7 daqiqada öqiladi

341 marta körilgan

Tarjima – ikki madaniyat köprigi

Tarjima – ikki madaniyat köprigi

Mazkur maqola 7-8-avgust kunlari Toşkent şahrida bölib ötadigan “Özbek mumtoz va zamonaviy adabiyotini xalqaro miqyosda örganiş va tarğib qilişning dolzarb masalalari” mavzusidagi xalqaro konferensiya uçun yozilgan.

Amerika Qöşma Ştatlari universitetlarida jahon adabiyoti fanining vazifasi talabalarga klassik va zamonaviy jahon adabiyotini örgatişdan iborat. Amerikalik talabalar uçun, adabiyot – dunyo xalqlariga yöl oçuvçi bir darça, dunyo xalqlarining madaniyatidan xabardor etuvçi va öşa xalqlarni anglaş uçun zamin bölguvçi tub vositadir. Taassufki, yaqin-yaqingaça jahon adabiyoti deyilganda, yunon adabiyoti (Xomer va hokazo), Yevropa mamlakatlari hamda rus klassik adabiyoti (Gyote, Volter, Tolstoy kabilar), şuningdek, XX asr Lotin Amerikasi va Osiyo xalqlari adabiyotining ayrim vakillari (Garsiya Markes, Murakami Xaruki) tuşunilgan. Hatto asarlari bilan juda köp öquvçilar qalbidan örin egallagan qirğiz yozuvçisi Çingiz Aytmatov ham Jahon adabiyoti antologiyasiga kiritilmagan. Bu esa amerikalik talabalarning tahsil oliş jarayonida turkiy tillardagi adabiyot namunalaridan aqalli birortasini örganiş imkoniyatiga ega bölmaganidan dalolat.

Yevropa Markaziy Osiyo xalqlari adabiyotini örganişda bizdan köra ançayin ustunlikka erişgan. Nemis yozuvçi Iogan Volfgang Gyote 1827-yilda adabiyotga ilk bor “Jahon adabiyoti” istilohini olib kiradi. “Şarqu Ğarb devoni”ning muallifi sifatida u “Jahon adabiyoti” konsepsiyasiga Şarq va Ğarbning zanjir kabi özaro boğlanişi deya taʼrif beradi. 1801–1876-yillarda yaşab ötgan britaniyalik şarqşunos, “Ming bir keça” ertaklarining tarjimoni Edvard Leyn arab, fors va turk tillaridan bir qança asarlarni ingliz tiliga ögiradi. Biroq bu tarjimalarni, asosan, mutaxassislar öqigan, xolos. “Ming bir keça” va Umar Hayyom ruboiylarini hisobga olmaganda, amerikaliklar Ğarbiy va Markaziy Osiyo mamlakatlari adabiyoti bilan deyarli taniş bölmagan. Turkiy xalqlar adabiyotiga kelsak, bizda ulardan hatto biror bir namuna ham tarjima qilinmagan.

Amerikada Markaziy Osiyo madaniyatini örganişga bölgan qiziqiş XX asrning ikkinçi yarmida, Sovuq uruş yillari paydo böldi. Öşanda Özbekistonning Sovet Ittifoqi tarkibida ekani ham bu qiziqişlarning asosiy sababi bölgan. Markaziy Osiyo mamlakatlarini örgangan tarixçi Edvard Olvors Sovuq uruş davrida özbek va tojik adabiyotining ayrim namunalarini ingliz tiliga tarjima qiladi. Tadqiqotçi Z.Mirzayevaga köra, bu tarjimalar adabiyot manfaatlariga emas, balki siyosiy maqsadlar yölida, tor doiradagi mutaxassislar uçun xizmat qilgan. Şu sababdan bölsa kerak, Kostal Karolina universitetida maʼruzalarimga qatnaşadigan talabalarning heç biri turkiy tillarda bitilgan asardan xabardor emas edi. Ular, hatto, dunyoning kattagina qismiga yoyilgan turkiy xalqlar madaniyat, şu madaniyatga daxldor özbek, ozarbayjon, qozoq va turk adabiyotidan taniş emasdilar.

Men öz maʼruzalarim boşlanişida, avvalo, talabalardan Özbekiston, Qozoğiston, Turkmaniston, Qirğiziston va Tojikiston davlatlari haqida bilganlarini gapirib berişlarini sörar edim. Ammo ular bu davlatlarda qanday xalqlar yaşaşi, ularning turmuşi va tili haqida deyarli maʼlumotiga ega emasliklarni tan olişdi. Şundan söng ulardan özbek adabiyoti xususidagi mulohazalarini söraşning hojati ham qolmadi.

Oçiği, bu örinda talabalarni ayblab bölmaydi. Boisi, ular jahon adabiyotidan bilimlar çegaralangan taʼlim tizimida öqigan öquvçilardir. Hatto universitet darajasida örgatiladigan “Jahon adabiyoti antologiyasi” ham, asosan, Amerika adabiyoti vakillarini öz içiga qamraydi, bu ham mayliku-ya, tört tomlik “Jahon adabiyotining norton antologiyasi”da na özbek xalq oğzaki ijodi, na mumtoz, na zamonaviy adabiyotidan biror namunani uçratasiz. Bunday holat talabalarning dunyo töğrisida egallagan bilimlarida juda katta böşliqni paydo qilgan. Adabiyot esa bu böşliqni töldiriş uçun millat va mamlakat hayoti, tarixi bilan taniştirguvçi zarur manbadir.

Uzoq yillik pedagogik faoliyatimdan şuni anglab yetdimki, özbek adabiyotining ingliz tiliga ögirilişi amerika va özbek xalqi örtasida özaro aloqalar örnatiş uçun tom maʼnoda kalit vazifasini ötovçi hodisadir. Ammo bunda bir muhim jihatga eʼtibor qaratmoq lozim. Yaʼni tarjima uçun özbek va Amerika madaniyati örtasidagi juğrofiy, tarixiy, lingvistik omillarning nozik jihatlarini inobatga olgan holda eng munosib badiiy asar tanlanişi kerak. Zero, uni öz tilida öqigan har qanday amerikalik kitobxon xuddi Özbekistonga borib, u yerda özbeklar bilan yaşab, ularni yaqindan bilgan odamdek taassurotga ega bölsin.

Özbekiston Buyuk Ipak Yöli mintaqasining markaziy mamlakatlaridan biri ekanidan taşqari, butun dunyo tanigan Alişer Navoiydek şoiri va juda maşhur şaharlari bilan Markaziy Osiyoda alohida örniga ega bölgan davlatdir. Özbek mumtoz adabiyotini, masalan, Alişer Navoiy asarlarini tuşuna oliş uçun amerikaliklarda özbek madaniyati va öşa davrdagi eski turkiy til borasidagi bilimlar yetişmaydi. Turkiy, forsiy va arab tillarining bir-biridan qanday farq qilişini ajrata olmaydigan amerikaliklar Navoiyning turkiy adabiyot uçun qöşgan uluğ hissasini, şubhasiz, tasavvur qila olişmaydi. Negaki, ularda na turkiy şeʼriyat falsafasi, na tasavvuf, na ğazal xususida, oz bölsin, tuşunça yöq. Şuning uçun ham amerikaliklar Navoiy ijodi mağziga maxsus izohlarsiz yeta olmaydi. Juda ozçilik öqituvçilar, hatto universitet professorlari ham bu şeʼriyatni tuşuntirib bera olişi uçun, avval özlari maxsus öqib-örganib, tayyorlanib olişadi.

Özbek tilidan ingliz tiliga tarjima qilişda, öz yeçimini kutib turgan qator lingvistik muammolar mavjud. Yaʼni, bunda tarjimon asarni ingliz tiliga mahorat bilan tarjima qilişga, uning asliyati bilan tarjimasi bir-biriga mos kelişiga erişişi kerak. Yana bir muhim jihat: öziga xos özbekona badiiy tasvir usullari, ularning turmuş tarzini oçib beruvçi voqealar hamda ularning sözlaşuv madaniyatini aynan özbekona tarzda yetkazib berişda behad eʼtiborli böliş zarur. Şeʼriyatdan qilinadigan tarjima alohida mahoratni talab etadi-ki, buning özi bir mavzudir. Yuqoridagilarni xulosalab aytiş mumkin-ki, tarjima uçun badiiy asarlar, avvalambor, özbek va amerika madaniyatining bir-biriga öxşaş jihatlarini eʼtiborga olib, ikki xalqning hamjihatligini taʼmin etgan holda tanlanişi lozim.

Amerikalik adabiyotşunos olim, tarjima nazariyasining yetuk mutaxassisi Lovrens Venuti “Tarjima, jamiyat, utopiya” nomli maqolasida sarlavhadagi “utopiya” sözi bilan boğlab muhim bir fikrni ilgari suradi. Yaʼni, u tarjimon tarjima qilinayotgan asarga nisbatan “utopik” munosabat bilan unda röy berayotgan jamiki voqealarni xayolan körib, his etib yaşaşi kerak ekanini taʼkidlab, şunday yozadi: “Tarjima qiliş masofalarni ortda qoldirib, asar bilan birga yaşaş, uning içiga tuşişdir. Içkarida (asarda) qatʼiy maqsad sari özga tildagi sözlar bilan uçraşasan, sözlar esa sening qoşingda tizilişib öz navbatini kutadi… Tarjima qiliş bu real hayotda mavjud bölmagan asarning voqealari içida xayolan yaşaş, uning bilan qovuşib ketiş demakdir”.

Demak, Venutining tarjima nazariyasidagi “utopik” qaraşiga köra, badiiy tarjima tili va madaniyati boşqa-boşqa xalqlarning kelajagini öylab dunyoga keladi. Darhaqiqat, tarjima ikki xalqni badiiy tafakkur orqali birini-biriga jipslaştiradiki, özga heç qanday vosita bunga qodir emasdir. Tafakkur olamida özaro munosabat örnatgan uşbu “jamiyatlar” biri-biriga hamdard böladi, qöllab-quvvatlaydi. Çet el adabiyotini öz tilimizda mutolaa qilar ekanmiz, biz tasavvurimizda ilgari heç qaçon körmagan, yaşamagan, olam içra kezamiz. Bunda garçi tarjima asarlar asliyatidan tafovut qilsa-da, madaniyatlar örtasida ulkan farq bölsa-da, baribir, badiiy tarjimalar bizga butun dunyo xalqlari kelajakda bir-birini anglab yetadi degan yorqin umid baxş etadi. Tarjima asarlarini öqib çiqiş oddiy bir zaruriyat emas, balki insoniyatni yanada çuqurroq anglaşni talab etadigan muhim bir faoliyatdir.

Şunday ekan, biz tarjimonlar birinçidan, amerikalik öquvçilar uçun bu vazifalarni ötay oladigan badiiy asarlarni tanlab oliş, ikkinçidan esa, adabiyot yordamida talabalarda özbek xalqi madaniyati va tarixi haqida soğlom qaraşlarni paydo qiliş yölida qölni-qölga berib mehnat qilmoğimiz kerak.

Mana şunday maqsadlar yölida Zulhumor Mirzayeva va bir guruh tarjimonlar bilan birgalikda zamonaviy özbek hikoyalarining ingliz tilidagi töplamini tuzdik. Bu antologiya hozirda AQŞning Sirakyus universiteti naşriyoti tomonidan naşrga tayyorlanmoqda. Nega biz şeʼriyat yoki qissa, yoki roman emas, aynan zamonaviy hikoyalarni tanlab oldik? Birinçidan, aksar talabalar köp voqea-hodisalarni qamrab olgan romanlardan köra, tezda öqib çiqiladigan kiçik hajmdagi hikoyalarni mutolaa qilişadi; ikkinçidan, talabalar vaziyat va qahramonlarning özlari yaşayotgan zamon bilan hamnafas ekanidan ham zamonaviy adabiyotni yoqtiradi; uçinçidan, talabalar odatda nazmdan köra nasriy asarlarni maʼqul topişadi. Antologiyaga kiritilgan hikoyalar amerikalik kitobxonga özbek hayotida oilaning muhim örni va qarindoşçilik munosabatlaridagi muammolar, davlatdagi siyosiy va tarixiy özgarişlarning insonga bergan zarbalari, xalqning öziga xos ezgu orzu-istaklari hamda ğam-taşvişlari, uruş yetkazgan oğir ruhiy zahmatlar kabilarni bayon etadi. Şuningdek, antalogiya özbek nasrining modern va postmodern yönalişidagi namunalaridan bahramand bölişga imkon beradi. Mutolaa jarayonida talabalar özbek xalqi bilan tanişadi va ularning xayolidagi özbeklar asli qanday millat ekanini anglab yetadi.

Men, ilk tajriba sifatida, talabalarimning qöliga bu hikoyalarni tutqazib: “Bularni öqib çiqing-da, menga xulosalaringizni ayting”, dedim. Qarangki, talabalarimning baridan, ha, baridan faqat ijobiy fikr eşitdim. Yana bir adabiyotşunos tanqidçi esa: “Kimdir, ha, bu maşhur özbek hikoyalarining ingliz tilidagi tarjimasi ekan, deyişi mumkin. Biroq men, bu antologiya har qanday kitobxonni, har qanday hikoya muxlisini öziga rom eta olişga qodir önta betakror özbek hikoyalari deb aytaman”, deya töplamga baho berdi. Töplamni naşrga tayyorlaş çoğida biz ham ayni şunga – hikoyalar keng kitobxonlar ommasining mehrini qozonişiga umid qilgan edik.

Hozirda AQŞ va Özbekiston davlatlari örtasida iliq siyosiy aloqalar örnatilgani quvonçli hol, albatta. Biroq biz, adabiyotşunoslar, tarjimonlar ikki xalq bir-birini haqiqiy maʼnoda tuşunişlari, bir-biri bilan hamjihat bölişida “köprik” böladigan adabiyotni, badiiy asarlarni tarjima qilişda izlanişdan aslo töxtamasligimiz lozim.

Anna OULDFIYELD, AQŞning Kostal Karolina universiteti professori. Jahon adabiyoti, xususan, slavyan va Markaziy Osiyo xalqlari adabiyoti böyiça mutaxassis.

“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822

Obuna haqida

Izohlar

Hozirça izoh yöq. Birinçi bölib fikringizni yozing.

Siz nima deysiz?

Izoh tahririyat körib çiqqaç, eʼlon qilinadi.

Şu ruknda köp öqilganlar

Barçasi (164)