erişadi. Şeʼrning maʼnosi ostida şoirning uşbu nasihati yotadi: “Xudo bizni loydan yaratganidan söng nay orqali ruh kiritadi. Şunday ekan, biz asl manbamizni izlab topişimiz kerak”. Öylaşimça, yoşligidan Şarq va Ğarb asarlarini örganişni istagan Çingiz Aytmatov, albatta, Rumiy asarlari bilan ham yaxşi taniş bölgan. Balki “Nay va Yer” asarida yozuvçi Nazira (Şarq adiblari adabiy klassikasida “şeʼriy javoblar”) anʼanalarini davom ettirgan holda, “asl manbalar” haqida fikr yuritgan Rumiy bilan, deylik, ijodiy bellaşuvga çiqqandir. Asarning mohiyatiga kirib borarkanman, taxminlarim bir qadar töğri ekanligiga işonç hosil qildim. Ibtido haqida fikr yuritiş “Nay va Yer” asarining markazini taşkil etişining sababi ham şunda. Albatta, bu murojaat Rumiyning söfiylikka yöğrilgan asarlarida bölgani kabi diniy yönalişga ega emas, balki Aytmatovga xos jamiyatning töğri, soğlom rivojlanişi uçun zarur bölgan milliylik, xalq urf-odatlari, eʼtiqodi, tuşunçalariga olib keluvçi ohangga ega.
“Alvido, Gulsari” asaridan farqli ölaroq, “Nay va Yer” nomli asarda asosiy qahramon bölgan Bayimbet özining zulm qilingan ongiga tayanişi mumkin bölgan heç narsani körmaydi. Suhbatlarning birida yozuvçining “Alvido, Gulsari” va “Oq kema” asarlarida badiiy vosita sifatida folklordan foydalangani –“konsepsiya” deb nom olgandi, bundan maʼlumki, maşhur donolikning kelib çiqişini hatto yozuvçi ham faol mafkuraviy tuşunça darajasiga kötaradi.
Folklor asarga töğridan-töğri asosiy syujetga boğlanib emas, balki uning tarkibiy qismi sifatida kiritiladi. Yaʼni turli avlodlar (Baytim, uning qizi va kelini, nabirasi) örtasidagi munosabatlarni, jamiyat va şaxslar örtasidagi munosabatlarga qiyoslab tasvirlaşda badiiy parallellikni yuzaga keltirib foydalanadi.
Asar şunday boşlanadi: “Bu avtobus dunyodagi boşqa avtobuslardan farq qilmaydi. Lekin aynan şu avtobusda u şahar taşqarisiga çiqdi va qaytib keldi. Neça marotabalab şu avtobus orqali Qayindiga keldi, lekin biror marta bu şaharda qolmadi. Bu – unga odat. Keyingi qatnovgaça u nimalar qilişga ulgurmaydi deysiz, lekin… Şunaqa gaplar…” Şunday qilib, Çingiz Aytmatovning yangi va ayni paytda eski taniş qahramonini bilib olamiz. Eskiligi şundaki, Bayimbet – muallifning 70-yillarning boşlaridagi qahramonlariga yaqin. Yangiligi esa qahramon bilan birinçi marta tanişmoğimizda.
Nayni ustalik bilan çaliş Bayimbetga bobosi qonidan ötgan, u mohirona ijroga şönğigan damlarda qöşni qişloqlardan ham tinglaşga iştiyoqmandlar kelardi. “Aydariş”, “Bekbekey” singari kuylar uning ongiga bolalik yillaridan singib, tarbiyasiga ijobiy taʼsir ötkazdi. Masalan, “Aydariş” kuyini ijro etişni boşlaganida, tinglovçilar köz oldiga Ala-Too tomondan yangi şabada esgani, daraxtlarning mayin-mayin tebranib turgani, keng dalada silliq şovqin-suronlar kezib yurgani kelardi. Tasavvurlarni musiqaning mayin ohangi qayrab turardi. Musiqa va tasvir orqali çiroyli sanʼat asari yaratiş Çingiz Aytmatovning öziga xos qobiliyatidir. U nimaki yozmasin, tan oliş kerak, musiqa va sanʼat namunalari börtib turadi. Biror qahramonning içki dunyosini tasvirlaşda yozuvçi dastavval öquvçini biror gap-söz bilan çalğitib, keyin musiqa orqali ruh kiritadi. Bolaligidan boşlab Bayimbetning ruhini musiqa çulğaydi. Musiqa tuyğusi, unga bölgan moyillik qahramonni ijod dunyosiga olib keladi, ilhomlantiradi, bundan taşqari, uni qozoq qöşiqçisi Şolpan bilan taniştiradi. O, öşa paytlarda Bayimbet naqadar baxtli edi! Lekin uning hayoti nayni seviş bilan boşlanadi. Bayimbetning isteʼdodidan mamnun bölgan rahbarlar uni poytaxt filarmoniyasida işlaşga taklif qilişdi. Katta Çuy kanali konsertida iştirok etişni rejalaştirgan qahramon Qozoğiston sanʼatkorlarining delegatsiyasini kutib olişga tayyor edi. U qölida bir dasta gul tutib, kimga hadya etişni bilmay turganida qarşisidan Şolpan çiqib: “Menga beraqol gulingni, inim. Men sevikli Zinam uçun uni hadya qilmoqçiman, sen özingga boşqa olaqol. Undan keyin qölingda uşlab turgan nayingdan ham biror kuy eşitsam degandim?” Mana bu bir körişdayoq seviş, muhabbatning ilk uçquni! Aytmatov muhabbatni kuylovçi adib, uning ezgu orzusi qalbning muqarrar sevgisidir. Agar samimiy tuyğu muhabbatga aylansa, heç kim uni töxtatolmaydi – qahramonning özi ham, boşqasi ham. Aytmatovning qölyozmasidagi sevgi mavzusi boşqa asarlaridan tamomila farq qiladi. Boşqaça bölişi mumkin emas. Çunki sevgi formulasi yagonadir, u – inson içki dunyosining çöqqisi. Odamlar hissiyotining yuqoriga olib çiquvçi kuçi sevgida, boşqaça aytganda, kişining azoblanişi, yiğlaşi, kulişi, hislari bir xildir, lekin sevgisi emas. Şunday emasmi? Şunday qilib, Bayimbet bu yorqin tuyğu asiriga aylanadi, yigit tanişiga gul olib bormoqçi bölgan Şolpanni raşk qiladi. Xöş, ayting-çi, mana şu raşkning özida sevgining ilk uçqunlari zohir emasmi? Qizning qiyofasi yana bir bor uning köz oldida paydo böladi, uni uyqudan mahrum qiladi, Xudoga iltijo qilib, Şolpan ertangi ijrosini çiroyli yakunlaşini söraydi. Özining “Gulgaaki” deb nomlangan folklor qöşiğini unga bağişlab ijro etişni, hislarini unga bildirişni orzu qiladi. “Gulgaaki” qöşiğiga asoslanib, yozuvçi antik davrda ham, hozir ham va kelajakda ham har doim bir xil maʼnoga ega bölgan, har doim bir xil böladi, sevgisini körsatadi: toza tuyğu har doim balandlikka xosdir. Afsonaga köra, bir darveş Gulgaakini sevib qoladi, bu xuddi Bayimbet Şolpanni sevişiga öxşaydi. Lekin alohida ahamiyat qaratiş kerakki, har ikki oşiq ham turli davrlarda yaşagani bilan bir xil sevgining asirlaridir. Şu bilan birga, mahoratli söz ustasi – Çingiz Aytmatov qadimiy afsonani va öz qahramonlari taqdirini özaro birlaştirib, yaxlit bir asar yaratadi. Kutilganidek, konsertdan oldin Bayimbet Şolpan bilan uçraşadi va unga hayajonni tark etişni va özini erkin tutişni, ovozining tembrini saqlaşni, odamlar oldida yaxşi ijroga kirişişi kerakligini aytadi. Ehtimol, taqdir ularni birlaştirmasa, bu his-tuyğular ularning qalbida mavhum bölib, keyinçalik sekin-asta öçib ketgan bölar edi. Kim biladi deysiz? Agar biz sevişganlar sevgisi yanada mustahkam bölişi uçun visol şart, deb hisoblaydigan bölsak, unda Bayimbet va Şolpan uçraşuvi ham şu kabi ehtiyojlarga tayandi. Qizning tabiatidan kelib çiqadigan bölsak, u ham topgan baxtini yöqotib qöyişdan qörqardi, çunki u ançadan beri şu lahzalarni kutardi. Oh, öşa vaqtlarda ikki yoş qançalar baxtli edi?! Qölyozmada ikki qahramonning taqdiri haqida gapirilmaydi – muallif faqat bir gap bilan çeklangan: “Bu qahramonlarimizning sönggi uçraşuvi edi”. Ammo nega? Qölyozmaning sönggi varaqlari hali topilmadi, şuning uçun bu haqda bir nima deyiş qiyin. Balki Şolpan bilan biror falokat yuz bergandir? Agar siz voqealarning mantiqiy davomiyligiga rioya qilsangiz, şu xulosaga kelasiz. Nega Bayimbet avtobusga çiqib Kayindiga yöl oladi? Bu joy uni nima bilan öziga tortib turadi? Mana uning sözlari: “Sen meni özingga çorla, Kayindi, mening taqdirim haqida söra…” demak, uning qalbida ulkan qayğu va heç qaçon röyobga çiqmaydigan orzu bor… Nega Bayimbet öz qizi Ayzada bilan til topişolmay, nevarasi Slavik bilan özaro ziddiyatga tuşib qoldi? Hammasi uning eski tuşunçalar bilan yaşaşidami? Bugungi aqlli yoşlarning maqsadlari, intilişlari, orzularini tuşunişga qodir emasmi? Nima uçun bugungi yoşlar nay kabi xalq çolğu asboblarini qabul qila olmaydi? Nima uçun har bir kişi şaxsiy rejalarini birinçi öringa qöyadi va jamiyat muammosiga kelganda befarq böladi? Bu çuqur mohiyat, sotsializm mafkurasimi?! Bayimbet qança köp odamlar bilan uçraşmasin, qanday vaziyatlarda töqnaşmasin, baribir öziga munosib döst topa olmadi. Partiya xodimi Asakeyev, Oleg Zavadskiy, Bayimbet bilan tanişişga vaqt topolmadi, ammo uruşda ota-öğillardek munosabat şakllangan edi. Asosiy qahramon vaqt ötgan sayin öz hayotida yolğizlikning kuçayib borayotganini his qilib, öz qizi va nabirasi bilan yaqin aloqalarni tiklaşga urinib köradi, lekin ularga yuragini oçolmaydi. Bir safar Slavik bobosining Asakeyev bilan Budda haykali oldida ötirgan rasmini yirtgandi. Bu surat Bayimbet hayotidagi eng muhim narsalar qatorida turardi. Uyda yirtilgan fotosuratni körgan çol dod solib yiğladi. Kuyovi Yevgeniy esa özini heç nima bölmagandek tutib, befarqlarça: “Nega hadeb xafa bölaverasiz, uruş bu – uruş, unda qança odam halok böladi, qançasi omon qoladi, muhimi bu emas, muhimi – natija!” deydi. Keyin esa qörqitmoqçi bölib, quyidagilarni qöşib qöyadi: “Siz bizning ğalabamizni istamaganlar tarafidamisiz? Agar şunday bölsa, kerakli joyga xabar beraman!” Unga javoban Bayimbet bunday deydi: “Yöqol!”. Yevgeniyning salbiy qiyofasida manqurtlik alomatlari sezila boşlaydi. Xuddi şunday, salbiy obraz – Sobitxonga, Çingiz Aytmatov Edigeyga aytgan gapini qaytaradi: “Sen manqurtsan!”
Siyosiy, madaniy, iqtisodiy globallaşuv davridagi integratsiya, bu jarayonni çeklaş, töxtatiş, keskin tanqid qiliş mumkin emasligini anglagan holda, har bir narsa: milliy xususiyatlar, inson eʼtiqodi, uning niyatlari bilan boğliq degan fikr bilan yozuvçi Yevgeniyning salbiy qiyofasiga muqobil etib, “Oq kema” qissasidagi Orozqulning yana bir tasvirini yaratdi. “Oq kema” qissasidagi Bola öz bobosi bilan yaqin munosabatda bölgan bölsa, “Nay va Yer” asaridagi boboga nabirasi Yevgeniy mutlaq sovuq munosabatda böladi. “Oq kemada” Bola bobosidan Şoxdor Ona buğu haqida ertak eşitdi, unga işondi, xayoliy dunyolari içra yaşadi, xalqning urf-odatlari bilan tanişdi, bahorda içki ruhi afsonaviy tuşlar kabi jonlandi. Lekin bunda Slavik şaharda ösdi, bolalar boğçasiga bordi, heç qanday afsona eşitmadi, hatto qirğiz tilini yaxşi bilmadi, otasining haqorat töla sözlarini eşitib katta bölgani sababli öz bobosini-da ranjitdi. Asarlari orqali yozuvçi bolalarni yaxşi tarbiyalaşning ildizi qayerdaligini uqtirişga intiladi.
Köçiruv işlari haqida salbiy taassurot qoldiriş uçun, töğridan-töğri emas, majoziy, mavhum birlaşma orqali Çingiz Aytmatov Buddaning toş haykalini Manas eposi bilan boğlaydi. Şu maqsadda u Katta Çuy kanali qurilişiga – orqaga qaytadi. Taşqaridan qaraganda, katta quriliş qanday ketayotgani va mamlakat bir maromda rivojlanayotganini köriş mumkin. Aslida esa sotsializm qurila borgani sari odamlarning moddiy va moliyaviy boyligi yöqolib borayotgan edi. Mazkur voqealar orqali Bayimbet, Ayzada, Yevgeniy kabilarning ruhiy holatlari mohirona tasvirlangan. Şu bilan birga, yozuvçi Sovet hukumati qanday örnatilgani, ajdodlar yurti xalqdan tortib olingani, xalqning ildizlarini qirqiş maqsad etilgani, tarixiy xotirasini yöq qiliş közlangani haqida ham aytib ötadi.
Buyuk Çuy kanalini qurişda tarixiy yodgorlik topilgan – Buddaning toş haykali. Asakeyevning taklifi bilan markazdan Nadejda Ivanovna va bir yigit keladi. Ular öşa joyning özida haykalning qadimiyligini örganişadi. Bayimbet mehmonlarga nay çalib beradi. Nayning xonişini tinglay turib Nadejda Ivanovna çuqur öyga toladi va ohang tingaç, söraydi: “Bu kuyni ijro etayotganda nima haqida öylaysiz?”
– “Men heç nima haqida öylamayman, Budda öylardi…” – dedi Bayimbet.
– Men ham şunday xayolga bordim, – deb qöşimça qildi Nadejda. Budda nima haqida öylardi? Budda haykali Çuy Kanali qurilayotgan joyga qanday kelib qoldi? Kim olib keldi uni? Bundan taşqari, muallifning taʼkidlaşiça, Budda haqidagi fikr “Manas” eposida ifodalanadi va quyidagi satrlarni keltiradi! Ehtimol, bu matn muallifning rejasiga muvofiq ravişda yaratilgandir.
U ğor kabi tubsizdir illo,
Nima öylar – mavhum mutlaqo,
Ham erkak, ham ayol tanasi,
Öltirar, qöllari qovuşib,
Qörqmang heç, larzaga tuşib.
Uni taşlab yuboriş mumkin,
Arqon kabi yigirib soçin,
Mumkin uni kömib taşlamoq,
Odamlardan uluğmas mutloq!
Qörquv sabab qoçmadi ular,
Kiyiklarni böşatmoq uçun,
Ketdilar otlarni yeçmoq-çun!
Biz bu yerda betaʼsir, muz kabi, mağrur, Budda haykalini körişimiz mumkin, heç qanaqa xon, bek, nayza yoki qiliçni emas. Albatta, bu fantaziya va aslida “Manas” eposida Budda haqida birorta söz yöq. Quyidagi satrlarda aytilganidek: “Odamlardan uluğmas mutloq”, bundan ajdodlarning ruhi jamiyatdan, davlatdan, tirik odamlarning manfaatlaridan ustun, degan hukumat qarori kelib çiqadimi? Yuqoridagilarning qarori amaliy jihatdan qançalik töğri bölmasin, mahalliy aholi uçun öz turarjoylari, ajdodlarining qabrlari suv ostida qolişi fojiali holdir. Menimça, Aytmatov yoşlik davridanoq “Manas” bilan şuğullangan. Çunki, birinçi navbatda, uning fikrlari “Manas”ning keng kölamli xususiyatlari bilan ajralib turadi. Ikkinçidan, men özim mazkur dostondan alohida qismlarni keltirganiga bir neça bor guvoh bölganman. Çingiz Aytmatovning içki dunyosi uçun “Manas” eposi doimo badiiy va estetik manba bölib kelgan. Bayimbet bir neça marta qiyinçiliklarni boşidan keçirar ekan, birdan öylanib qoldi, uzoq vaqt davomida çalmagan Nayni olib bozorga ketdi. Kutilganidek, Nayning navosi odamlarning qiziqişini öziga tortdi, u bozorning bir çetida turib, yurakka yaqin kuylarni ijro etdi. Odamlar ajablanib, hatto ehtiyotkorlik bilan, unga befarqlarça köriniş berib ötadilar. Hatto baʼzilar unga rahm-şafqat közi bilan qarab, oldiga bir-ikki tanga ham taşlab ketişdi. Albatta, qissaning asosiy qahramoni bozorga pul yiğiş uçun kelgani yöq. U bir vaqtlar Çuy kanali qurilayotgan damlardagidek qayta kuylaşni, odamlar uni avvalgidek miriqib tinglaşlarini istab keldi. Keksa Bayimbet öz kuylariga tayanadi, zamon odamlariga bu ajoyib merosni yetkazişni istaydi, lekin heç kim uni tinglamaydi. Bayimbetning kuylariga şovqin-suronga yöğrilgan ğarb qöşiqlari zuğum ötkazadi. Mazkur matnda Çingiz Aytmatov turli tipdagi musiqa asboblarini taqqoslaganda özaro raqobatni his qildim. Yaxşi, biz “katta oğalarimiz”ning hujjatini qabul qila olamiz, ammo nega asrlar davomida saqlanib qolgan, avloddan-avlodga ötib kelayotgan qirğiz xalqining çolğu asboblarini unutişimiz kerak? Uni maʼlum bir qatlam duşmani sifatida qoralaş mumkinmi? Nega nay çalişni örganiş, undan huzur topiş mumkin emas? Axir, uning nima aybi bor? Bayibetning qizi Ayzada – opera qöşiqçisi, sanʼat sohibasi, lekin u Nayga ğazab bilan qaraydi, uning eri Yevgeniy Nayni “feodalizmning sarqiti” deb ataydi, öçoq bölsa, uni yoqiş istagi borligini aytib tahdid qiladi, nabirasi ham şu kayfiyatda. Nahotki u şunday jamiyatni quriş uçun qon tökib, ter tökib mehnat qilgan bölsa?!
U Nayni berilib çalayotgan bir mahalda kimdir uning kökragiga beş söm qistirdi, cinchiklab qarasa, bu çol özi bilan Çuy kanali qurilişida qatnaşgan sobiq tanişi bölib çiqdi. Muallif unga heç qanday nom bermaydi, faqat hayrat bilan uni Ordendor deb ataydi. Ikkalasi ham eski hayotni soğinib, ötmişni eslab qoladi. Demak, ular bir-birlarini yaxşi tuşunişadi, yangi avlod esa, ularning qaraşlari va fikrlari bilan qiziqmasa kerak. Ordendor dösti Bayimbetdan oilasi haqida biror nima sörasa, u nima deb javob berişni bilmaydi. U eski döstini uyiga bir piyola çoy içiş uçun ham taklif qila olmasligidan ökindi. U öz qizi va kuyovidan qörqadi. Bir neça ruhiy zarbalarni boşdan keçirgan keksa odamning yagona tayançi – nay… Şunday qilib döstini navbatdagi bekatgaça kuzatib qöyayotgan Bayimbet, unga “Kanikeyning Buxoroga parvozi” degan kuyni çalib berdi. Bu yerda yozuvçi ikkinçi marta özining qölyozmalarida “Manas” eposiga işora qiladi. “Manas” eposi orqali muallif qahramonlarining psixologiyasini oçib beradi, ular örtasidagi epik öxşaşliklarni keltiradi. Ehtimol, uning kuylarini tinglaşga taşna dösti ordendor kabilar qişloqda serobdir? Manas özining sönggi istagini ifoda etib, Kanikeyni Semeteyani qutqariş uçun bor çoralarni körişga çaqiradi, Buxorodagi otasi tomon boriş istagini bildiradi:
Men ölgaç, parçalab taşlaşar meni,
Men ölgaç, oçilur darvozalar ham,
Men ölgaç, tökilar döstlarim qoni,
Men ölgaç, qirğizning yerida motam.
Oxirgi nafasni qöyma, Qanikey,
Olğa yur, yurtingni öyla, Qanikey,
Sönggi nafasgaça şiddat, Qanikey,
Men ölgaç, ketişga ruxsat, Qanikey!
Dunyoda mos emas odamlar ğazabi,
Ketarman, ketarman, Buxoro tomon!
Aholi, odamning qasosdir matlabi,
Ketarman, ketarman, Buxoro tomon!
Manasning öğlini kötarmoq uçun ham,
Ketarman, ketarman, Buxoro tomon!
Qirğiz toğlariga qaytarmoqçi bölsam,
Ketarman, ketarman, Buxoro tomon!
Manasning urxosi bayroqni yelpitar,
Ketarman, ketarman, Buxoro tomon!
Ovozdan qirğizlar bir yerda töplanar,
Ketarman, ketarman, Buxoro tomon!
“Manas” eposining matnida bu çizgilar boşqa tarzda yangraydi Çingiz Aytmatov afsonalar matnidan nusxa köçirmaydi, balki uning tub maʼnosini oladi va mustaqil ravişda qayta körib çiqadi. Yozuvçi öz ijodi hamohangligida Manasning mardligi, Kanikeying aççiq qismatini qayta körib çiqadi. Xuddi şunday taxminan ön betlik hajmdagi “maydon”ni naşriyot tilida “egallab”, “Manas”ning maʼnosini badiiy izohlab beradi. “Kanikeyning Buxoroga parvozi”, “Kanikeyning armoni”, uning bezovtaligi, qolaversa, Bayimbet çekayotgan iztiroblar, xalq taşvişi bilan yaşaydigan, uning yoşidagi keksa avlodning alamlari mohirona tasvirlanadi. Qisqasini aytganda, qahramonlar tortgan ruhiy zarbalar, maʼlum bir maʼnoda muallifning öziga ham tegişli, xususan, “Kanikeyning Buxoroga parvozi” bobidagi iztiroblar, Töraqul Aytmatov bilan 1937-yili Moskva vokzalida vidolaşiş voqealariga bir qadar yaqin. “Yiğlayotgan Olugan” ostidagi sirli xususiyatlar “Asirga tatigulik kun”ga ham köçadi, faqat töldirilgan tasavvurlar bilan. Uşbu maʼlumotlar orqali “Manas” dostoni Çingiz Aytmatovning maʼnaviy tayançi bölib kelgan, deya olamiz. Şubhasiz, epik voqealari, asarning maqsadiga muvofiq, mafkuraviy va estetik yukni olib keladi. Bu birinçidan. Ikkinçidan, Çingiz Aytmatov “Manas” dostoniga öxşaş sanʼat asari yaratiş iştiyoqida edi. Uçinçidan, u “Manas” eposini yoşlar orasiga kengroq tarğib etişni istardi. Çingiz Aytmatovning “Manas” dostoniga aloqador ijodiy rejasi – 50-yillarning oxirlarida yanada kuçaytirildi va keyinçalik u “Quşlar qaytib kelgunça” asari orqali unga murojaat qiladi.
Oleg Zavadskiyning ismini eslaş Yevgeniyning ğazablanişiga olib keladi. Yevgeniy qirğiz xalqining anʼanalari va urf-odatlarini, şu jumladan, nayni yomon köradi. Oleg esa asli Moskvadan evakuatsiya qilinganiga qaramasdan, xalq duşmanining öğli bölsa-da, Qirğiziston internatida işlaydi, musiqa va çizmaçilikdan dars beradi, uç yil davomida qirğiz tilini mukammal örganadi va nay navosini öz ruhiga singdiradi.
Muallif Yevgeniy kabi maʼnaviy ojiz kişilarni tasvirlay turib, yaqinda tuzilgan köpmillatli oilaning milliy qadriyatlardan uzilgan tarzda uzoqqa bormasligini aytadi. Oleg va Bayimbetni nay birlaştirdi. Maktab-internatda bölib ötgan konsert davomida, direktor uni öylaşdan töxtatib, Stalin portretini tomoşa qiliş taklif etganida noqulay vaziyat yuzaga keldi. Olegni vaziyatdan çiqariş uçun Bayimbet “Kelinman” nomli kuyni boşlab yubordi. Qölyozmada Oleg uruşga tortilgani va öşa yerda vafot etgani aytiladi. Çingiz Aytmatov dastxati bilan qolgan qismida yozuvçi Moskva yaqinida amalga oşirilgan qirğiz va qozoqlardan iborat Panfilov bölimi ekspluatatsiyasini tasvirlab berişga urinadi. Uning maqsadi, qirğiz millatining “Barbarossa” operatsiyasiga aloqador faşistik Germaniya rejalari qulaşi uçun katta hissa qöşganligini körsatiş edi. Unda Şopokov, Ananev va qolgan 28 nafar panfilovlik duşmanni Moskvaga yölatmaslik uçun öz jonlarini berişadi. Ular Asakeyev va Oleg timsolida qayta jonlantiriladi. Badiiy parallelizm uslubi yordamida qissaning voqealari, ularning mazmuniga mos keladigan folklor asarlari bilan birga olib boriladi. Bular – “Manas”da keltirilgan, “Kelinman” nomli kuy hikoyasi, “Burgut bilan xayrlaşuv”, “Kanikeyning Buxoroga parvozi”, “Kayinkeyning armoni”, “Çingizxon onasining köz yoşi”. Garçi bular asosiy voqeaga töğridan-töğri aloqador bölmasa-da, umumiy mazmunga oiddir. Ruhiy holatning aniq çizgilari ana şular orqali yorqinlaşadi. Çingiz Aytmatov ijodining yana bir xususiyati şundaki, u asarlari va folklor örtasida uyğunlikni şakllantirib, özi yaşayotgan davr odamlari bilan ham jiddiy muloqotga çiqadi. Afsonalardagi qahramonlar hamda bugungi kun örtasidagi vaqt sezilmas darajada yaqinlaşib ketadi. Undagi hamma narsa bugun uçun ham muhimdir. Sovet davrida özi bilan bir ijodiy muhitda yaşagan yozuvçilardan farqlanib turiş, ijtimoiy realizm talablaridan çetga çiqiş u vaqtlarda qiyin edi. Aytmatov töğridan-törği hukumatga ayta olmaydigan gaplarini folklor orqali berardi. Uning asarlaridan ayb topmoqçi bölgan “arxeologlar”, asar içiga kirgaç, köpgina voqeliklarga töqnaş kelişdi va natijada ayb qöygulik heç nima topa olişmadi. Birgina “Oq kema” asari ham bir neça bor senzura taʼqibiga uçradi, ammo naşr vaqtida baʼzi qahramonlarning nomi özgardi, xolos. Misol uçun, “Asrga tatigulik kun” romanining asosi “Çarxfalak” bölgan. Senzura bunga yöl bermadi, çunki bu nom ostida çuqur oqim yotardi. Aytmatov “Alvido, Gulsari”da qöllagan usuli bundan keyin ham asqatişini tuşungan, qolaversa, bu usul öquvçini folklor bilan yaqinlaştiradi. Yozuvçi faqat qirğiz folklorini emas, balki boşqa turkiy xalqlar – özbeklar, qozoqlar, turkmanlar, qoraqalpoqlar, şuningdek, nivxlar va umuman olganda jahon folklori bilan ham işlaydi. “Nay va Yer” qissasida muallif beşta afsonadan foydalanadi. Natija kutilganidek çiqişi uçun inson öz jonini ayamasligi kerak. Sanʼat uçun qayğurayotgan nayçi özini tutib turolmaydi, bozorga borib nay çaladi, bu xuddi burgut tarbiyalovçi ovçilarga yaqin hissiyot. Albatta, ular xayrlaşişga majbur. Agar “Nay va Yer” qissasi öz vaqtida çop etilsa edi, biz uni Çingiz Aytmatovning yangi asari sifatida qabul qilgan bölar edik. Menga bu qissa “Alvido, Gulsari” asariga kirmagan hikoyalar kiritilişi kerak bölgan asar bölib tuyulganini qaytarişni lozim köraman. Bu ikki asarning tuzilişi, uslubi, ğoyaviy mazmuni bir-biriga ziddir. Aytiş mumkinki, agar “Nay va Yer” qissasi “Oq kema”dan avval çop etilganda, öquvçilar tomonidan iliq kutib olingan bölar edi. Şunday qilib, öz vaqtida eʼlon qilinmagan mazkur qissada Çingiz Aytmatovning boşqa köpgina asarlariga kiritilgan qahramonlar mavjud. Bayimbetning qizi, kuyovi va nabirasi örtasidagi munosabatlar maʼlum bir maʼnoda “Oq kema”dagi keksa Mömin va Orozqulni esga soladi, ayrim joylari esa mazmunan “Alvido, Gulsari”ga köçgan. Yiğlayotgan Ogulan tuyaga minib öğlini qidirişi tasviri “Asrga tatigulik kun”dagi Nayman onani eslatadi. “Nay va Yer” qissasini mukammal asar demasak ham, uni yozilajak qissalar poydevori sifatida hurmat qilişimiz kerak.
Sevimli yozuvçimizning ruhi şod bölsin, u qoldirib ketgan qölyozma topilgani uçun ham Xudoga şukr aytamiz. Lekin bir narsa aniq, adib öz ustida tinmay işlagan, öz-öziga yuqori talablar qöygan, hatto biroz böşroq asarining bahridan ötişga-da jurʼati yetgan. Qissada bugungi kun uçun ham taalluqli muammo va masalalar körilgan. Qölyozma öquvçilar qöliga yetib borganda, yuragida saqlagan adiblari haqida quyidagiça fikr yuritadilar: “Odam bolasi qanday qilib Hazrati insonga aylanarkin?!” Agar Çingiz Aytmatovning “Nay va Yer” qissasini uning boşqa asarlari qatoriga qöysak, adolatli iş bölardi. Öquvçilar ançadan beri Çingiz Aytmatovni soğinib qolgandilar, xöş, qayta diydorlaşuv vaqti yetib kelmadimikin?
Abdullajan
Akmataliyev,
Qirğiziston Respublikasi Milliy fanlar akademiyasi vitse-prezidenti. Filologiya fanlari doktori, professor, Qirğiziston Respublikasi fan arbobi.
Şahriyor tarjimasi.
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida

