12 daqiqada öqiladi

650 marta körilgan

Yöldagi odam

Yöldagi odam

(Hikoya)

Uboş suqmagan dökon qolmadi, biroq barçasidan quruq qöl bilan qaytdi. Hamma joyda bir-biriga öxşaş javoblar:

– Elning norday yigitlari ketgan, undan gapirmaydi, topgan gapini qarang, “bu qanday şahar ekan-ki, bittagina baliq topilmasa…”

– Şunday deng… – ilojsiz boşini irğadi, ammo u yerdan çiqqani bilan boşqa dökonga kirişdan ham özini tutib tu­rolmadi, öylardi, kattakon şahar ekan, mingta ilma-teşigi bor, ehtimol, bu yerda topolmagan narsangni şunga devor qöşni bölgan anov dökondan topişing mumkin. Har tugul bir haftaga hamma joyni şip-şiydam qiladigan oçarçilik boşlangani yöq-ku…

Garçi hamma narsa undan darak berardi: muzlatgiçlar huvillab qolgan edi, rastalarda dudlangan tillarang pulli baliqdan, rang-barang, konservalardan boşqa biror narsa közga körinmasdi. Ular ham qaçondan qolganini Xudo biladi…

– Kelib qolgan joyimizni qarang, – oxirda qölni yuvib qöltiqqa artgança bozordan çiqib, çetroqda qoldirgan maşinasining oldiga qaytganda beixtiyor xörsindi. – Baliq degani anqoning uruğiga aylangan.

– Nahotki? – haliyam xarid qilganlarini joylaştiriş bilan andarmon xotini işonçsizroq gap qotdi: – Munça tanqis bölmasa?.. Boşqa paytda köça-köy tölib toşadi.

– Şamolga köra şunday. Bir hafta oldin uç baliqçi çökkan, jasadini topgani yöq… Butun şahar motamda. Hamma ulardan gapiradi.

– E… şörlik onasi ölgurlar… bir ham emas, uçta deng, – ayol tanimagan kişilarining taqdiriga qayğurgança birpasdan söng gapning indallosiga köçdi, – endi nima deymiz onamizga?

– Özim ham hayronman.

Maşinani işga solayotgan öqituv­çining uni qizitayotganini yoki bir töxtamga kelişi uçun xayolida nimanidir öylayotganini biliş qiyin edi. Ança öylanişdan söng maşinani çorrahaga tomon emas, temir yöl stansiyasiga qarab burib yubordi. Avvaliga xayo­lida butun işlarni keyinga qoldirib, onasining iltimosidan boşlaş kerakli­gini öylab, öz-özini koyişga tuşsa ham, keyinroq ayon böldiki, şuning ham foydasi yöq ekan. Bölsa ham faqat şunda bölar ediki, şunça ovora bölib keç qolişmasdi. Boşida bozorga kirişdan, u yerdan çiqib sanoat mollari magaziniga jönaşgan, xotini mayda-çuyda xarid qilgunga qadar u vaqt yöqotmaslik uçun sartaroşxonada soç-soqoliga oro­yiş berdirgan edi. Biroq şularni biroz keyinga qoldirişsa, bölmasmidi? Yoki bolalarga daftar-kitob, qalam-öçirğiç, onasiga dori-darmon, qöşni Sayfulla qariyaga yoritğiç toşi olişni-çi? Endi boşlarini kötarib, qoş qorayganini körganlarida u şularni öylardi. Xudo bergan kuz kunining umri qança axir? Soqoldan olganingni möylovga qöygunça kun ötib, oqşom tuşadi. Buning ustiga ular şaharga maktabda bir qança darslar tugagandan keyin, qariyb soat ikkida jönagandilar. Vaqtni tejaş uçun bir luqma tuşlikni ham yöl böylab, bir qöli rulda bölayotib qilgan edi. Qirq kilometrlik yöl, axir. Vaqtlarining köp qismi ham şunga ketdi.

– Suvi şunça kamaygan şu tegirmonning Maşina zambarak burniday kökka kötarilgan katak-katak uzun şlagbaumning tagi bilan sakrab-sakrab mazutli şpallar töşalgan temir yöl ötgandan söng xotini notaniş joylarga nigoh taşlagança sörar edi. Bu savol uning xayolini qay yoq­larga olib ketmadi?.. Bir payt­lar Bakuga, Eronga, Iravonga bu stansiyadan qatnayotganlarga, askar jönatib kutib olayotganlarga, xursand bölib, kelin tuşirayotganlarga havas bilan qaraşning özi bir tomoşa edi. Negadir öşa paytda odamlar ham özgaça edilar. Hamma narsada ajo­yib bir munislik bor edi. Şu yerlarning faqat öttiz yillik tarixga ega esdaliklarigina emas, paravoz ovozidan tortib radio karnayi orqali beriladigan eʼlonlarigaça hamma narsasi: yuk taşuvçilarning qiy-çuvi, tekşiruvçilar bilan pattasiz yölovçilarning janjali, sarxuş yölovçilarning örinsiz bahs qilişi, hatto har xil yöl-yölakay tovuşlar va ranglar bolalik yillarining oq-qora rasmlariday esida qolgandi…

– Şaharga baliqni asosan uşbu tarmoq tarqatadi, – keç bölsa ham, nihoyat, öqituvçi öziga kelib gapirdi, – modomiki, kelgan ekanmiz, töxtang, men şu yerdan ham bir suriştiray, tokay könglimda ğaşlik qolmasin. Keyin bemaʼni savollar bilan özim-özimga azob beraman, bilmaysizmi meni?

Çegara mintaqasi bölganidan köp yillar qöllanilmasdan qolgan jumboqli çöl-biyobon, undan ham narida odatdagiday, kunduzlar tillarang, keçasi kumuşrang tusda tovlanib turadigan tiniq köl suvlari qöl çözsang, yetadi deb közni aldaydigan besönaqay ufq çiziği hozir bir özgaça körinişda edi: tirik jon yöq biyobonda, keç­gi xiralikning mungi singigan, bir-birini quvayotgan bözroq tölqinlarning vahimali tovuşi barça unlarni yutgan, yakka-yolğiz baliqçi çaylala­rining yaqin-uzoq çiroqlari ham nim tumanda elas-elas közga ilinardi. Endigina yoğa boşlagan qorni aytmaysizmi… Izğirin kuça­yib, qora qişning bor-budini göyo atrofga köz-köz qilayotganday edi.

Şamol xonavayron qilgan sohilda baliq ovlagiç, tilov qarmoq, zang bosgan çelak, uzun sopli belkurak, bir poy etik, sertugun va ayqaş-uyqaş bölib ketgan baliqçi töri, teskari tönkarilgan katta qayiq va eşkaklar pala-partiş holda qala­şib yotardi. Ularning egnida uzun şinel, boşida eski, quloqli askar telpagi bölgan, yirik savlatli baliqçi kutib oldi. Uning tuk bosgan aft-angoridan zahar yoğilardi.

– Oğayni, hammasini tuşunib turibman. Ammo siz ham meni keçiri­şi­n­­­­giz kerak. Anov olisdan köringan toğ bor-u, töğri uning orqasidan kelayapman, bemor onam uçun baliq kerak edi…

Öqituvçi maşina eşigining oçiq darçasidan unga haliyam ğalati qarayotgan baliqçining göştdor va xoldor yuzini pastdan tepaga qarab kuzatgança undan qöl yetmas bir narsani iltimos qilayotganini daf’atan his qildi, şu bois faqat ovo­zinigina emas, aytgan gapini ham darrov yumşatdi:

– Bittagina, kiçkinagina bölsa ham mayli. Quruq qöl bilan qaytma­sam, bölgani…

Baliqçi boşini çayqadi, çuqurroq xörsindi, lunjlarini uqalagan sa­yin langar bilan çayqalib turgan kölga köz yugurtirdi va jimgina ögirilib çaylaga tomon yurdi. Faqat u yerga yetgandagina orqasiga sekin qa­rab, haliyam undan javob kutayotgan öqituvçiga qöli bilan işora qildiki, kutmasin, ketsin.

– Balki, çökkan öğli bölsa kerak? – xotini ğamgin tovuş bilan baliqçining harakatini oqlamoqçi böldi, – boyoqişning xayoli joyida emas…

– Bölişi mumkin – desa ham, içida agar çökkan şuning öğli bölsa, u holda bu yerda nima qilib yuribdi, hozir uyida azada, kelib-ketganlar bilan band bölib ötirmasmidi, deb öyladi va göyo öziça xayolida baloning şu odamdan yon ötganligiga quvonganday böldi:

– Bekorga vaqt yöqotayapmiz, – deb maşi­nani qor hali nam qilib ulgurmagan ötzorda oldinga-orqaga yurğiziş qiyin bölsa ham, bir amallab orqaga qaytara oldi, – şundan keyin kamida ön çayla bor. Yöq ekanki, boşqasi­ning oldiga jönatmaydi, bölsa, jönatardi. Bu deganiki, demak, heç qayerda yöq.

Şunday deyiş bilan faqat özigagina taskin bermasdi, xotiniga ham uqdirmoq­çi bölardi, keyinçalik uni koyimasdan tinç qöysin, bölmaganga bölişma deydi, yöqçilikdan Xudo ham bezor…

Qaytişda naq örtasi bilan yöl bosganlari qalin qamişzor maşina çiroği yoruğida öz vahimali körinişi bilan aynan öşa lahzalarda çinakam çangalzorni eslatardi. Şamolda yölga qarab ikki tomondan ham egilib qolgan butalar maşinaning oynalarini ayovsiz savalar, quyuq qönğir şoxçalari bilan, göyo ularga barmoq silkitayotganday bölardi. Torgina tuproq yöl bilan asfaltga çiqqunga qadar qor tevarakni oppoq qilgan edi. Şundan narida temiryöl stansiyasi boşlanardi.

– Sabil qolgurning yoğişga vaqt tanlaga­nini qarang… Bizni yarim yölda qoldirmasa, bölgani, deb maşinani ehtiyotlik bilan, sekin-sekin asfaltga çiqargan öqituvçi qattiq şamolda oynaga zarb bilan urilayotgan suvli qor zarralaridan nolidi, – dilimning şu xira paytida qanday javlon urayotganini aytmay­sizmi bu qurğurning?!..

– E yoğsa, yoğibdi-da, endi köribmizmi, şungayam taşviş qilib yurasizmi?! Siz maşinangizni haydayvering…

* * *

Ajal kampirning boşi ustiga turib olganiga ança bölgan edi, ana ketadi, mana ketadigandek bir ahvolda yotardi. Oğriqlari endi dori-darmon bilan ham, “issiq-sovuq” bilan ham kamaymasdi. Nari borsa, bir-ikki soat, xolos, keyin yana qişloq doktorini olib kelişardi, u ham maslahatini berib, dori-pori yozib ketardi, zorla­nişlar ham ana öşandan keyin boşlanardi, ayniqsa, tunlarda… Şu tariqa kampir bir ora tuman kasalxonasida, tağin bir oydan köproq viloyat markazida davolanadigan böldi. Heç nima özgarmaganida esa, olib ke­tinglar meni bu yerdan, deb turib oldi, özla­ringni ham, meni ham aldamanglar, yöli naryoq­qa bölganning bu yerda nima işi bor?!

Yölda ketayotganda kampir bir gap ham aytgan edi:

– Duo qilinglar, ajalim tezroq kelsin. Sizlarni qiynamayin, heç ham qarğişga qolgim kelmayapti…

Şu nolişlar bilan kampir tağin bir neça yil umr körib, sakson yoşga töldi. Unda ham bir boşqa dardga çalindi; sekin-sekin, uyqusini butunlay yöqotdi, yeyiş-içişni kanda qildi, ozib-tözib çöpga aylandi. Qisqasi, goho kunlab oğzidan luqma ötmas, tomoğidan bir qultum suv ötmas, nafasi zörğa kelib-ketardi. Hayron qolişardiki, qiziq, u nimaning kuçi bilan çidab, jonini topşirmay turibdi. U bölsa boşqa narsani aytardi. Aytardiki, qaniydi, kişi yerda qolmasdan tetikligida ölsa!.. Dalda berib, könglini kötarib, şuni özingizga dard qilmang, qöying, heç kimga yuk bölganingiz, birovni bezor qilayotganingiz yöq, deyişardi. U yoq-bu yoqqa borişganda biror narsa ke­rakmi deb söraşardi. Zora könglidan nimadir ötsa, yuragi bir nimani xohlasa… Şuni farzand ham qilmasa, kim qiladi, axir?! U esa boşini çayqab, çuqurga tuşgan közlarini yumib, yuzini ögirardi. Bu degani, nega ölayotgan joyimda tinçgina jon topşirişga qöyişmayapti, menga şunday yaşaş kerakmi özi, jonimdan töydim, axir, degani bölardi.

Bugun esa hammasi teskari böldi. Kelini tuş paytida kiyimini özgartirib, uydan çiqayotganda kampir boşini yostiqdan sal köta­rib, uni qöli bilan yaqinroqqa imladi, quduqdan çiqayotganday pastroq ovozi bilan:

– Bir dona baliq olakelinglar menga, – dedi.

Kelin eşitgan gapidan bir zumga özini yöqotganday böldi. Qiziq, kun bugun qaydan çiqqan ekan?!.. Uning oxirgi marta nimanidir xohlab sörayotganini eslaşga harakat qildi. Qaçon bölgan edi bu?!..

– Nega birini? – dedi xursand bölib, – naq uçini olamiz. Bizlarni yetim qöymasdan, ye­b-içib, nabirangizning töyigaça yurib ketsangiz bölgani…

* * *

Daraşam* örmoni ortda qoldi. Örtadalani* ötib ketişdi. Qoraqirning* balandligi boşlanganda öqituvçi şahardan çiqqandan beri, sekin-sekin bölsa ham soat kapkiriday tinim bilmayotgan oyna tozalagiçni ikkinçi tezlikka ötkazdi:

– Qarang, – deb qöydi, – u yerni qor tutib turgan edi, bu yerni sel olib ketayapti. Örtadagi masofa bor-yöği yigirma kilometr…

– Qordan köra yomğir yaxşiroq, omon-eson yetib olsak, bas. Yöl işini bilib bölmaydi, keyin toğlarga ham yoğadi. Qiş hali oldinda.

– Nimani bilib böladi, axir? – öqituvçi şuni aytgan ham ediki, eski avtobus bekatida ularga qöl kötargan odamni körib qoldi, biroq maşina şunday tezlik bilan ketayotgan ediki, uni töxtatişni yoki orqaga qaytişni xayoliga ham keltirmadi.

– Siz, çindan ham, u şörlikni qoldirib ketyapsizmi? – xotinining şu gapi malomat yo jonkuyarlikdan köra ham, köproq uni sinab körişga öxşar edi, – özingizni uning örniga qöyib köring… Ivib ketişi u yoqda tursin, qurt-qumursqaga yem bölib qolişi mumkin odam bu daralarda…

Öqituvçi öz harakatini oqlaganday böldi:

– Topgan gapingizni qarang, şu payt yölda odam nima qiladi?! Soat ön bölyapti. Kim biladi, mastmi, narkomanmi, balo badtarmi?..

– Aksinça, yölda turibdimi, demak, mast emas ekan. Içgan yo çekkan bölganida qaydadir çözilib yotgan bölardi. Qaytib oling uni, boyoqiş, balki, bolalariga non oborayapti..

– Yo Rabbim! Boşiga iş orttiriş şundan ortiq böladimi?! Xotin zotidan şunaqa gap-a?.. – öqituvçi xunob bölgan kişiday şunçalik nolidiki, göyo uning eng nozik joyiga tegib ötgan edilar, biroq tönğillab turgança nima­nidir öylab, tezlikni pasaytirdi, maşinani sekingina töxtatib, avval uni orqaga yurğizmoq­çi böldi, lekin kuçli laysonda va qoronğuda buning judayam qiyinligini körib, behuda vaqt yöqotmaslik uçun yarim kilometr orqaga qaytadigan böldi. Lekin xotinini “oborib-olib keliş”dan ham tap tortmadi. Ayniqsa, oxirida aytgani hammasidan ötib tuşdi:

– Xotin zotining gapiga kirgan erkakning şöri qurigan. Şundaylarga qanday qilib erkak deyiş mumkin, axir?!

– Savobga qolasiz, – xotini uning köp ham avj olişiga yöl qoldirmadi, – Xudoga ham xuş keladi, köp oğrinmang! Balki, şunda bir xayr ham bor. Qayerdan bilasiz, ehtimol, şu ozgina vaqt bizni oldindagi qaysidir balo-qazodan qutqaryapti?..

– Professor bölib ketganlarini qarang!..

Ular qölida törxalta uşlab temir ustunning oldida sovuqdan şumşayib turgan yölovçining yoniga yetganlarida öqituvçi haliyam minğirlardi.

Yuzidan nur yoğilib turgan odam suvning içida edi, a’zoyi badani qaltirab, tili kalimaga kelmasdi. Maşinadagilarning yarim yöldan uni deb qaytişganini bilganda esa haydovçining qöllaridan öpişiga sal qoldi. Biroq özini zörğa tutib, “Ovora bölibsizlar, katta rahmat!” – deb qöydi. Haydovçining:

– Ovorasi bormi? Axir, nimaga yaralgan hazrati inson?! Nuqul yeb-yotiş bilan iş bitmaydi-ku, deyişi uni battar xijolat qildi. Dodiga yetganlarning oddiy odamlar emasli­gini öziça uqqan sayin dabdurustdan gapni qaydan boşlaşini bilmas edi. Birozdan söng maşinadagilarga ayon böldiki, yölovçi tuman markaziga yaqin suv omborida bekçi bölib işlar ekan, tungi xizmat paytida nogoh kelgan qönğiroqning xabarini eşitib, zudlik bilan uyiga qaytadigan bölibdi, onasi juda oğir ahvolda ekan…

– Taşviş qilmang, dardimiz bir xil ekan. Unday kasaldan bizda ham bor, – deb haydovçi şu gapi bilan öziça uning xayolini çalğitişga urindi. – Elning gapini eşitmaganmisiz, qirçillaydigan daraxt köp yaşaydi, deyişadi. Hali yuz yoşlarini ham ötkazişimiz mumkin.

Keyin tanişiş boşlandi. Ötgan-ketgandan gapirişdi, qimmatçilikdan ginaxonlik qi­lişdi, öğildan-qizdan suhbat oçişdi, navbat ob-havoga, turmuş taşvişlariga yetganda tuman markaziga yetişgan edi. Qiziği, yöl böylab xoh oldindan bölsin, xoh orqadan bölsin, birorta maşina qorasini körsatmadi. Faqat şarillab yoğayotgan yomğir, sirpançiq yöl va qoronği dala-daşt…

– Biroz keçga qoldingmi, ahvol mana şu, kun botgandan keyin har kim öz kulbasiga kirib ketadi, – deb yölovçi maşinani bo­riş-keliş tingan yöl çetida töxtatib, undan tuşgani bilan qölini çöntakka tiqdi. Biroq:

– Ana şu işingiz örtoqlikka töğri keladi­mi endi?! – degan öqituvçining malomatli savoli unga şunday taʼsir qildiki, darrov qöllarini kötardi:

– Men taslim! Nasib qilsa, vaqti-soati yetib, şu xijolatdan qutularman. Aksiga olib, uyda oğir kasalim bor, bölmasa olis yöl oldidan sizlarni jonim bilan mehmon qilardim, – deya yölovçi şoşilayotgani uçun uzr sörab, çaqqon qadamlar bilan şunday tez uzoq­laşdiki, öqituvçining orqadan eşitilgan ovozi uni qayrilişda arang töxtata oldi:

– Oğayni, ismingiz ham esimdan çiqdi. Xaltangiz qoldi, xaltangiz!..

Haliyam tinmagan yomğirda nimasi bilandir şarpani eslatadigan yölovçi orqaga ögirildi:

– U şu yergaça meniki edi, endi sizlarniki… – deb qoronğuda ğoyib böldi.

* * *

– Habib aka, bir bu yoqqa qarang! – öqituv­çi ust-boşini almaşib, şu bugun olgan gazetalarni endigina tartib bilan oldiga taxlab qöygan ediki, xotinining oşxonadan kelayotgan hayajonli ovozini eşitib, nimadir röy berganligini öyladi, çunki u unça-munçaga şunday tölqinlanadigan emasdi. Ayol gapirgança oşxonadan kelayotgan, öqituvçi esa noligança xonadan çiqib kelayotgan edi. Yölakda yuzma-yuz kelişganda erkakni qiyqirişdan nima saqlab qolganini özi ham bilmasdi: qarşisida tabassum soçib turgan xotinining har qölida bir baliq bor edi…

ALABBOS – Ozarboyjon nasrining atoqli vakillaridan biri Alabbos bir qator gözal hiko­yalari, “Burungi erkak” va “Ikkinçi öğil” nomli qissasi, şuningdek, “Qözğolonçi” va “Qoratol çöllari” romani va asarlari bir qança çet tillarda, jumladan, turkiy tillarda bosilib çiqqan. Yozuvçining “Yöldagi Odam” hikoyasini Akif Azalr tarjimasida özbek kitobxonlarining diqqat-eʼtiboriga havola qilar ekanmiz, Alabbos “dunyo”si bilan ilk tanişuv öquvçilar qalbida unutilmas taassurot qoldirişidan umidvormiz.

Ozarbayjon tilidan Akif AZALP tarjimasi

“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822

Obuna haqida

Izohlar

Hozirça izoh yöq. Birinçi bölib fikringizni yozing.

Siz nima deysiz?

Izoh tahririyat körib çiqqaç, eʼlon qilinadi.

Şu ruknda köp öqilganlar

Barçasi (164)