(Davomi. Boşi ötgan sonda)
Pişiqlik
Latifalarning bir turkumida Afandi özini atayin ğirt ahmoqqa soladi. Maqsadi – öz raqibi yo ğanimini çuv tuşiriş. Masalan, “Ğirvaydi” degan latifani öqing: “Afandi keçasi bir uxlab turib, oydinda tuynukdan qarab turgan öğrini körib qoldi.
– Xotin, xotin, – dedi, – bilasanmi, boya men qanday qilib uyga tuşdim?
– Bilolmadim, – dedi xotini.
– Eşikni şunça taqillatdim, uyğonmading. Şundan keyin tomga çiqib, “Ğirvaydi” degan duoni uç marta öqib, oyga dam solgan edim, tuynukdan tuşib turgan oyning nuri ipak arqonga aylandiyu, şundan osilib tuşdim. “Yo tuynukallazi yumalaban va tutiban va mustahiqul jazo, suf!” Afandi xotiniga örgatiş bahonasida bu duoni uç bor baland ovoz bilan öqigandan keyin: – Endi bas, qolganini ertaga örgatib qöyaman, hozir uxlaylik, – dedi, lekin öçoq oldiga borib, katta kosovni ikki qöllab uşlab turdi. Tomdagi öğri Afandidan örganib olgan duoni uç marta öqib, oyning nuriga osilgan edi, gurs etib uyga qulab tuşdi. Afandi esa, “Yo tuynukallazi”, deb uni savalay ketdi.” Körinib turibdiki, Afandining gaplari aljiraş emas, balki pişiq-puxta öylangan rejaning bir qismi, yaʼni özini atayin dovdir körsatib, ğanimi – öğrini qölga tuşiriş. Hatto öz rejasini duosida aytib turibdi: “Tuynukdan yumalab tuşadi va tutaman va mustahiq (munosib) jazo beraman, suf”. Afandining teskari maslahatiga kirgan öğri rostdan ham yumalab tuşadiyu tegişli jazosini oladi. Odatda heç bir kasbning boşini tutmagan, yalqov va tekinxör odamlar öğrilikdek qabih işga qöl uradi.
Nazarimda, bu latifada hayotdagi yana bir holat tanqid qilinmoqda. Turli dardlariga şifo istab öqigan mutaxassis-şifokorning oldiga emas, firibgar duoxonlaru folbinlarning oldiga boruvçi omi va işonuvçan odamlarning kulgili holati körsatilgan. Bu latifa Afandining pişiqligi va sodda-muğombirligini-yu öğri va unga öxşagan omi odamning xom va anqovligini körsatadi.
Nafaqat Afandining özi, balki uning otasi ham pişiq bölgan. “Nönoq” degan latifani öqib bunga işonç hosil qilamiz: “Afandi doim onamning joyi jannatda bölsin, deb yurar edi. Bir kuni undan söradilar: – Afandi, doim onamning joyi jannatda bölsin, deb duo qilasiz, otamning joyi jannatda bölsin, deganingizni eşitmaymiz. Buning sababi nima?” Afandi javob berdi: – Otamdan könglim töq, u kişi muğombir va pişiq odam edilar. Otam görga kirganda munkarnakirlarni aldab, jannatga allaqaçon kirib ketgan bölsalar kerak. Ammo onam gapga nönoq, sodda xotin edi, munkarnakirning söroqlariga javob topolmasdan, qölga tuşib qoldimikan, deb qörqaman. Şuning uçun doim: “Onamning joyi jannatda bölsin”, deb yuraman”. Şu bir latifada olam-olam maʼlumot bor. “Yuvoşdan yöğon çiqadi” deganlaridek, Afandining onasi gapga nönoq, sodda xotin bölgani bilan, uning öğli Afandi gapga usta va uddaburon bölib ulğaygan.
Odatda pişiq odamni heç kim aldab-laqillatolmaydi. Mana, “Muşuk qani?” degan latifa: “Afandi bir kuni bozordan uç qadoq göşt olib keldi-da, xotiniga: – Keçqurun yaxşilab çuçvara qil, – deb tayinladi. Xotini göştni özi qovurib yedi-yu, keçqurun Afandining oldiga yovğon ugra qöydi. – Çuçvara qani? – deb söradi Afandi. – Göştni muşugingiz yeb qöydi, – deb javob berdi xotini. Afandi muşukni uşlab toroziga qöygan edi, rosa uç qadoq keldi, xotinidan söradi: – Agar bu muşuk bölsa, göşt qani, agar bu göşt bölsa, muşuk qani?” Afandining köndalang savoliniyu bu savolning mantiğini qarang! Falsafada “bölak butundan kattaroq bölolmaydi” degan aksioma, yaʼni oddiy haqiqat bor. Afandi ana şu haqiqatni xotiniga, xotini orqali öquvçiga uqtirib turibdi. Falsafa va mantiq fanlarida ana şu aksiomani talabalarga tuşuntirganda Afandining mana şu latifasi misol tariqasida aytilsa bormi, ham dars jonlanadi, ham talabalar bu aksiomani yaqqol tasavvur qiladilar, şunday emasmi? Nega barça zamonlarda kambağal va beçoralar Afandiga talpingan, boy va amaldorlar undan qoçgan? Sababi, Afandi noinsof va oçofat boy va amaldorlarning barça kirdikorlarini foş qilgan-da. Afandining xotiniga öxşab boy va amaldorlar kambağal va beçoralarning mulkini qinğir yöllar bilan özlaştirişga harakat qilgan çoğda Afandi ularga töğanoq bölgan. Hozirgi kunda ham nafsi hakalak otgan, avom xalqqa quyuq vaʼdalar berib, amalda xalqqa şaftoli qoqiniyam ravo körmaydigan amaldorlar yöq emas. Şunday amaldorlarning qinğirliklarini foş qiladigan Afandilarga esa hamişa ehtiyoj katta.
Tasviriy sanʼatning “mozaika” degan bir janri borligini bilasiz, albatta. Son-sanoqsiz yassi toşçalar jamlanmasi, yaqindan qarasangiz, heç nimani anglatmaydi, maʼlum bir masofadan qarasangiz, köz oldingizda ajib manzaralar namoyon böladi. Xuddi şunday, Afandining alohida olingan bir latifasi gohida oddiygina yassi toşçadek jön körinişi mumkin. Biroq bu “toşlar qurami”ni yaxlit olib qarasangiz, köz oldingizda ajib manzaralar namoyon böladi. Mana şu manzaralar iqlimida eng sevimli milliy qahramonimiz Xöja Nasriddin afandining özbek adabiyotida ham, jahon adabiyotida ham beqiyos siymosi, yorqin qiyofasi bor böyi bilan röy-rost körinadi. Demoqçimizki, Xöja Nasriddin afandi birlamçi hayotiy va haqqoniy qahramon, realistik nasrning öziga xos sarçaşmasidir. Bu qahramon bir qarasangiz – ğoyat aqlli, bir qarasangiz – ötaketgan ahmoq, bir qarasangiz – raqibini aldab çuv tuşiradi, yana bir qarasangiz – özi baayni yoş boladek aldanib qoladi. Bir qarasangiz – anoyi, dumbul, xom, yana bir qarasangiz – şu qadar pişiq-puxtaki, yerning tagida ilon qimirlasa biladi va burganing közini köra oladi! Uning kasb-kori ham bitta emas, mingta! Bir qarasangiz – dehqon, bir qarasangiz – hunarmand-kosib, yana bir qarasangiz – ziyoli, qozikalon, imom, muftiy, domla va hokazo. Eng aqlli odam, hattoki donişmandlikda benazir alloma ham gohida şunaqangi ahmoqona vaziyatlarga tuşib qoladiki, undan öz aqliga munosib yöl topib çiqişga qiynaladi. Mana şunday eng muşkul holat va tang vaziyatlarda afandidek tadbirkorlik va işbilarmonlikda benazir qahramon ham qay tarzda “qovun tuşirib”, özini ötaketgan anoyi, ovsar, göl, tentak, ahmoq körsatganini doston, roman, qissa, hikoya, hattoki eng ulkan epopeyalarda ham uçratmasligingiz mumkin, biroq Afandi latifalarida ularni istaganingizça topa olasiz.
“Nasib qilsa, eringman” latifasini qarang: “– Xotin, bir palov qilsang. Töyib yeb, mazza qilardik-da, – dedi Afandi bir kuni xotiniga. Xotini xöp deb, darrov palov damlab, suzib, dasturxonga keltirib qöydi. Afandi laganga qarab: “Bugun palovxontörani töygunça yeb, maza qilarkanmiz-da” deb qölini işqalab qöydi. – Nasib qilsa, deng, – dedi xotini.
– Iye, seni qara-yu! Zarur keptimi unaqa deyiş?! Tayyor oşni nasib qilsa ham yeymiz, nasib qilmasa ham, – deb oşga endi qöl uzatuvdiki, eşik ketma-ketiga taqillab qoldi. Taşqaridan: “Oç! Oç tezroq!” degan ovoz keldi. Afandi çiqib eşikni oçsa, podşoning ikki sipohi turibdi. – Xöş, xizmat? – Qani, yur bu yoqqa! – dedilar-da, Afandining, töxtanglar, qölimni artib çiqay, deganiga qaramasdan, ikki qölini orqasiga qayirib, olib ketdilar. Borsa, podşo zerikib ötirgan ekan, şunga çaqirtiribdi. Podşo uni allamahalgaça gapga solib ötirdi, yarim keçada arang javob berdi. Afandi qutulganiga şukr qilib, yugurgança uyiga keldi-da, eşikni taqillatdi. – Kim-m? – dedi xotini içkaridan. – Oçaver, nasib qilsa, eringman, – deb javob berdi Afandi.” Bu latifada Afandi xudoga şak keltirgani uçun taʼzirini yeb, hayot zarbasidan pişgani qoyilmaqom qilib tasvirlangan. Yuqorida “Nasriddin” sözining tub luğaviy maʼnosi “dinning nasri” ekanini taʼkidlagan edik. Xudoga imon keltiriş kerakligini uzundan-uzoq vaʼz öqigandan mana şunday qisqa va taʼsirçan misolda körsatilsa, samaraliroq böladi, albatta. Muqaddas Qurʼoni karimning Kahf surasida Alloh taolo: “Zinhor bir narsani “Buni ertaga albatta qilguvçiman”, dema. Magar: “Alloh xohlasa”, degin. Qaçonki unutsang, Robbingni esla va: “Şoyadki Robbim meni bundan yaxşiroqqa yaqin bölişimga hidoyat qilsa”, degin” deb marhamat qilgan. Şuning uçun ham nasroniylar tanovuldan oldin xudoga murojaat qilib, şukronalik bildiradilar. Musulmonlar tanovulni “Bismillohir Rahmonir Rahiym”dan boşlab, duoyi fotiha bilan tugallaydilar. Latifadagi Afandining palovga qöl uzatişi bilan podşo sipohlarining eşikni taqillatişi tasodifan bir vaqtga töğri kelib qoldimi yo bu yerda muayyan qonuniyat, Xudoning qudrati böy körsatib turibdimi? Çunonçi, Qodir Alloh şu şakkok bandasini tavbasiga tayantiriş uçun uning oyoğini yerga tekkizmay olib keliş fikrini podşoning diliga soldimi? “Yaxşi otga bir qamçi, yomon otga ming qamçi” deganlaridek, buni dahriy şunçaki tasodif, mömin belgi-alomat deb tuşunadi, albatta. Zero, latifadagi kulgi qözğovçi çöqqi gap, yaʼni qissadan hissa, “Nasib qilsa eringman” degan gap. Afandi şu darajada tavbasiga tayanib, qörqib-çöçib qoldiki, xuddi oldida turgan oşidan ajrab qolganidek, endi xotinidan ham ajrab qolmaslik uçun Yaratganga şukrona keltiryapti.
Yuqoridagi latifaga öxşaş mana bu “Xudo xohlasa…” degan latifaga qarang: “Bir odam Afandidan söradi: – Har iş xudodan, xudo xohlasa böladi, degan bir ixlos bor. Şunga siz nima deysiz?
– Men ham xudo xohlagani böladi, deyman. Men xohlagan bölsa, allaqaçon maçitni buzib, qişga ötin ğamlab olar edim.” Bu latifani ham xalq emas, ötaketgan nönoq va uquvsiz bir kimsa ğarazli niyatlarda yaratgani körinib turibdi. Nega endi xalqning sevimli qahramoni xalq uçun muqaddas joy – maçitni buzişni xohlar ekan? Aksinça, bu joyni har qanday buzğunçilardan himoya qilişi kerak emasmi u? Bir tomondan xudo xohlagani bölişini tan olyapti-yu, boşqa tomondan xudoning xohlaganiga qarşi çiqyapti, yaʼni munofiqlik qilyapti. Axir, aynan mana şu munofiqligi uçun şayton laʼnatlanmaganmi? Afandi har qança quv va muğombir bölişi mumkin, lekin uni munofiq va şakkok deb tasvirlaş kimga nima uçun kerak?! Munofiq va şakkoklar uçun, albatta. Şunga öxşaş alomatlarga ziyraklik bilan eʼtibor berib qarasangiz, mazkur latifa, aslida, Afandining latifasi emas, Raqibning ğarazli maqsadlarda biçib-töqigan uydirmasi ekani anglaşiladi. Bunday uydirmalar xudosiz şöro tuzumida maʼlum bir maqsadlar va muayyan siyosat talabi bilan atayin urçitilgan ham. Masalan, şöro tuzumi davrida Sohibqiron Amir Temur hazratlarining ötaketgan qonxörligini “isbotlovçi” ozmunça safsatalar latifa sifatida biçib-töqilganmi! Xöja Nasriddin afandidek avliyosifat zotni, hattoki Boborahim Maşrabdek avliyoi kiromni xudosiz – dahriy sifatida körsatişga urinişlar ham ozmunça bölganmi! Bunday uydirmalar vaqt-soati bilan öz-özidan unutilib, xalq xotirasidan öçib, izsiz yöqolib ketaveradi, albatta. Xalqqa qolsa özining eng sevimli qahramoniga xos topqirlik, töğrilik, pişiqlik, quvnoqlik, işbilarmonlik, tadbirkorlik, ziyraklik, zukkolik va boşqa köpdan-köp fazilatlarni ayon körsatuvçi latifalarni saqlab qoladi.
Bu yerda masalaning boşqa bir jihati ham borligini eslatib ötiş kerak. Afandining anoyiligi, laqmaligi, dovdirligi, ovsarligi, anqovligi, nodonligi, ahmoqligi… şular kabi behisob nuqsonlariyu illatlarini ayon körsatuvçi latifalarning hammasi ham ğarazli maqsadlarda biçib-töqilgan emas. Ularning kamida qoq yarmini afandining, demakki, xalqning özi yaratgan! Nima uçun? Odam bolasiga xos jamiki nuqsonu illatlarni qatradagi quyoş aksidek aniq-ravşan körsatib, tinglovçini ulardan xalos bölişga undaş uçun! Şunday latifalarga asoslanib, “Afandi rostdan ham anoyi, dovdir, ovsar, anqov, nodon, ahmoq…” deya yuzaki xulosa çiqarib bölmaydi. Aslida, Afandi bunday nuqsonu illatlardan xoli bölgani va har qanday ayblovlardan ziğirça qörqmagani uçun odam bolasining tabiatidagi jamiki mavjud nuqsonlaru illatlarni öziga olmoqda! Afandi xalqning eng sevimli farzandi sifatida uning dardini öziga olib, şu yöl bilan dardga davo qidirmoqda! Bu nafaqat özbek, balki rus, ingliz, fransuz, italyan va boşqa barça xalqlar uçun ham xos. Mana, masalan, rus folklorida bir xil ismli “Ivan şahzoda” bilan “Ivan tentakvoy” siymolari bor bölib, avvalgisi özida bilgamişlik, botirlik, quvlik, epçillik, pişiqlik va boşqa fazilatlarni jamlagan bölsa, keyingisi bilmaslik (balbes), anqovlik, laqmalik va boşqa illatlarni jamlagan. Rus xalqi tabiatan kulgiga moyillikda va kuldiriş mahoratida Xöja Nasriddin afandi latifalarini jamlangan ulkan bir töplamni (avval “Dvadsat tri Nasreddina”, söng “Dvadsat четыре Nasreddina” nomli) bir neça marotaba naşr ettirgan! Yaʼni, jahondagi heç bir xalq, hattoki Xöja Nasriddin afandi siymosini yaratgan xalqlar ham qilmagan-qilolmagan iş amalga oşirilgan!?
Rus tarjimonlari va olimlari jahonning yigirma tört xalqiga mansub Afandi latifalari jamlangan “Yigirma tört Nasriddin” töplamini qariyb bir asr mobaynida tayyorlab naşr etganini yuqorida alohida taʼkidlab ötdik. Rus yozuvçisi Leonid Solovyev qalamiga mansub “Oçarovanniy prins” (“Mahliyo şahzoda”) va “Vozmutitel spokoystviya” (“Bezovta qalb tuğyonlari”) deb nomlangan olamga maşhur qöş qissada Xöja Nasriddin afandimizning insoniy qiyofasi ğoyat jonli çizib körsatilgan. Ayniqsa, rus kinoustalari yaratgan “Afonya” komediyasi va uning afanditabiat boş qahramoni Afanasiy!.. Men sizga aytsam, Afandining feʼl-atvori va insoniy tabiatini, birinçi galda uning naqadar quvnoqligini jahonga köz-köz qila oladigan “Afonya” badiiy filmidagi Afanasiydek jonli yaratilgan tabiatan xuşçaqçaq qahramon jahon ummoniga mengzagulik jahon kino sanʼatida ham kamdan-kam topiladi. Aminmanki, siz ham bu badiiy filmni tomoşa qilsangiz, “Afonya” va “Afanasiy” sözlarining “afandi” sözi bilan özakdoşligi bejiz emas, degan xayolga borişingiz tayin.
Quvnoqlik
Bu olamda eng yuqumli narsa nima degan savolga “kayfiyat” deb javob beriş mumkin. Yoningizdagi odam hadeb esnayversa, siz ham beixtiyor unga qöşilib esnaysiz. Xuddi siz yeb, u quruq qolgandek tömtayib, qovoğidan qor yoğib turgan odamni körganingizda, beixtiyor yuragingiz siqiladi. Aksinça, samimiy tabassum qilib turgan odamni körganingizda esa, bu kulgi sizga ham “yuqadi”. Özi kulolmaydigan, kulganni körganida tumşayadigan içi tor, tabiatan xomuş odamlar yöq emas, albatta. Unaqalarni qitiqlab ham kuldirib bölmaydi. Xöja Nasriddin afandi, tabiiyki, har qanday qiziqçilardan ming karra kuçliroq qiziqçidir.
Odatda, odamni tabiatiga köra ikki toifaga – nekbin (optimist) yoki tuşkun (pessimist)ga ajratişadi. Afandi, tabiiyki, nekbin odam. Bunga “Ot” latifasini öqib işonç hosil qilamiz: “Afandi köçada bitta taqa topib olib, juda xursand bölib borayotgan edi, bir oşnasi söradi: – Ha, Afandi, munça xursandsiz? Afandi qölidagi taqani körsatib dedi: – Bitta taqa naqd, yana uçta taqayu usti but bölsa, bitta ot degan gap. Çu!..” Boriga baraka tilab, topgan-tutganiga qanoat qilib, kelajakka umid bilan qaraş şunçalik böladi-da! Qadimdan “otliq” iborasi boylik ramzi bölib, “otliqqa ham yöq” iborasi “boylarga ham topilmaydi” maʼnosini anglatgan. “Qatorda nori bor” degan iboradagi “nor” karvondagi tuyani anglatadi. Qolaversa, “qatordagi nor” odamning öğil-qizini ham anglatadi. Demak, odamning oti yoki tuyasi bölsa, yuki yerda qolmay, oşiği olçi böladi. Şuning uçun odamlar eşik va darvozalariga taqa osganlarki, bu “boy, öziga töq xonadon” demakdir. Latifada Afandining taqa topgandagi suyunişi uning oilali va boy bölişga intilişini öta samimiy ifodalaydi. Ammo şunday qanoatsiz va oçofat odamlar borki, ular nafaqat otning taqasi, balki qöşa-qöşa otlari böla turib hayotidan noliydi, özini göyo baxtsiz hisoblaydi.
Afandi har qanday oğir va ilojsiz örinlarda ham könglini çöktirmaydi, asabini buzmaydi, balki qiyin ahvoldan çiqiş yölini qidiradi, har yomonning bir yaxşisi böladi, deganlaridek, har bir yoqimsiz narsadan yoqimli jihatni izlaydi. “Suzma” latifasini öqib köring: “Afandi uyiga qorni oçib kelib, xotiniga: – Xotin, biroz suzma bilan non olib kel. Suzma köp yaxşi narsa, iştahani oçib, meʼdani baquvvat qiladi, – dedi.
– Suzma keça tamom bölgan edi, – javob berdi xotini.
– Tamom bölgani yaxşi bölibdi, – dedi Afandi.
– Suzma tişga va qoringa ziyon qiladi.
– Bu sözlaringizning qaysi biriga işonay? – dedi xotini.
– Bölsa – avvalgisiga, bölmasa – keyingisiga, – deb javob berdi Afandi.” Yuzaki qaraganda, Afandi telba-teskariga öxşab körinişi mumkin. Çuqurroq öylab qarasangiz, u haq. Suzma yöq ekan, deb kuyib-pişişdan, asabini egovlaşdan yoki xotini bilan janjallaşişdan nima foyda. Har qanday holatda ham kayfiyatni çoğlab, boriga baraka deb, Yaratganga şukr qiliş kerak. Zero, odamning soğliği ham, oiladagi tinçlik-totuvlik, fayz-baraka ham şunga boğliq. Barça kasalliklarning asabga boğliq ekani bejiz emas. Afandi nafaqat özini tetik va quvnoq tutadi, balki boşqalarning ham köngillariga hamişa yöl topib, ularni xursand qiladi. “Afandi diplomat” latifasini öqib bunga amin bölamiz: “Podşo tuş kördi. Tuşida bir odam kelib, uning hamma tişlarini bittalab suğurib oldi. Podşo çöçib uyğondi. Ertalab vaziridan körgan tuşining taʼbirini söradi.
– Hamma bola-çaqalaringiz ölib ketib, özingiz omon qolar ekansiz, – deb javob berdi vazir. Podşo vazirini ölimga buyurdi. Şu mahal ördaga Nasriddin afandi kirib keldi. Podşo Afandiga tuşini aytib bergandan keyin, taʼbirini söradi.
– Hamma bola-çaqalaringizdan köra uzoqroq umr körar ekansiz, – dedi Afandi. Podşo xursand bölib, Afandiga tön kiygizdi.” Ikkala taʼbir ham bir maʼnoga ega. Lekin ularning aytiliş yösinida osmon bilan yerça farq bor. Birinçisi, ölim haqida şumxabar aytib podşoni kuydirsa, ikkinçisi, hayot haqida xuşxabar aytib podşoni quvontiryapti. Yuqorida nekbinlik (optimizm) va tuşkunlik (pessimizm) haqida aytgandik. Yarim kosa sutni nekbin odam – yarmi töla, tuşkun odam – yarmi böş körganidek, Afandi – nekbin, vazir – tuşkun. Şuning uçun ham podşo saroyda Afandini öziga yaqin tutgan. Öz yurtiga ham, özga yurtlarga ham Afandini elçi qilib yöllagan. Çunki Afandi öynab gapirsa ham, öylab gapiradi, topib gapiradi, köngillarni çöktirib emas, kötarib, quvontirib gapiradi.
Baʼzida “quvnoq” söziga “qitmir” sözini qöşib “quvnoq qitmir” iborasi qöllaniladi. “Çanqagan çöntak” latifasida Afandi aynan şunday tasvirlanadi: “Afandi bir kuni töyga bordi. Uning yonida ötirgan bir savdogar oçofatlik qilib yeganiga qanoatlanmay, dasturxondagi qand-qurslardan olib, çöntaklarini tölğazdi. Afandi buni körib yonida turgan çoynakni oldi-da, sekin uning çöntaklariga quya boşladi. Savdogar payqab qolib, jahl aralaş Afandidan söradi: – Nega çöntagimga çoy quyyapsiz? – Çöntagingiz qand-qursni köp yeb çanqab qolgandir, – dedi Afandi.” Qarang, Afandi haddidan oşgan, oçofat savdogarning xurmaça qiliğini körib: “Olsa olaversin, menga nima, bölsayam birovniki-ku!” deya loqaydlik qilmayapti. Yoki “Hoy, uyat emasmi, qani joyiga qöying-çi” deb taʼna ham qilmayapti, sababi, savdogar “Senga nima, boynikini boytevat qizğanibdi, deganlari şu-da” deya jerkib taşlaşi mumkin-da. Şunday ekan, Afandi quvnoq qitmirlik yölini tanlaydi, yaʼni savdogarga dasturxondagi şirinliklarni ömarişiga kömaklaşgan kişi böladi-yu, aslida, boplab uning taʼzirini beradi. Bu latifa orqali oçköz, badnafs, yebtöymas odamlar özlarining tegişli jazolarini olişiga işora qilingan, albatta. Şuning uçun ular haqda “Nafsi buzuq bayramda öladi”, “Nafsim mening yomondir, yongan ötga solodir”, “Özi töysa ham, közi töymaydi”, “Beş barmoğini oğziga tiqadi”, “Harom luqma teşib çiqadi” kabi köpdan-köp hikmatli gaplar yaratilgan.
Afandi latifalari orasida ğam-qayğu, yiği-siği, oh-nola, dod-faryod va tarkidunyoçilikni tarğib etuvçi bironta latifani kunduzi çiroq yoqib qidirsangiz ham topolmaysiz! Hattoki Afandimiz oşkora ayuhannos solib, dod-voy qilib turgan çoğida ham, aslida, yiğlamayotgan, aksinça, iç-içdan kulayotgan böladi. Bu hol, tabiiyki, sizni ham yiğlatmaydi, aksinça, kuldiradi. Masalan, mana, “Dod, qaysi biringni olaman!” deb nomlangan latifada tasvirlangan Afandining ruhiy holatiga diqqat qiling! “Xotini vafot qilganida Afandi hovlini aylanib yurib yiğlar edi: – Dod, endi kimni xotin qilaman! Bu sözni juda köp takrorlaganidan uyalib, qayinsinglisi keldi-da, quloğiga: – Poçça, unday deb yiğlamang, ayb böladi, agar yurtu eldan sizga xotin topilmasa, men tegarman, – dedi. Afandi yana dodlayverdi: – Dod, endi men kimni xotin qilib olaman! Bir beva qöşnisi bor edi, u Afandini sekin bir çekkaga çaqirib: – Afandi, köp kuyinmang, agar munosib xotin topolmasangiz, men tegarman, – dedi. Afandi yana balandroq faryod kötardi: – Voy-dod, qaysi biringni olaman!”.
Uşbu latifa sizni kuldiribgina qolmaydi, balki ayni çoğda, odam bolasining feʼl-atvori xususida jiddiy öylaşga undaydi. “Odamning olasi içida” deydilar. Latifada ana öşa “içdagi ola” baayni körpaning avra-astari ağdarib körsatilganidek, röy-rost va har tomonlama körsatiladi. “Kampirning dardi ğözada”, “Azaga kelgan xotin öz dardini aytib yiğlaydi” singari istehzoli maqollar bejiz yaratilmagan. Özingiz öylab köring! Nega xotini ölganiga aza tutib, nola çekayotgan Afandini, deylik, mahallaning nuroniy oqsoqoli, kayvoni kampiri va yo qadrdon döst-birodari emas, aynan qayinsingil bilan beva qöşni ovutyapti? Nega ular “Oşing halol bölsa köçada iç” degan naqlga amal qilgan holda barçaga baralla eşittirib emas, imi-jimida biri Afandining qoşiga kelib, ikkinçisi uni bir çekkaga boşlab çiqib şivirlab gapiryapti? Nega Afandining ikki marta aytilgan “dod”i bu ikki şivirlaşdan keyin ikki baravar kuçayib, “voy-dod”ga aylandi? Hamma gap – fojianing ildizi şundaki, qayinsingil ham, beva qöşni ham, aslida, Afandining ölgan xotini va yo öziga ziğirça açinib, hamdardlik bildirayotgani yöq, faqat özlarini öylab, öz foydalarini közlab turibdi! Birovning kulfatidan özining baxtini qidirib turibdi! Tabiiyki, bunday xudbin xotinni oliş Afandi uçun xotini ölganidan ham oğirroq körgilik, kulfat, fojia! “Dod”ning “voydod”ga aylanişiga asosiy sabab mana şunda!
“Men yiğlamay kim yiğlasin” deb nomlangan latifada ham şunga yaqinroq manzarani köramiz: “Bir oy içida Afandining ham xotini, ham eşagi ölib qoldi. Xotini ölganida Afandi bir-ikki kun yiğladi-yu yupandi. Eşagi ölganida esa u yiğidan heç tiyilmadi. Buni payqagan qöşnisi söradi: – Afandi, xotiningiz ölganida köp yiğlamagan edingiz, eşagingizga nega bunçalik kuyasiz? Afandi javob berdi:
– Xotinim ölganda mahalla yiğilib “Qöying, xafa bölmang, uylantirib qöyamiz” degan edi. Eşak ölganida eşak olib beramiz degan gap heç kimning oğzidan çiqmadi. Men yiğlamay kim yiğlasin!”.
Odam bolasining tabiati şundayki, u aksariyat hollarda yaxşilikni samimiy-beğaraz, “Xudo yöliga” qilolmaydi, çunki öşa yaxşilikning zamirida şaxsiy manfaat, öz foydasini közlaş, ğarazli niyat yotgan böladi. Yuqoridagi latifada qayinsingil bilan beva qöşni afandiga göyoki hamdardlik bildiriş orqali, avvalo, öz manfaatlarini közlaganlaridek, bu latifada mahalla ahlining Afandini uylantirib qöyişdek “xizmat-beminnat”ni taklifu tavsiya qilişdan közda tutilgan pirovard maqsadi özlarining biron işonçli kişisi, xeş-aqrabosini afandiga umr yöldoşi, demakki, ulkan oilaga beka qiliş, albatta. Lekin ölgan eşakning örniga Afandiga eşak olib berişning kimga qanday foydasi bor? Erta bir kun şu eşakda Afandiga mingaşib yurolmaydi-ku, töğrimi? Mingaşgan taqdirda ham, ot bilan tuya bölsa ekanki, obrösiga obrö qöşilsa, ulov qurigandek eşakka mingaşiş… buning foydasidan zarari köproq, albatta!.. Tuşunyapsizmi, afandi “Men yiğlamay kim yiğlasin!” der ekan, aslida, yiğlayotgani yöq, odam bolasi tabiatidagi xudbinlik-manfaatparastlikdek illatlar ustidan qah-qah otib kulmoqda! “Nihoyati yana eşaklik bölişida beğaraz kömaklaşişni xayoliga keltirmay turganlar nega uni uylantirib qöyişmoqçi, oftob qayoqdan çiqib qoldi?” deb öylaşga, şunçaki öylaş emas, bu holdan kuyiş-kuyinişga, albatta, haqli-da Afandi!
Yuqorida “quvnoq qitmir” iborasini aytgandik. Buning ustiga “quvnoq” sözi “quv” söziga maʼnodoş hamda özakdoşdir. “Quv odam” deganda, odatda köz oldimizga közlari olazarak, nim tabassum qilgan quvnoq, epçil, tirişqoq, jöşqin, öynoqi hamda ayyor, muğombir, içidan pişgan, şum odam keladi. Quvlik-şumlikni bilmaydigan odam esa, aksinça, böşaşgan, lanj, boqibeğam, qovoği soliq, anqov böladi. “Bola bölsa şöx bölsin, şöx bölmasa, yöq bölsin”, “Öğil bölsin, qiz bölsin, qöl-oyoği tez bölsin” degan iboralar bolaning avval-boşdan harakatçan, tirişqoq, yerga ursa, kökka sapçiydigan bölişiga işora qiladi. Afandi latifalarining bir turkumi ana şunday quvlik-şumlik haqida bizga yorqin tasavvur bera oladi. “Afandining öğli” latifasini öqing.
Bir kuni podşo Afandining öğlini huzuriga çaqirdi. Bolaning qaddi-qomati, qoş-közi xuddi otasinikiga öxşar edi. Uning aqlini ham otasinikiga öxşaş-öxşamasligini sinaş uçun bolaga bir tilla bergan edi, u pulni sira olmadi.
– Nega tillani olmaysan?
– Onamdan qörqaman, u begona odamdan pul olmagin degan.
– Yaşa! – xursand böldi podşo.
– Men onang aytgan begona odam emas, hukmdoring bölaman, ola ber!
– Men podşo ekanligingizni bilaman, onam bunga baribir işonmaydi-da.
– Nima uçun?
– Hayron böldi podşo. Agar podşo pul bersa, bir tilla emas, köproq berar edi, deydi-da! – javob berdi bola.
Bolakayning bu gapidan keyin podşoning holatini tasavvur qilib köring. Hayratdan yoqasini uşlab qolgandir. Aldagani bola yaxşi, deb u Afandining öğlini çandib qöymoqçi bölgandir. Ehtimol, Afandining quvlik-şumligidan hamişa pand yeb kelgan podşo öziça uning öğlini sinaş bahonasida uni boplab mot qilib huzurlanmoqçi bölgandir. Ehtimol, bir tilla berib bolani qölga olmoqçi bölgandir. Lekin, köradiki, bola muştdek boşi bilan kimsan mamlakat podşosini öynatib turibdi. Hatto vazirlaru saroy mulozimlari podşo oldida dağ-dağ titrab, “Bir qoşiq qonimdan keçgaysiz”, deb yalinib-yalpizlansa, Afandining öğli özini dadil tutib, podşoni istasa yozib çalpak, istasa bukib çuçvara qiladi. Bola Afandi şunday bölgaç, qariya Afandi undan oşiradi, albatta. “Bitta “Za”ga ming tanga” latifasini öqib özingiz öylang: “Afandi qarib qolgan çoğida mevali daraxt köçatlarini ötqazayotgan edi, podşo kelib qoldi: – Hoy, çol! – dedi podşo.
– Sen piri foniy böp qolibsan. Bu ekayotgan daraxtlaringning mevasini yeyman deb öylayapsanmi?
– Ötganlarning ekib qoldirganlaridan biz foydalanyapmiz. Endi bizning ekkanlarimizdan kelgusidagilar foydalansinlar, deb ekyapman. Bu gap podşoga yoqib ketib: “Za”, deb yubordi. Uning za degani ofarin degani edi, podşo har gal za deganida ming tanga inʼom berilişi şart edi. Podşoning yonidagi xazinaçi darhol Afandiga ming tanga sanab berdi. Afandi qulluq qilib:
– Mana, kördingizmi, podşohim, mevalarim hoziroq hosil berdi, – dedi. Podşo yanayam xursand bölib: “Za”, dedi. Xazinaçi yana ming tanga sanab berdi. Afandining taʼbi oçilib ketdi: – Aslida mevali daraxtlar yilda bir marta hosil beradi. Lekin podşohimning poy-qadamlari şarofatidan ikki marta hosil berdi. Podşoga bu gap xuş kelib, yana: “Za”, deb yubordi. Xazinaçi Afandiga yana ming tangani sanab berdi-da, sekin podşoning quloğiga şivirladi: – E, podşohi olam, agar bu yerdan tezroq ketmasak, bu çol xazinangizni butkul quritadi”.
Qoyilmisiz? Bu ikkala latifadagi bir jihatga eʼtibor bering. Unisida ham, bunisida ham Afandi aslida odob-axloq va ezgulikni tarğib qilyapti. Bola Afandining onasi öğliga begonalardan pul olmaslikni tayinlagani yoki qariya Afandining ötgan ajdodlar ekkanlaridan foydalangaç, kelgusi avlod uçun mevali daraxt ekişi yuksak tarbiya va yaxşilikning eng gözal namunalaridir, şunday emasmi? Aslida har ikki latifada podşo pulni mana şunday yuksak qadriyatlar uçun tölaydi. Modomiki, latifa xalq ijodi ekan, latifa boşqa xalq ijodi janrlari bilan uzviy boğliq ekan, şunday motivlarni ertaklarda ham uçratamiz. Masalan, ertak va rivoyatlarda köçada hikmatli gap sotib ötirgan odam böladi-da, ertak qahramoni öşa hikmatli gapdan bitta yoki uçtasini sotib oladi, söng öz murod-maqsadiga yetişiş yölida öşa hikmatli gap asqatadi. Bu latifalarda ham bilsa hazil, bilmasa çin qabilida Afandi mamlakat hukmdoriga hikmatli gap sotyapti. Podşo nima qiladi bu hikmatli gapni, deysizmi? Mamlakatni rivojlantirişda, yaʼni şu qadriyatlarni tarğib qilişda foydalanadi, tegişli qonun-qoidalar, islohotlar, çora-tadbirlarni qöllaydi-da. Ammo ertak va rivoyatlardan farqli ravişda latifada quvnoqlik, yaʼni Afandining quvligi ham bor. Ertakdagi odam hikmatli gapni quruqdan-quruq sotsa, yuqoridagi latifalarda Afandi podşoni maqtab turib, yaʼni köngliga yöl topib sotadi. Darhaqiqat, bola Afandi podşoni tanişi, lekin onasi podşo bir tilla emas, köproq pul berişini aytgani orqali, aslida, onasi podşoni saxiy odam, odamlarga mehribon deb sanaşiga işora qilinyapti. Podşoga saxovatli ekanini aytişsa, erimaydimi? Umuman, podşolar özlariga xuşomad va laganbardorlik qilişlariga örgangan, şunday emasmi? Qariya Afandi-çi, “podşohimning poy-qadamlari şarofatidan ikki marta hosil berdi” deyişi ham xuddi şunday, Afandining quvligi va quvnoqligi, qolaversa, xuşomad orqali ham köngilga yöl topiş mahoratidan yaqqol dalolatdir.
Odatda quvnoq hamda quv odamning yuragida öti böladi. Şuning uçun imillagan, böşaşgan, sölğin odamlarga “joning bormi, munça suvga tuşgan nondek böşaşasan?” deb koyiymiz. Ayniqsa, odam katta jamoa oldiga çiqib gapirganda yoki biror işni birinçi bor qilganda hayajonlanadi hamda asabiylaşadi. Şunday paytlarda odam özini yöqotib qöyişi, dovdirab qolişi, hatto yiğlab yuborişi ham mumkin. Lekin Afandi şunaqangi quvnoq ham quvki, katta jamoa böladimi, podşoh böladimi, kerak bölsa, har qanday odamni dovdirata oladi.. “Eşak – siz” latifasi bunga isbot: “Bir ötirişdagi askiyada podşo Afandiga eşak degan laqab qöyib çandiy boşladi: – Sizni tegirmonçiga sotsammikin yoki devona, attorga bersammikin? – Taqsir, meni köringanga berib yubora bersangiz, oxiri eşak – siz bölib qolasiz-da, – deb javob berdi Afandi”. Bitta gapda, yuzaki qaraganda, “Eşagingizdan ajrab qolasiz”, aslida – tagzaminda “Özingiz eşak bölib qolasiz” degan fikrni uqtiriş, hamsuhbatining, xalqona ibora bilan aytganda, “oğzidan çiqqanini yoqasiga yopiştiriş”… topqirlik ham, pişiqlik ham, quvlik-quvnoqlik ham, beixtiyor kuldiruvçi gözal söz öyini ham mana şu! Afandining Xöja Nasriddin ekanini, “nasriddin” sözi “dinning nasri” ekanini taʼkidlagan edik. Sirasini aytganda, “nasr” arabça söz bölib, “sin” yoki “sod” harflari bilan yozilişiga qarab adabiy janr “nasr”ni yoki “yordam beriş”ni (masalan, “nasoro”) anglatadi. Afandining nasri har ikki maʼnoda ham örinli. Şunday ekan, Afandi til qonun-qoidalarini (sintaksis va morfologiya) mukammal biladi. Şuning uçun bilsa – hazil, bilmasa – çin, deganlaridek, “Eşak – siz” latifasida Afandi göyo “eşak” söziga “siz” bölişsizlik qöşimçasini qöşib “eşaksiz” deyapti, aslida “eşak” sözi bilan uçinçi şaxs birlik olmoşi “siz” orasiga “tire” tiniş belgisini qöyib, podşoni “siz eşak bölasiz” deb masxaralab turibdi. Yozuvda bölsa-ku, maʼnolarni farqlab oliş mumkin edi, lekin oğzaki nutqda buni farqlaş, yaʼni afandini “tilidan ilintiriş” qiyin-da. Xuddi şunday söz öyini maşhur rusça iborada, yaʼni hukmda ham közga taşlanadi: “Rastrelyat, nelzya pomilovat” (“Otiş, keçiriş mumkin emas”) yoki “Rastrelyat nelzya, pomilovat” (“Otiş mumkin emas, keçiriş”). Birgina vergulning örnini almaştiriş orqali maʼno teskarisiga özgarib ketyapti… “Siz ahmoq – odam emassiz” latifasida ham xuddi şunday söz öyini işlatilgan: “Afandi bir kuni gaplaşib ötirib, aʼlamni, siz ahmoq odamsiz, deb qöydi. Aʼlam uni podşoning oldiga sudradi. Podşo Afandiga bir qança pöpisa-siyosatlar qilgandan keyin: – Darrov uzr ayt, siz ahmoq odam emassiz, keçirasiz, degin, yöqsa, hozir jallodni çaqiraman! – dedi. Afandi aʼlamga qarab dedi: – Siz ahmoq – odam emassiz? Keçirasiz!..” Bunday latifalarda janobi Afandining har qanday qiziqçidan qiziqçiroq kulgi ustasigina emas, avvalo çinakam söz sanʼatkori sifatidagi söz ustasi, söz öyinining ustasi ekani yaqqol körinib turadi.
Kuraşda kötarib uriş degan usul bor. Bu usul faqat avval osmonga kötarib, keyin yerga urişni anglatmaydi, balki bir qölda kötarib turib, ikkinçi qölda urişni, göyoki uluğlagan bölib, aslida, yer bilan bitta qilişni anglatadi. Bunday usulni unça-munça pahlavon qöllayolmaydi. Kuraşning bunday usulini qöllovçi pahlavon xuddi Pahlavon Mahmuddek misli körilmagan kuç-qudrat sohibi bölmoği kerak, albatta. Afandi podşoning çidab bölmas darajadagi kalakasi, tahqir-masxarasiga javoban şu usulni mohirona qöllaydi. Eʼtibor bering, afandi göyo maqtanadi-maqtaydi, aslida esa, “Meni eşak örnida körib turgan özing eşaksan!” degan gapni, tağin, yuqoridagi latifada bölgani kabi, pardalab emas, oçiq-oşkor uqtirib aytib turibdi! Bunday misli körilmagan haqgöylik, şartakilik, betgaçoparlikni körib-bilib turgan raqiblar qanday talqin qildilar-u, podşo nima qildi? Podşo “Aslida, ayb özimdan ötdi-da! Men özim tahqirlab boşlaganimdan keyin beçora afandi şunga yaraşa javob qildi-da!” deya “masala”ga bağrikenglik va keçirimlilik nuqtayi nazaridan kulib qaradimi yo “Sen nima deyapsan, hoy afandi?!” deya jahl otiga minib, uni jallodning qöliga topşirdimi? Latifada bunisi aytilmaydi – “masala”ning bu tomoni tinglovçi bilan öquvçining tasavvuriga havola etiladi. Har qalay, latifadan anglaşilib turibdiki, afandi tabiatan öt bilan öynaşiş va yo arslonning möyloviga tegiş (siçqonning ölgisi kelsa, muşuk bilan öynaşadi, deganlar) qadar qiziq-qiziqqon, yaʼni har qanday qiziqçidan ming karra qiziqroq qiziqçidir! Har qadamda boşini garovga qöyib, jonini jabborga topşiriş uçun odatda odam bolasi qip-qizil afandi bölmoği kerak! Afandining quvnoqligi har lahzada öta qimmatga tuşişi mumkin bölgan, özining şirin joni bilan ölpon tölaşi ehtimoldan xoli bölmagan quvnoqlik-da! Mana şunday yuzaki qaraganda, öta quvnoq-xuşçaqçaq, aslida, yurak-bağri tah-batah qon bölib, taşi kulib, içi yiğlab, tilda yengilgina hazil-mutoyiba qilib, dilda esa odam bolasining feʼl-atvorini önglaş va xalqning ahvolini yaxşilaş ğamidan boşqa ğami bölmay turgan çinakam afandilargina odatda hukmdorlarga laganbardor emas, asl maslahatgöy böla oladi! Agar hukmdor uning haq söziga çiday olsa!
Afandi afandi bölganidan keyin hukmdor bilan munosabatda şunçaki yengil askiya, söz öyini, hatto kalakaga yaraşa kalaka bilangina kifoyalanib qolmaydi, balki xuddi Yusuf Xos Hojib va yo “Ötkan kunlar” romanidagi muşovir (maslahatçi) Yusufbek hojidek uning eng muşkul savollariga ham töğri javob qaytarib, töğri yöl körsata oladi. Masalan, “Janjal nimadan çiqadi” degan latifada afandi podşoning savoliga mantiqan asosli, çinakamiga donişmandona javob qaytaradiki, afandining topqirligi, pişiqligi, quvnoqligi, qörqmasligi, donişmandligi, tom maʼnoda muşovir (maslahatçi)lik mahoratiga beixtiyor qoyil qolasiz: “Bir kuni podşo afandidan sörab qoldi: – Şu odamlarga ham hayronman-da. Doim bir-birlari bilan janjallaşganlari janjallaşgan. Janjal nimadan çiqarkin-a, Afandim?
– Odamlar bir-birlariga bexosdan ahmoq bölma deb yuboradilar. Janjal şundan çiqadi.
– Bölmagan gap! Şu arzimagan gapdan ham janjal çiqadimi?
– Çiqadi.
– Çiqmaydi!
– Çiqadi.
– Çiqmaydi!
– Ahmoq bölmang! – dedi Afandi jörttaga.
– Jallod! – deb qiçqirdi podşo azbaroyi jahli çiqib ketganidan.
– Ana, aytmadimmi, taqsir, bitta “ahmoq bölmang”ga janjal tugul, ölim çiqdi-ku! Boring bölmasa, ahmoq böla qoling!”
Gapining haq-rostligi va teran tagmaʼnoga egaligini bir lahza – bir jumlada jonli misol orqali körsatib berişga Afandidek Yusuf Xos Hojib bilan Yusufbek hoji darajasidagi çinakam davlat maslahatçisigina qodir! Bu örinda nafaqat podşo, balki yetti yoşdan yetmiş yoşgaça – barça odamlarga u yoki bu darajada xos bölgan bir illat – qaysarlik, öjarlik, eng bamaʼni pand-nasihat va yöl-yöriqning ham teskarisini qiliş iştiyoqi sanʼatkorona oçib körsatilgan. Zotan, odam bolasining tabiati şundayki, u köp hollarda “Ahmoq bölma” desangiz ahmoq böladi, “Bor, ana, ahmoq böla qol!” desangiz, aksinça, birdaniga “aqli kirib”, aqlli bölib qoladi! Yetti yaşar bolakayning ham, yetmiş yaşar podşoning ham feʼl-atvori-da bu! Sirasini aytganda, “adabiyot” sözining özagi “adab” ekan, u insonlarni adabga örgatişga xizmat qiladi. Adab va tarbiyaning esa, asosan, ikki usuli bor: maqtov yoki koyiş. Masalan, “bunday qilsang, yaxşi böladi (yoki aqllisan), bunday qilsang, yomon böladi (yoki ahmoqsan)” deyiş mumkin-da. Yaxşi otga bir qamçi, yomon otga ming qamçi deganlaridek, baʼzi odamlar yaxşi gapni, tuşuntirişni töğri qabul qiladi, baʼzilar esa, yaxşi gapni tuşunmaydi, ularga faqat yomon gap taʼsir qiladi. Odam bolasining feʼl-atvoriga xos bunday nozik qirralarni yaxşi bilgan afandi hamma bilan, hatto hukmdor bilan ham feʼliga yaraşa muomala-munosabatda böladi. Latifada, ayniqsa, har qanday janjal va hatto qatlu qirğinlarning tub sababi – ahmoqlik ekani sanʼatkorona oçib körsatiladiki, ayrim uquvsiz yozuvçi bu işni şapaloqdekkina latifada emas, yirik nasriy asarda ham uddalaşi qiyin!
Afandi yigirmadan köproq xalqlarning birlamçi adabiy qahramoni ekanini taʼkidlagan edik. U özbeklarda Xöja Nasriddin (laqabi Afandi), turklarda Xoja Nasriddin, qozoqlarda Xöja Nosir, ozarbayjonlarda Mulla Nasriddindir. Bundan taşqari, qozoqlarda Aldar kösa, qoraqalpoqlarda Umribek laqqi, uyğurlarda Saloy çaqqon, tojiklarda Muşfiqiy yepbi afanditabiat qahramonlar bor. Qolaversa, arablarning Afandisi Joha (ehtimol, xoja sözining teskarisiga öqilişidan hosil bölgan), ruslarning Afandisi Ivan (ehtimol, Afandi sözining qisqargan şakli) deb ataladi. Xuddi dengizda nahang laqqa baliqlarni yutib yuborganidek, Afandi birlamçi qahramon sifatida boşqa ikkilamçi qahramonlarni yutib yubora oladi. Yaʼni Afandi boşqa qahramonlardan topqirroq, pişiqroq, quvnoqroq, ustomonroq. Mana, masalan, “Afandi va Aldarkösa” latifasini öqib köring: “Bir kuni Afandi bilan Aldarkösa harifona oş qilişdi. Aldarkösa Afandini aldamoqçi bölib: – Oş dam yegunça jinday mizğib olmaymizmi? – dedi. Afandi köndi. Yotişdi. Afandini uxlatmoqçi bölib Aldarkösa özi uxlab qoldi. Afandi sekin turib oşni suzdi va pok-pokiza yeb, qozonga suv quyib qöydi. Aldarkösa uyqudan közini oçişi bilanoq Afandini uyğoq körib, maqtana ketdi.
– Qizitaloq poşşo tuşimda ham meni tinç qöymay, saroyga sudrab bordi. Ziyofat ustiga ziyofat…
– Ha, – dedi Afandi, – öşa tuşingizga men ham kirgan edim, qarasam: oğiz-burningizdan ovqat tiqişayotibdi. Menga heç kim qaramadi. Qaytib keldimu oşni ğaribçasiga suzib, ğaribçasiga yedim. Qorningiz töq kelarsiz deb, sizga aççiq çoy damlab qöygan edim, olib kelaymi?” Eʼtibor bering, avvalo, Aldar kösa Afandini aldamoqçi böldi. Lekin u şoxida yursa, Afandi bargida yuribdi. Qolaversa, Aldar kösa özini poşşoning hurmatiga sazovor qilib körsatib maqtanyapti, töğriroği, aldayapti. Afandi uning qurolini, yaʼni aldovini olib öziga qarşi işlatyapti. Uning maqtoviga maqtov qöşib, yaʼni barça hurmat-eʼtibor unga bölgani, bunga esa, heç kim boqmaganini aytib, özini ğarib körsatyapti. Özini ğarib körsatgan holda eng usta aldoqçini ham aldab çuv tuşiriş mahorati faqat Afandida böladi!
Maʼlumki, yahudiylar köp ming yillik tarixga ega, musaviylik va isaviylik dinlari nozil bölgan qadimgi xalq bölib, köpgina latifalarda ularning donoligi, quvligi, pişiqligi va boşqa fazilatlari tarannum etiladi. Modomiki, Afandi köp xalqlarning umumiy va birlamçi qahramoni ekan, u har qanday xalqning har qanday jamoasida özining aql kuçi va ruhiy quvvatini aniq-ravşan körsata oladi. “Nodon jamoa” latifasini öqib köring: “Afandi bir kuni yahudiylarning katta boylari orasiga borib bunday dedi: – Meni taniysiz, Mulla Nasriddin Afandi bölaman. Hozir musulmonçilikdan könglim sovib turibdi, agar siz qirq kungaça meni yaxşilab ziyofat qilsangiz, sizning diningizga kiraman! Yahudiy boylari bu taklifga rozi bölişib, Afandini qirq kun ziyofat qildilar. Oxiri ulardan biri: – Endi vaʼdangizga vafo qilsangiz, xayrli iş keçikmasa, – dedi.
– Ey, nodon jamoa! – dedi Afandi.
– Qirq yildan beri musulmonlarning ziyofatini yeb, haligaça tuzuk-quruq musulmon bölganim yöğ-u, qirq kunlik ziyofatingizga musoyi bölaymi?” Eʼtibor bering, Afandi yahudiylarning katta boylariga murojaat qilyapti. Boylar Afandining taklifiga rozi bölişdimi, demak, ularning din haqidagi tasavvurlari çeklangan! Boylikni har nega qodir deb bilgan bu boylarni nodon jamoa desa degudek-da! Lazzatli taom, moddiy boylik, ötkinçi dunyo matohiga qiziqib dinini belgilaydigan odamga işonç yöq, bunday odamda çin imon ham yöq. Latifada Afandi har ikki toifadagi odamlar ustidan kulmoqda. Afsuski, bugungi kunda eʼtiqodni boylik bilan ölçaydigan odamlar boylik uçun har narsaga, hatto jonini garovga topşirişga tayyor odamlar, turli din missionerlarining yolğon vaʼdalariga va moddiy sadaqalariga ergaşib ketaveradigan odamlar yöq emas, hatto ular köpçilikni taşkil etadi. Ğalvirni suvdan kötarib, yaxşilab suriştirib qaralsa, köpçilik çin eʼtiqodda sobit emas, balki munofiq, fosiq, kazzob, firibgar, tamagir, tilyoğlama, ğarazöy va hokazo ekani körinadi-qoladi. Ammo buni aniqlaş va mutlaq hukm çiqarişga faqat Yaratgan qodir. Yuqoridagi latifa esa şunday insonlarga oyna tutib, bizni kuldirişga, töğriroği, aççiq zaharxanda bilan kulişga, söng hazil tagi zil deganlaridek, zil tagmaʼnoni jiddiy öylaşga undaydi. Şu holga alohida eʼtibor beringki, har ikki latifada Afandi Aldar kösa bilan yahudiy boylariga tahqir nazari bilan kamsitib qarayotgani yöq, balki ularning feʼliga yaraşa muomala qilyapti: yolğonga asoslangan soxta aldovga haqiqiy aldovni, moddiy boylikka esa, maʼnaviy boylikni qarşi qöymoqda va ulardan ikkinçisining birinçisidan afzalroqligini körsatmoqda.
Xullas, afandi latifalarini topqirlik, töğrilik, pişiqlik, quvnoqlik, oqköngillik va şular kabi köpgina fazilatlardan bizga ögit beruvçi öziga xos yöl-yöriq, eng qisqa dasturilamal, eng ixçam qöllanma, deyişimiz mumkin. Ular faqat kuldiriş (xursand qiliş, dimoğ çoğlaş, bahr oçiş) uçungina yaratilmagan. Boş maqsad öylaşga undaş, latifaga singdirilgan çuqur tagmaʼnolarni yörib-oçib körsatiş, töğri tuşuniş va tuşuntiriş malakasini egallaşdir. Tagmaʼnoni yaxşiroq tuşunganimiz sayin zavqimizga zavq, aqlimizga aql qöşilib, el yaratgan ölmas qahramonimiz va uning içakuzdi latifalariga qiziqişimiz tobora oşadi. Bizning uşbu badiani yozişdan maqsadimiz esa, yöriqni yörişgina emas, şu orqali odam bolasining feʼl-atvorini anglab yetiş, undagi illatlarni yöqotib, fazilatlarni şakllantiriş yöllarini izlaşdir. Buyuk tilşunosimiz Mahmud Koşğariyning “Devonu luğotit-turk” mumtoz asarida “yöriq” sözining “feʼl, feʼlu xöy, muomala” maʼnolari izohlangan (“Devonu luğotit-turk”, “Mumtoz söz” naşriyoti, 2016, 3-jild, 12-bet). Özbek tilining izohli luğatida esa, “yöriq” sözining “iş-harakat tarzi, usuli, çora, tadbir, yöl” maʼnolari tilga olingan (M., 1981, 1-jild, 354-bet). Har ikki izohli luğatda bu qadim turkiy sözning öta purmaʼno-purhikmat ekani yaqqol körinib turibdi. Lekin, öylaşimça, “yöriq” sözining maʼnolari şugina emas! Bu sözni tölaroq yöriş uçun “yör” özagidan yasalgan “yörma”, “yörğa”, “yörgak” sözlarining maʼnolarini yodga oliş kerak. Özbek tilining izohli luğatida “yöriq” sözidan keyin “yörma” sözi “kaştaçilikda qöllaniladigan çok turlaridan biri” deb izohlangan. “Yörğa” esa, “mayda qadam taşlab tez yuradigan (ot, eşak haqida)” va “Beşikning bir tekisda oson tebranişi uçun uning orqa va old oyoqlari ostiga köndalang örnatilgan yoysimon yoğoç moslama” deb körsatilgan. Bir maromda qimirlaş nuqtayi nazaridan u yörğa bilan bu yörğa bir-biriga juda öxşab ketadi, lekin mazkur söz ot bilan eşakka nisbatan sifat, beşikning bölagiga nisbatan esa, ot vazifasida kelib, birinçisida “qanday?”, ikkinçisda “nima?” söroğiga javob bölib turibdi. AQŞdagi yirik şaharlardan biri Nyu-Yorkning nomida kelgan “York” sözining kelt tilidan lotin tiliga, undan ingliz tiliga ötgani haqida manbalarda aytilgan. Bu sözning kelib çiqişi böyiça turli farazlar mavjud. Şulardan biri – bu söz turkiy “yöriq” sözi bilan özakdoş bölib, bu sözda yuqorida keltirilgan maʼnolarning barçasi (feʼl, feʼlu xöy, muomala, iş-harakat tarzi, usuli, çora, tadbir, yöl, körsatma,…) öz ifodasini topgan, ayni çoğda, bu söz “boşqaruv (administratsiya)” maʼnosida ham qöllanadi!.. Bas, şunday ekan, Afandining yöriği nima? Afandining yuqorida sanalgan va sanalmagan barça maʼnolardagi yöriği bu, albatta, uning latifasidir! Latifada afandining feʼl-atvori ham, yöl-yöriği ham, muomala madaniyati ham, topgan çorasi, tadbiri, yeçimi, körsatmasi, boşqaruvi…, qöying-çi, butun borliği öz aksini topgan! Binobarin, dast avval latifaga berilgan ikkita taʼrif (“Eng hozirjavob janr” va “Eng topqir janr”)ga nisbatan yana-da qisqaroq, atigi ikkita sözdan iborat taʼrifni badia söngida keltirişimiz mumkin: “Afandining yöriği”.
Eng sevimli milliy qahramonimiz Xöja Nasriddin afandining yöriği bölgan latifa şu keça-kunduzda ham bu jahon ayvoni böylab eng uçqur tulpordek dam yörğalab-yörtib, dam quşdek qanot boğlab uçib-qönib, butun başariyatning könglini xuş, kayfiyatini çoğ qilib, kulib-kuldirib yuribdi! Bu olamda Afandiçalik jahongaşta sayyoh yöq! Eşak minib bölsa-da, ne bir uçqur tulporlaru arğumoqlar jilovidan tutgan mohir çavandozlarni ham jahoniy poygada ortda qoldirib, badiiy nasrning eng muxtasar, eng purhikmat, eng gözal janrini amalda yaratgan eng zör adib va jahon adabiyotining eng ölmas qahramoni – Xöja Nasriddin afandi baayni Xöjayi Xizrdek to qiyomatga qadar ölmasligi va jahongaştaligi, bu jahon ayvonining barça qitʼalariyu yurtlarida özligini köp va xöp körsatib, oşini oşab, yoşini yaşayverişi tayin!
Yöling hamişa oq bölsin, ey uluğ bobomiz, aziz otamiz, qadrdon oğa-inimiz, jonajon qöşnimiz…
5-noyabr 2018-yil
OTAULI
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


