2016-yilning ayni yozida Erkin Vohidov, kuzida esa Abdulla Oripovning oramizdan ketişi milliy adabiyotimiz, qolaversa, ozod yurtimiz uçun oğir judolik böldi. Ötgan XX asr ikkinçi yarmi – yangi asr boşlarida milliy adabiyotimiz, aniqroği, şeʼriyatimiz rivoji, uning yetakçi tamoyillarini bu ikki ulkan şoir bisotisiz tasavvur etiş aslo mumkin emas.
Bu ikki alloma ijodi haqida hayotligida köp iliq gaplar aytildi, yozildi, ayrim asarlari tevaragida qizğin bahs-munozaralar ham bölib ötdi. Har ikkisining ijod namunalari allaqaçon maktab va oliy öquv yurti adabiyot darsliklaridan örin olgan, asarlari qayta-qayta naşr etilgan, özga tillarga tarjima qilingan.
Har ikki şoir ijodiy taqdirida ular taʼlim olgan, hozirda Milliy universitet deb ataladigan qutluğ dargohda şakllangan adabiy-ilmiy doira hamda ayni öşa kezlari yangi avlod ijodkorlarini öziga maftun etgan jasur adib Abdulla Qahhor muhitining örni-ahamiyati beqiyosdir.
Ajab holat: öşa kezlari universitet filolog talabalariga dars bergan Matyoqub Qöşjonov, Ozod Şarafiddinov kabi ustozlar ayni Abdulla Qahhor muhitining odamlari edi. Faqat Erkinjon, Abdullajon emas, öşa kezlari universitetda taʼlim olgan Saida Zunnunova, Odil Yoqubov, Pirimqul Qodirov, Xudoyberdi Töxtaboyev, Şukur Xolmirzayev, Ölmas Umarbekov, Ötkir Hoşimov, Rauf Parfi, Oydin Hojiyeva kabi butun bir adabiy avlod ayni şu muhit farzandlari, darğalari, izdoşlaridir.
Abdullajondan boy adabiy meros qoldi. Hali uning ijodiy yöli, asarlari haqida köplab ilmiy tadqiqotlar olib boriladi. Men bu yerda özim bevosita şohid bölgan şoir şaxsiyati – undagi noyob isteʼdodning zamondoş ustoz adiblar tomonidan eʼtirofi, ayrim asarlarining yaratiliş tarixi, millat maʼnaviyati ravnaqidagi beqiyos ahamiyati, kitobxonlar hayotidagi taʼsir kuçi xususidagi ayrim lavhalarni keltirib ötsam…
Jussadan katta yurak
1967-yil may oyining boşlari. Ilk hikoyalari bilan Abdulla Qahhor nazariga tuşgan isteʼdodli yoş yozuvçi, kinorejissyor Uçqun Nazarov ustoz adib tavalludining 60 yilligiga bağişlangan hujjatli film ustida qizğin iş olib borayotgan kezlar. Filmning “Abdulla Qahhor ijodkor döstlari, şogirdlari davrasida” lavhasini, adibning iltimosiga köra, uning Dörmondagi boğ hovlisi yonida, yozuvçilar ijod uyiga kiraverişdagi ariq böyida, azamat arğuvonu çinorlar soyasida suratga tuşiriş rejalaştirilgan edi. Belgilangan daqiqalarda, çoşgoh payti suratga oliş uçun taklif etilgan, adib köngliga yaqin olgan ijodkorlar jamuljam böldik. Aksiga olib, xuddi “Ming bir jon” hikoyasida tasvirlanganidek, kök yuzida suzib yurgan bulut parçalari oftobni bir zumda yuz köyga solyapti. Çaraqlab turgan quyoş birdan bulut orasiga kiradi-yu, tevarak-atrof xiralaşadi. Oftob har safar bulut ostiga kirib çiqqanida, bahor kelganidan bexabar, hanuz ğaflatda yotgan öt-ölanni, qumursqalarni uyğotmoqçiday avvalgidan ham yoruğroq, avvalgidan ham issiqroq şuʼla soçayotganday tuyuladi. Bunday manzaraning ham öziga xos tarovati, gaşti bor. Biroq bu hol oçiq havoda suratga oliş uçun noqulaylik tuğdirar ekan. Bor-yöği 5-6 minutlik lavhani lentaga tuşiriş bir neça soatga çözilib ketdi. Örtadagi stol törida boş qahramon Abdulla Qahhor, atrofida esa kino “personaj”lari – Said Ahmad, Odil Yoqubov, Pirimqul Qodirov, Matyoqub Qöşjonov, Ozod Şarafiddinov, Ölmas Umarbekov, Ekin Vohidov, Abdulla Oripov, Şukur Xolmirzayev, Ötkir Hoşimov, Norboy Xudoyberganov, nihoyat, kamina qör tökib ötiribmiz.
Röparadagi operatorlar qurşovida Uçqun quyoş bulut orasidan çiqib, tevarak-atrof çaraqlaşi bilan davradagilarga qarab “boşlaymiz” işorasini qiladi-da, “Motor!” deya komanda beradi. Suratga oliş boşlanişi bilan oftob bulut ostiga berkinadi-yu, Uçqunning “Stop!” degan öksik ovozi eşitiladi. Ijodiy jarayon töxtaydi. Söng erkin suhbat, hazil-mutoyiba, turfa hangomalar boşlanadi. Osmondan bulut arib, quyoş körinişi bilan yana “Motor!”, söng boyagidek “Stop!” sadosi…
Bu holat, adaşmasam, uç-tört bor takrorlandi. Bu xil ovoragarçiliklar kinoçilarni, birinçi galda, Uçqunni xijolatga, taşvişga solgani, kimlargadir malol kelayotgani aniq. Biroq bu oraliqlardagi davra gurunglari, xususan, adibning hazil-mutoyiba, luqmalari biz yoşlar uçun unutilmas saboq bölgan edi.
Orada yarim soatlik tannafus eʼlon qilindi. Köplar oyoq çigalini yoziş uçun boğ oralab ketişdi. Abdulla Qahhor yonida Said Ahmad bilan Ozod aka, “gap öğrisi” bölib kamina birga qoldik. Şunda Said Ahmad aka davrada eng yoş, jussasi kiçik şoir Abdulla Oripov haqida gap oçib: “Odatda katta yozuvçilar öz asarlari uçun muqaddas kitoblardan, nomi jahonga maşhur klassiklardan, xalq maqollaridan epigraf olardi. Abdulla aka, bu qanaqasi böldi, Siz “Ötmişdan ertaklar” qissangizga mittigina boşlovçi şoir Abdulla Oripov satrlarini epigraf qilib keltiribsiz”, – dedi andak quvlik bilan. Şunda ustoz biroz sukut saqlab, xayolga tolib, “Bu borada köp öylab kördim. Oldinroq Abdullajon iltimosimga köra “Nurli çöqqilar”ga epigraf uçun tört satr şeʼr yozib bergan edi. Bu galgisi butunlay boşqaça böldi… Esimni taniganimdan beri meni qiynab kelayotgan, tört yil ter tökib ifoda etmoqçi bölgan könglimdagi gapni, ğam-ğussani Siz “mitti” şoir degan bu bala (ustoz “bola” sözini qöqonçasiga çiroyli şikasta ovozda “bala” deb talaffuz etardi) tört satrda qoyil qilib aytib qöyibdi. “Munojot”ni tinglab” sheʼridan olingan öşa satrlar asarga öz-özidan tayyor epigraf bölib kirib keldi:
Eşilib, tölğonib ingranadi kuy,
Asrlar ğamini söylar “Munojot”.
Kuyi şunday bölsa, ğamning öziga
Qanday çiday olgan ekan odamzot!
Bu satrlar göyo ayni “Ötmişdan ertaklar” uçun yozilganday. Qissa maʼno-mohiyatini – pafosini bundan aniqroq, yorqinroq ifodalaydigan boşqa bir söz topiş mumkinmi?!” dedi.
Şu payt birdan quyoş bulut panasidan çiqib, tevarak-atrof yorişib-yaşnab ketdi-yu, Abdulla Qahhorning boğidan bulbulning şodon ovozi eşitila boşladi. Adib bir dam sehrli sadoga ğarq bölib turdi-da: “Bulbulning sayraşini, yangroq ovozini eşitmagan, undan zavq olmagan zot yöq. Ammo bulbulning özini körganmisizlar?”, deya savol taşladi. Said Ahmad aka körganligini, Ozod aka ikkimiz körmaganligimizni aytdik. Qişloqdagi hovlimizda bir tup qizil olma bölardi. Har yili bahorda gullaganida qöşaloq bulbul gullar çamani orasida hafta davomida basma-basiga tölib-toshib sayraşardi. Harçand urinmaylik, ularni körolmasdik. Faqat men emas, oilamizdan heç kim körmagan… Abdulla aka boş barmoğini körsatib: “Bulbulning jussasi şu barmoqning uçiday keladi, – deya davom etdi. – Uning yuragi jussasidan ön barobar katta. Tölib, yurakdan sayraganida göyo dunyoni titratadi. Anavi “mitti” şoir “bala”ning yuragi ham jussasidan ön çandon kattadir-ov… “Mitti yulduz” kitobçasini varaqlab köring. Şu mitti şoir qalb tubidan şarşaradek otilib çiqqan satrlar qalblarni larzaga soladi. Hali körasizlar, uning ovozi olis-olislarga yetib boradi…”
Öşa yili kuzda adibning oltmiş yillik yubileyi oldidan Farğona vodiysi böylab safari bölib ötadi. Safarda adib istagiga köra Said Ahmad, Matyoqub Qöşjonov, Ozod Şarafiddinov qatori Abdullajon ham iştirok etadi. Safar çoği qoğozga tuşgan uluğ ustoz haqidagi mana bu satrlar adabiy uçraşuvlarda öqilganda tinglovçilar olqişidan zallar larzaga keladi:
Yöllar ortimizda qolar edilar,
Dalalar qolardi çeksiz, betakror.
Nega ular çeksiz desam, dedilar:
Bu yerdan ötgandi Abdulla Qahhor.
Yöllar ortimizda qolar edilar,
Çöqqilar qolardi yuksak va qator.
Nega ular yuksak desam, dedilar:
Bu yerdan ham ötdi Abdulla Qahhor.
Abdulla Qahhor vafotidan söng adibning umr yöldoşi Kibriyo opa uçun Dörmondagi boğ hovlisida yolğiz turiş imkoni bölmay qoladi. Abdulla aka uçun nihoyatda aziz bölgan bu yigirma yillik maskanni kimga beriş masalasi jiddiy jumboqqa aylanadi. Unça-munça odam bu boğ hovliga oğiz solişga botinolmaydi. Bir ulkan matematik akademik olim Kibriyo opaning iltimosiga köra muayyan fursat bu dargohda turadi. Öşa kezlari Kibriyo opa tez-tez tuşida Abdulla akani qovoği soliq, tajang holda takror-takror köradi. Qarangki, öşa olim oilasi ham özlarini noqulay sezib, nihoyat, bu xonadonni tark etişga majbur böladilar. Kibriyo opa xayolan – ruhan Abdulla aka bilan muloqot çoğida uning roziligiga köra boğ qörğonini ikkiga bölib, kattaroq bölagini adibning tönğiç şogirdi Said Ahmadga, kiçikroq qismini eng kenja şogirdi Abdullajonga topşiradi. Öşa kundan boşlab Kibriyo opa keçalari tinç uxlaydigan, tuşida Abdulla akani öşa taniş boğda oromkursiga suyanib, yuzida tabassum bilan xotirjam ötirgan holda bot-bot köradigan böladi…
Salkam qirq yil bu tabarruk maskanda ustoz ehtiromiga javoban bu munosib şogirdlarning undan-da buyuk ehtiromi davom etdi, ustoz yoqqan çiroq öçmay keldi. Bir çekkasi, ustoz ruhi madadi tufayli bu ikki allomaning bu yillarda ijodiy parvozi tobora yuksalib, şuhratiga şuhrat qöşildi.
“Sen – ulkan çiroq!”
Maşhur şoir va nosir Şuhratning Abdullajonga mehri nihoyatda baland edi. Yoş şoirga bağişlangan şeʼrida “Men oddiy bir şamman, sen – ulkan çiroq!” deb yozgan.
Şu örinda ustoz va şogird orasida bölib ötgan ajib bir voqeani eslatib ötsam. Şuhratning 50 yillik töyi muayyan sabablarga köra andak keçikib, 1971-yilning boşlarida ötkaziladigan böldi. Yubiley komissiyasi raisi Izzat Sulton, Şuhrat aka, Abdulla Oripov va kamina – törtovlon yubiley uçraşuvlarini ötkaziş maqsadida Samarqand, Qaşqadaryo, Buxoro viloyatlari böylab safarga otlandik. Samarqand taşrifi tökin dasturxon atrofidagi şohona ziyofatlar, tantanavor qadah sözlari bilan boşlandi. Ertasi kuni pedagogika institutida adabiy uçraşuv ötkaziladigan böldi. Uçraşuv oldidan rais öz xonasiga meni maslahatga çaqirdi. Asosiy maʼruzaçi sifatida zimmamdagi masʼuliyatni eslatdi. Safar oldidan Yozuvçilar uyuşmasi rahbariyati huzurida tor doirada kengaş ötgani, viloyatlardagi uçraşuvlar çoği yubilyarni “asraş-avaylaş”, köngilsiz holatlarning oldini oliş, hozirgi siyosiy vaziyatdan kelib çiqib iş tutiş zarurligi, çunonçi, Şuhrat repressiya qurboni bölgani borasida oğiz oçmaslik, “Oltin zanglamas” ustida gap borganida asar boş qahramoni Sodiq fidoyi kuraşçan kommunist ekaniga urğu beriş, yaqinginada köp şov-şuvlarga sabab bölgan “Jannat qidirganlar” romani xususida esa indamay ötiş maʼqulligi, nuqul Şuhrat haqida emas, Şuhrat ijodi bahona adabiyotimizning bugungi yutuqlari töğrisida gapiriş lozimligi uqtirildi. Şu gaplarni Abdullajonga ham yetkazib qöyişim kerakligi aytildi…
Tabiiyki, bu gaplarni eşitib dovdirab qoldim, maʼruza rejalarim ost-ust bölib ketdi, şu sabab öşa kuni minbardagi gap-sözlarim uzuq-yuluq, hissiz, parişon bir tarzda keçdi. Boşqalarning nutqi ham xiyla rasmiy tusda böldi. Faqat Abdullajonning yoddan aytgan şeʼrlarigina anjumanga alohida ruh baxş etdi.
Rejalaştirilgan uçraşuvlarning negadir hammasi ötkazilmadi. Uçinçi kuni çoşgoh payti Şahrisabzga otlaniş oldidan rais xonasida töplandik. Şuhrat aka asabiy vaziyatda öziga xos qatʼiyat bilan: “Izzat Otaxonoviç! Men bu yerga ziyofat uçun kelgan emasman. Kitobxonlarim, xalqim oldida hisobot beriş, ularning şeʼrlarim, yurak qonim bilan bitilgan romanlarim haqidagi dil sözlarini eşitiş uçun kelganman. Agar safar şu ruhda davom etadigan bölsa, hoziroq uni töxtatamiz, Toşkentga qaytamiz!” dedilar. Uçovlon bir daqiqa sarosimada qoldik. Izzat aka darhol özlarini önglab olib: “Ortga qaytiş yöq! Bizni Şahrisabzda kutişyapti. Soat beşda yubiley tantanasi boşlanadi. Yetib borişimiz kerak. Maşinalar kutib turibdi. Ketdik”, deya taşqariga otlandi. Noiloj u kişi ortidan ergaşdik. Taxtiqoraça dovonidagi kuzatuv ziyofati sovuqqina ötdi. Qaşqadaryolik mezbonlar tayyorlab qöygan maşinalarga joylaşib yölga otlandik. Oldingi maşinada Izzat aka bilan Şuhrat aka, keyingisida esa Abdullajon ikkovimiz xomuş ketib boryapmiz. Öng tomonda ötirgan şoir xayol oğuşida qiş oxiri, ilk bahor nafasi endigina nişona körsatayotgan manzaralarga nazar taşlaydi, pastlikda, toğlar orasidagi şarqirab oqayotgan soyga tikilgan holda xayol suradi, lablari piçirlaganday böladi. “Umarali aka, – deya oğiz oçadi şoir, – boyadan beri kuzatib kelyapman, toğlar qançalik siquvga olsa, soy şunçalar şitob bilan olğa intilarkan. Şoirlar, ijodkorlar ham şunday…” Şunday dedi-yu, yana xayolga çömdi. Bir dam ötgaç qöynidan yon daftarini çiqarib, uni tizzasiga qöygan holda nimalarnidir yozdi. Bir neça daqiqadan söng quyidagi satrlar bitilgan varaqni yon daftaridan yirtib olib, qölimga tutqazdi:
Bulbul ögay erur zoğlar orasida,
Yugurik suv ögay toğlar orasida.
Muhabbat dardidan bemor qalblarimiz,
Ögay bölsak ne tong soğlar orasida.
Bizning hozirgi ruhiy holatimizni bundan-da aniq-tiniq, teran, eng muhimi, muxtasar tarzda ğoyat taʼsirçan va gözal ifodalaş mumkinmi? Törtlik satrlari ustida öy suraman. Söz sanʼatining azaliy va mangu muammosi – jamiyat, muhit bilan çin isteʼdod orasidagi murosasiz ziddiyat, nafosatning nosoğlom muhitga begonaligi, bulbulning zoğlar orasida ögayligi – bu köhna jumboq qalblarni örtaydi. Şeʼrda fandagi “begonalaşuv” deb atalgan tuşunçaning poetik muqobili tarzida “ögay” sözining qöllanişi noyob topilma sifatida kişini lol qoldiradi. Şuhrat aka bu satrlarni eşitsa, öqisa, qanday holga tuşişini özimça tasavvur etib hayajonlanaman.
Dilimdagilarni ifodalaşga munosib söz topolmay, törtlik bitilgan varaqni indamaygina Abdullajonga qaytardim, biroq u olmadi. “Sizga esdalik. Şeʼr menga yod bölib qoldi. Keyinçalik uyga borganda yozib qöyarman, – deya sözida davom etdi. – Şu satrlarni Şahrisabzdagi uçraşuvda öqisam qanday bölarkan?” Men ayni muddao bölişini aytdim. Hozirça bu xususda heç kimga, jumladan, Şuhrat akaga ham oğiz oçmaslikka kelişdik. Bu şeʼr yubilyar uçun syurpriz – kutilmagan noyob sovğa bölajagiga işonardik.
Şahrisabzda bizni karnay-surnay sadolari ostida kutib olişdi. Qöllarida guldasta va adib kitoblarini tutgan kitobxonlar Şuhrat akani qurşab, undan dastxat olişga şoşilar, taşakkur sözlari, savollar yoğdirar… Bu jöşqin izdihom – adabiy anjumanni mezbon rahbar ayol boşqardi. Izzat aka ham, men ham ança emin-erkin sözladik. Gal Abdullajonga keldi, Şuhrat aka şeʼriyati, romanlari haqida sözlab, söng yaqinginada dunyoga kelgan boyagi törtlikni yoddan aytdi… 60-yillar “ikkinçi milliy uyğoniş davri” deb atalişi tasodifiy emas. Öşa yillari faqat adabiyotda emas, millat maʼnaviyatida ham uyğoniş yuz bergan, alomat bir nozik didli şeʼrxon-kitobxon şakllangan edi. Tört satr qatiga jo etilgan şoir qalbi tuğyonlari şundoqqina anjuman qatnaşçilari qalbiga köçib, butun zalni larzaga soldi. Olqişlardan zal bamisoli zilzila holatiga tuşdi.
Maroqli uçraşuvdan söng, odatga köra, ziyofatga yiğildik. Birinçi bölib Izzat aka söz oldi. Kayfiyati çoğ edi. Yayrab-yozilib, hazil-mutoyibalar bilan “Rais ham podşohday gap, uning sözi – amri vojib, – deya söz boşladi, – bugundan eʼtiboran heç qanday çeklov yöq, yubilyar haqida kimning könglida nima gap bölsa, bemalol aytaveradi. Kemaga tuşganning joni bir, bir boşga bir ölim, deydilar. Biror kor-hol bölsa, birgalikda javob beramiz…”
Şahrisabz uçraşuvi, xususan, anjumanda yangragan törtlik satrlari safarimizda buriliş yasadi – sehrli söz öz kuçini körsatdi, hammani huşyor torttirdi, örinsiz hadiklarga çek qöydi. Qarşi, Buxoro, Şofirkondagi uçraşuvlar ayni şu ruhda jöşqin ötdi; Şuhrat, uning mardona hayot yöli, ijodiy jasorati haqida bor gaplar baralla aytilaverdi, eng muhimi, buning uçun heç kim jabr körmadi, heç qanaqa kor-hol yuz bermadi…
Tafakkurga taʼsir etgan şeʼriyat
Şöro zamonida Vatan, milliy ğurur – iftixor tuyğusi ustida söz oçiş nihoyatda muşkul jumboq edi. Bu hol “katta gunoh”, “milliy mahdudlik”, “aksilşöroviy harakat” sanalar edi. Ana şunday maşʼum zamonlarda ham Çölpon, söng Oybek, Hamid Olimjon, Ğafur Ğulom, Mirtemir singari uluğ siymolar ijodda yölini topib Vatanni uluğlaşda davom etdilar. Abdulla Oripov hamda uning safdoşlari şeʼriyatimizdagi şu qutluğ anʼanani munosib tarzda davom ettirdilar. Dadil aytiş mumkinki, yangi bosqiçga kötardilar. Ayni ötgan asrning 60-yillarida dunyo yuzini körgan Erkin Vohidovning “Özbegim”, Abdulla Oripovning “Özbekiston” şeʼriy qasidalari faqat bu ikki şoir ijodida emas, XX asr milliy şeʼriyatimizda ulkan voqea böldi. Har ikki şeʼrda xalqimizning ming asrlar içra pinhon bölib yotgan şonli tarixi, jahon sivilizatsiyasi ravnaqida tutgan beqiyos örni haqidagi otaşin satrlar millionlab vatandoşlar qalbidan örin oldi. Bunday yorqin satrlar mustabid tuzum hukmdorlarini sarosimaga solgani ayon, ammo ular otaşin satrlar salobati oldida bu ikki qasidaga qarşi çiqişga botina olmadilar.
Şoir ötgan yillar davomida yana ona yurt manzaralari, vatandoşlar ğami ifodasiga bağişlab köplab yoniq satrlar, bevosita Vatan mavzusini butunlay yangiça yorituvçi “Men neçun sevaman Özbekistonni”, “Ona sayyora”dek benazir şeʼrlar bitdi. Bular haqida köp va xöb yozildi, yozilmoqda.
Ana şu şeʼrlariga xos noyob fazilatlar şoirning keyingi yillar ijodida ham davom etdi, yangidan-yangi jihatlar bilan boyib bordi. Ne baxtki, neça ön yillar davomida el-yurt qayğusi, uning erki, çin ozodligi orzusi bilan yongan şoirimiz istiqlol eʼlon etilgan kunda “Adolat oftobi” şeʼrini yozib, xalqimizni “Neça yillar orziqib kutgan kunlar keldimi”, “Öz qölingga olganing – yalov senga muborak”, deya qutladi, muhimi, bu şeʼr ilk bor Birinçi Prezidentimiz Islom Karimov yurt mustaqilligini eʼlon etgan Oliy Kengaş minbarida turib öqildi. Şoir faqat qutlov sözlari bilan çeklanmay, xalqini ogohlikka, bu tengsiz saodatni balo-qazolardan asraşga çorladi:
Unutmagin va lekin, oldda bor hali yotlar,
Qadamingni poylaydi, oçköz, yuho ne zotlar,
Şoh suribsan, injima, ğingşisa agar motlar,
Yelkamizga oftobning tekkanligi rost bölsin,
Özbekning öz niholin ekkanligi rost bölsin.
Öşa kungi anjuman töğridan-töğri televideniye orqali körsatilgan edi. Şoirning tabarruk minbardan turib hayajon bilan öqigan otaşin satrlari sadosi hamon quloğim ostida jaranglaganday bölaveradi.
Ne baxtki, mustaqil mamlakatning Davlat madhiyasi şeʼriy matnini yaratiş ham ayni el-yurtning şu otaşin kuyçisiga nasib etdi. Milliy madhiyamizning Abdulla Oripov qalamiga mansub şeʼriy matni mustaqil mamlakat, ozod xalq ruhi, şon-şavkati, faxr-iftixori, orzu-intilişlarining çinakam ifodasi ekani bilan qimmatlidir.
“Özbekiston” qasidasidan boşlangan el-yurt taronasi Madhiyada eng avj pardalariga kötarilib, mustaqil mamlakat – kelajagi buyuk davlatning ramzlaridan biriga aylandi.
Mehribon ota, jonkuyar bobo
Gapning oçiği, şoirning talabalik yillaridan boşlab 70 yoşga yetgunga qadar u bilan, asosan, ijodiy safar, davralarda birga bölganman, uning şaxsiy-oilaviy muhitini yaqindan bilmasdim. Taqdirning taqozosi bilan keksayganda Abdullajon oilasi bilan qarindoş bölib qoldik. Mening bojam, adabiyotşunos Begali Qosimovning kenja öğli Şohrux Abdullajonning kenja qizi Ruxsoraga uylandi (Rahmatli Begali Qosimov bilan Abdulla Oripov talabalik yillaridan qadrdon döst edi. Ularning döstligi qarindoşlik maqomiga köçdi). Şu tufayli oilaviy yaqinlik, özaro bordi-keldilar boşlanib ketdi. Abdullajonni şaxs sifatida butunlay yangidan kaşf etdim. Doimo ijod ğami, şavqi bilan yonib yurgan, umrining sönggi damlariga qadar qölidan qalami tuşmagan noyob isteʼdod sohibi ayni paytda öta oilaparvar, farzandlariga mehribon ota, jonkuyar bobo ekan. Şohruxu Ruxsoraxondan dunyoga kelgan ikki öğlonlarining kattasiga Mironşoh, kiçigiga Oybek deb Abdullajonning özi ism qöyib bergan. Bu ikki nabirasini loaqal haftada bir bor körmasa turolmasdi, yo ularni Dörmondagi uyiga çorlar, yoki özi borib, şirinligu öyinçoqlar bilan siylab erkalab ketardi. Bolakaylar ham bobosini qömsab betöxtov Dörmon tomon talpinardi. Qarangki, Abdullajon Amerikada davolanayotgan çoği (vafotidan bir kun oldin) qöl telefoni orqali Şohruxning onasi bilan, söng ikki suyukli nabirasi bilan yarim soat yayrab gurunglaşgan. Nabiralari uçun olib qöygan “amirkon” etikçalarni telefon ekranida namoyiş etib, yaqin orada uyga borganida öz qöli bilan ularga hadya etajagini vaʼda qilgan…
Abdullajon bilan sönggi suhbat
Abdullajon qalamkaş, maslakdoş safdoşlariga bir umr ehtirom ila munosabatda bölgan. Şu yil avgust oyida “Dörmon” ijod uyida uyuşmaning anjumani bölib ötdi. Majlislar zaliga kiraverişda Abdullajonga duç kelib qoldim. Yöl-yölakay gurunglaşib bordik. Şunda u Erkin Vohidov haqida yaqinginada çop etilgan salmoqdor töplam – “To quyoş soçgayki nur. Erkin Vohidov: hayoti va ijodi zamondoşlari nigohida” kitobi haqida söz oçib, “Uni kördingizmi?” deya meni söroqqa tutdi. Men bu kitob bilan allaqaçon tanişib çiqqanimni, u haqidagi quvonçlarimni izhor etdim, öz navbatida, majmuadagi ilk maqola, suhbatdoşim Abdulla Oripov qalamiga mansub “Oltin isteʼdod”da şoirga berilgan beqiyos baho – “Qadrdonim va safdoşim Erkin Vohidov çinakam oltin isteʼdod sohibidir. Şoirimizning ovozini boşqa biror qalamkaş takrorlaşi sira mumkin emas. Alloh taolo ijodkorimiz qör tökib ötiradigan kursisini özi bilan birga qöşib yaratgan. Erkin Vohidov öz ijodi bilan adabiyotimiz tarixida sobit turgan şaxsdir”, degan beqiyos bahosini yodga oldim. Şunda u xiyol jilmayib: “Erkin aka şunday taʼrif-bahoga arziydi-da. Afsus, şunday beqiyos siymo bugun oramizda yöq”, deb qöydi,
Abdullajon tölib turgan ekan, şekilli, anjumandagi nutqining katta qismini Erkin Vohidovning yorqin xotirasiga bağişladi. Bu nutq ulkan şoirning rasmiy anjumandagi sönggi sözi, bir umrlik maslakdoşi haqidagi sönggi dil izhori, nidosi, vidosi bölib yangradi.
Şunda men bu noyob isteʼdod sohibining butun umri, hayoti davomida oilasi, yaqinlari qatori ustozlari, qalamkaş döstlariga sadoqati, ehtiromi çeksiz ekaniga yana bir karra iqror böldim.
Azizlar, yuqorida yozganlarim buyuk şoir, alloma şaxs-inson Abdullajon haqida körgan-bilganlarimdan bir-ikki şingil lavhalar, xolos. Nasib qilsa, şoir haqda xotiramda qalaşib yotgan bundan-da ajabroq voqea-esdaliklarimni qoğozga tuşiraman.
2016-yil noyabr
Umarali Normatov,
filologiya fanlari doktori, professor.
1931-yili tuğilgan. Toşkent davlat universiteti(hozirgi ÖzMU)ning filologiya fakultetini tamomlagan. “Nasrimiz ufqlari”, “Yetuklik”, “Qalb inqilobi”, “Qodiriy boği”, “Umidbaxş tamoyillar”, “Tafakkur yoğdusi”, “Qahhorni anglaş maşaqqati”, “Köngillarga köçgan şeʼriyat”, “Ustoz ibrati”, “Ijod sehri”, “Ijodkorning daxlsiz dunyosi” kabi kitoblari naşr etilgan.
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


