(Hikoya)
Suvni yaxşi köraman.
Faqat u tiniq bölsa, bepoyon bölsa, örtasiga suzib borib atrofga boqqaningda suvdan boşqa heç narsa körinmasa.
Yuraging orziqib ketsa. Yana ozgina qörqib tursang. Keyin esa…
Keyin esa qayiqda bexavotir ötirib, yaxşisi, çalqança yotib, quyoş nuridan yuzingni boş kiyiming bilan tösib xayol sursang. Şunçaki xayol…
Boşqa yöli ham bor. Boş kiyim seni osmondan tösmasligi uçun quyoş tikkaga kelgandamas, yo şarq, yoki ğarbda engaşib turgan paytda unga ters yotib osmonga tikiliş. E, tikiliş ham gapmi unga şönğib ketiş mumkin.
Faqat bu paytda Haydarkölda şamol bölmasligi kerak. Şamol tursa osmongamas köl tubiga qöşib qöya qoladi, seni. Ha, şunaqa.
Omading kelib, şamolsiz, buning ustiga bulutsiz kunda Haydarkölga çiqib qolsang, çömilişing ham mumkin…
Tört tomon suv. Şuning uçun tortinmay, qip-yalanğoç bölib, osmonga dumta otib suvga kalla solsang. Şönğib çiqqaningda esa qayiqning ança nariga ketib qolganini körib, jon-jahding bilan unga qarab quloçkaşlab suzsang.
Ha-a, unga yetiş oson bölmaydi.
Qança tez harakat qilma, ortga ketaverasan. Vujudingni çulğagan vahmdan joning böğzingga keladi. Jisming suv tubiga botib, oyoq-qöllaring oğirlaşib qoladi…
Öldim, deb öylaysan, kamiga alam ham qiladi.
Qayiq qayerdan topiladi? Jasadingni topişarmikin?
Topilmagani durust, axir qip-yalanğoçsan-ku. Körganlar nima deydi?
“Bitta ahmoq ölgunça içib, bir-ikkita qizlar bilan kölga borib, çömilaman, deb tiryalanğoç bölib yeçinibdi-da, kölning örtasiga borib çökib ketibdi”, deyişadi.
Töğri, ekspertizada içkilik içmaganingni aniqlaşlari mumkin. Biroq Haydarköl atrofida yaşaydiganlarni bunga işontirib böpsan. “Içgan, içmagan bölsa bir özi bitta qayiqda kölning örtasida nomaʼqul yeb yurganmikin”, deyişadi.
Qizlar töğrisida aniq dalil bölmagani uçun “oper”lar heç kimga lom-mim demasa-da, köl atrofidagi el qöşib-çatib, qiziq qilib gapirişga ustamasmi, Boymirza buğalterning qilğiliğini şartta özgartirib, örniga seni qöyib, çökib ölişingdan butun boşli qissa yasaydi. Qanaqa qissa demang, aniğini bilmayman, men ham eşitganman. Qöşib-çatmay aytsam aytay, eşiting.
Aytişlariça, Boymirza buğalter paxta qabul qiliş punktida işlagan kezlarida taftiş bölibdi. Oldi-orqasini öylamay direktori bilan katta-katta yeb qöygani uçun taftişdan qamalib ketişiga bir bahya qolib, ölay-ölay, deb zörğa “omon” çiqibdi.
Odamlarning aytişiça, bir “Jip”ning kalitini berib jon saqlaganmiş. Xullas, Boymirza taftişçilarni “akajon-akajon” qilib, amal-taqal kuzatib uyiga kelib, ayvonida ötirib uzoq yiğlabdi.
– Ay Xudoyjon, nega meni buytib yaratding, – deb kökragiga urib bözlabdi.
– Nega hamma narsani ölay-ölay deb uşlaştirgan joyimda uzasan, – deb dodlabdi. – Muna mumsik direktordan qisib-qimtib, tişimding kavagida yiqqanimni, eldan yaşirib Elmurod taraşaning uyiga qöyib, xotinimgayam körsatmagan “Jip”imdi qöş qöllab şu iskovuçlarga tutqazding. Nega-yey, Xudoyjon, nega…
Qöni-qöşnidan uyalgan ayoli avvaliga u-bu deb köribdi. Lekin eri könadigan ahvolda emas. Söğin jahli çiqib Boymirzani çaqaloqni kötarganday şartta çap qöltiğiga qisib uyga kirib ketibdi. Xoxolka1larga öxşagan polvon xotin ekan-da. Devordan möralagan qöşnisining aytişiça, olib kirgunça yoş bolaning ketiga urganday Boymirzaning ketiga bir-ikki şapaloq ham tortib yuborganmiş…
Biroq gap şapaloqdamas, ertasiga bölgan gapda…
Birovlar: “Öşa kuni xotiniga kuçi yetmagan Boymirza Sarvar çeçaga “qöyvor” deb yalingan, lekin u qöymagan. Şundan söğin alamiga çidolmagan er şörlik “agar ertaga töşagimdan tirik tursam, Haydartöqayda ikkita xipçabelning dummasiga şapatlab öynatmasam, itman”, deb qasam içgan”, – deydi.
Boşqalari: “Bölmagan gap, özi Boymirza buzuq, aynigan, ahmoq bola”, – desa, aka-ukalari, qarindoş-uruği: “U kişi şantajning qurboni böldi. Duşmanlari içkizib-içkizib erkakdi jöştiradigan dori berib, kölga oborib bir-ikkita “qoraqoş”ga röpara qilgan”, deyişadi.
Aniğini Xudo biladi, eşitganimni aytdim.
Nima bölgandayam Boymirza öşa kuni özi aytgan “xipçabellar”ni olib Haydarkölga jönagan. Yölda mirşabboşi bölgan sinfdoşi Boymirzaning qizlar bilan ketayotganini körib qolgan. Mirşabmasmi, ortidan pusib borib, jinğillar orasida ança payt köriniş bermay kuzatibdi. (Şunça joygaça pusib kelişni qoyillatganini-çi! Mirşab-da, mirşab). Boymirza avvaliga rosa içibdi. Keyin çömilibdi. Suvdan çiqib xuddi hayvonday tört oyoqlab “qoraqoş”larning oldiga gijinglab kelibdi. Ular bölsa “yuvoş-yuvoş”, deb uning u yer-bu yerini silaganmiş. Boymirza esa osmonga qarab tumşuğini kötarib çözib-çözib is olibdi. Keyin esa eşakka öxşab hangrab duç kelgan tomonga tört oyoqlab yugurib ketibdi. Ularning oldiga qaytib yana iskabdi, iskabdi, iskabdi-da, boşqa tomonga şataloq otibdi. Maysalarni toptab depsinganday bölibdi, eşakday ağnabdi, yer tepib yana unga qarab turganlarga talpinibdi. Ular bölsa, dumalab-dumalab kularmiş…
Xullas, şunaqa hikoyaga mavzu böliş heç gapmas.
Lekin nima qilay? Baribir suvni yaxşi köraman.
Mayli. Juda örtasiga boriş ham şartmas. Uçquloç tomonga borib Jetimtovdan ham kölni tomoşa qilsa böladi. Qaytanga köl butun borliği bilan körinadi. Suvdan iborat ufqqa termilasan.
Toğ ham juda balandmas. Erinmay pastga tuşsang suv ostida qolgan qabrlar közga taşlanadi. Bundan taşqari, u yerda şox singari ajrab kölga kirib borgan möjaz qoyaça bor. Qaçonlardir kinoçilar bu qoya ustiga toşdan blindaj qurişgan. Tomi yöğ-u, lekin devorlari hali turibdi. Ana şu devorga ötirib Haydarkölning bepoyon kengliklariga qaraysan. Lekin suv ostida qolgan mozorlar baribir taʼbingni xira qiladi. Boşqa tomondan, bu yerlarda qaçondir, qaçon ham emas hatto ötgan asrning saksoninçi yillarida ham suv örnida bepoyon yaylov bölganiga işonging kelmaydi…
Qirğoqdagi baliqçilar kulbasiga boriş mumkin. Hamsuhbat topilganiga xursand bölib mehmon qilişadi. Xohlasang baliq qovurtiriş, xohlasang motorli qayiqda sayr qiliş, xohlasang bir-neça kun şu kulbada qolib qoraquşmi, yovvoyi ördakmi, qirğovulmi ovlaşing mumkin. Zerikmasligingga kafilman oşna. Bu yerdagi aholining şevasiyam ajoyib. Oddiy gapi ham odamni kuldiradi. Bir safar bu yerlik yigit gap bera turib:
– Özii, biiz qiziiq biir davrda öqiduk. Endii maktabga borğanimiizda soyuz tugap
ketdiqö. Biizdan aval borğonlar oktyabiryat bölişğon edii. Biiz bölsak orolop2 qolaverduk. Oktyabiryatmisan, sentyabiryatmisan biirov biir narsa bilmay ötdi, – deganda Faxriddin Karimov bilan Bahodir Jovlining, mening, qolganlarning ham kulaverib esi ketgan, hatto uni unçalik xuşlamay ötirgan Ilhom Yöldoş bora-bora uçquloçning bu “çolbola”sini yoqtirib qolgan edi…
Haydarköl çindan ajoyib.
Dengiz yoki okeanlarda sayr etişga imkonim yöq. Biroq orzu qilaman.
Orzular uşaladi, şunga inonsang bas…
Tinç okeaniga qorişib ketgan Sariq dengiz suvlari qirğoqlarini yuvgan Sindao3da, buning ustiga sohilning eng xuşmanzara joyida joylaşgan mehmonxonada ustma-ust ikki kun tongni qarşilaganimda men bunga çindan amin bölganman.
Yigirma yettinçi qavatdagi mehmonxona ayvonidan men tomoşa qilgan dengiz çinakam möjiza edi. U yerda quyoş dengiz uzra qirğoqdan to ufqqa qadar uzundan-uzoq olovli yöl hosil qilib, çuvalaşib botardi. Tongda esa dengizdan kelayotgan musaffo epkindan taning orom olardi. Öşa kunlarni haligaça yaqqol tasavvur qilaman, gohida tuşimga ham kirib çiqadi.
Şanxayda menga Tinç okeani şahardan sakson çaqirim naridaligini aytişdi. Işbilarmonlar bilan rejalaştirilgan uçraşuvlarni öylab ötirmasdan şartta qoldirib, okeanga jönab ketdim.
Qirğoqqa yetib borib, hafsalam pir böldi. Negaki, suv qaytib okean qirğoqdan sal kam ön beş kilometr orqaga çekingan, qop-qora loyga belangan çeksiz tekislikda boşiga poxol şlyapa kiygan son-sanoqsiz xitoylar tirikçilik taşvişi bilan balçiq ustidan molyuska terib yurardi.
Yaratganning bandasi rizqini hatto ummon tubidagi balçiqqa ham soçib qöyganiga ajablanmay iloj yöq…
Kutganimni körmaganimdan lab-lunjim şunçalik osilib tuşdiki, xitoylik hamrohlarim taşvişlanib qolişdi. Tarjimonning esa jahli çiqdi.
– Sizning injiqligingizga qaramay, işlarini bir çetga surib, şu yerga olib kelişdi. Hayratlanmasangiz ham hayratlanganday bölib turing birpas. Kuling, ularga qarab xömraymang. Axir okeanning ketib qolişiga ular aybdormas. Kuling, deyapman, jin ursin sizni, – dedi u.
“Jin ursin”, degan gap meniki edi. Bu sözni men köp işlataman. Ikki kun men bilan yurdi-yu ungayam yoqib qoldi şekilli, avval bir-bir, keyin esa oğzini töldirib işlata boşladi, jin ursin!
Özbekistonda ufqda yer körinmaydigan suvning biri – Orol, biri – Haydarköl. Orol olis, juda olis. Haydarköl esa bir qadam. Erinmaganga bir qadam. Şuytib, gohida suvni soğinib Haydarkölga uloqib ketaman. Şerik bölişi şartmas.
Şerik ham har xil.
Namoz akaga öxşab ov desa yayrab ketadigan, kölga çiqqaç amaldor bölganiga ham qaramay aravani teng tortadigan, ikki kun desa ikki, uç kun desa uç kun miq etmay yuradigan şerik hamişayam topilavermaydi. Topilganining ham vaqti sening vaqtingga töğri kelmaydi.
Yana Bahodirga öxşaganlari bor (uyam jurnalist).
Sen bilan kölga borişga ahd qiladi, kunini belgilaydi, kamiga har körişganda “qattiq tayyorlan”, deb turadi. Ammo ketadigan kun kelganda bormay hafsalangni pir qiladi.
Nima emiş, tuş körganmiş. Tuşida uni miltiq bilan otib qöyganmişsan. Böldi, bormaydi. Yalin-yolvor, tavallo qil – foydasi yöq.
Yana bir toifa bor. Ular boradi. Uyidan borib olib ketsang, barça taşvişlarni özing qilsang, boradi. Faqat galstuk taqib boradi. Saksovul, jinğil, qamiş oralab suv keçadigan joyga dazmollangan kostyum-şim kiyib, tuflida boradi. Keyin esa köl atrofidan konditsioneri mehmonxona qidiradi. Içingda “yarmi sahro, yarmi daşt, bir qismi toqqa tutaş bu köl atrofida konditsionerli mehmonxonani katta xolang qurib qöyibdimi”, deb ğijining kelsa ham vaqtingni uvol qilib tişingni-tişingga bosasan. Ammo bu eng yomoni emas. Yomoni – ularning yarim kunga bormay içburuğ bölganida, endi avjiga çiqayotgan sayohatning beliga tepib, qaytaylik, deb turib olgani-da.
Xöş, şunaqa şerik kerakmi menga?
Ey-y-y, hammasidan Sanjar tuzuk. Safardan zerikkaningda ham nimadir öylab topişga usta. Zerikkaningni bilmaysan. Biroq uniyam hamişa topib bölmaydi. Şuning uçun özim ketaveraman…
Haydarkölning Omonkeldi tomonlarida bir çöponni uçratdim.
Qumga ötirib qolgan maşinamni çiqarolmay xunob bölib turganimda qöy haydab keldi. Kun kuydirar darajada issiq bölsa ham tuya junli çakmonga öralib olgan, boşida qozoqi qalpoq.
Salom berdim, alik olmadi. Xuddi meni körmaganday töğri kelib maşina ğildiraklariga qaradi. Qölidagi hassasi bilan ularni bir-bir turtib kördi. Söng qölini peşonasiga soyabon qilib yigirma-öttiz metr naridagi yölga qaradi.
– Ne uşin bul jerge kelding, balam? – dedi nihoyat.
– Tuyalarni oldidan tomoşa qilmoqçi edim, – dedim alam bilan.
– Olar qayda? – dedi u.
– Ketib böldi.
– Axmaq ekensin, – dedi çöpon.
– Ha-a, xayolparastligam ölsin, – deb yozğirdim uni quvvatlab.
– Kasibing ne? – söroqlaşda davom qildi çöpon.
– Jurnalistman, – dedim.
Çöpon ajablandi:
– Bul ne degening?
– Jurnalist-da, gazetaga maqola yozadi. Radioda gapiradi, – dedim biroz ajablanib.
Uning çehrasi yorişdi.
– Eee, minanday soylegen senmisin? – dedi qöynidan kiçikkina radiopriyomnik olib.
Agar Haydarköldan ança narida, Qizilqum sahrosining çöponlaridan boşqa heç kim yaşamaydigan joyida turganimga közim yetmaganda, u meni masxara qilayapti deb öylagan bölardim.
– Ha, – dedim.
Çöpon yuzimga sinovçan tikilib priyomnikni yoqdi. Undan vişillagan tovuş çiqdi. Çöpon murvatlarini burab tölqin qidirdi. Befoyda.
– Sozing tuvri şiğar, sen minau jerdesinğoy, qaydan aytsin, – dedi söngra.
Kulib yubordim. Uyam kuldi. Keyin:
– Minauni qoy. Tamaq jeb, qimiz iş. Jigitter kelse, şiğarip alamiz, jur, – dedi.
Unga ergaşişdan boşqa çoram ham yöq edi. Maşina eşiklarini qulfladim. U norozi tönğilladi:
– Neden qörqib tursin. Maşinağa kim kiredi? Yeş kim joqqoy minau jerde. Albasti kiremin desa, qulptin payda joq.
Birga-birga gaplaşib keta boşladik. Unga uçquloç tomonda suv ostida qolgan mozorlar haqida gapirdim.
– Esitgenmin, – dedi çöpon. – Minau jerde ulken qazaq avuli bolatin edi. Jastar qalağa qaşip ketib tur. Bul jerdede sonday bolğan. Bizdede solay. Ulken ulim axmaq. Uş ret mal alib, qörasiğa tiqdim. Ming danağa jaqindasa – satib, Almatiğa qaşadi. Menide, anasinida tangdamaydi. Bar aqşasini quritip, şir jalanğaş qaytip keledi. Axmaq, bileytin jumisti qilsayşi, diymin. Tingdamaydi. Sen siyaqti jaqsi soz soylep, aqşa alsa bir jol. Sen uaqtinda tuvri söyleysin. “Odob”, deysin. Aulda bolğan angimeni tingda. Ötegen aqsaqal oristarmen jurip, araq işgeni uşin xaliq oni ağaşğa baulab, auldan quvğan. Kazir işme degenni quip salatinmizov. Omir sonday ekenğoy…
Uning gaplarini tinglab, Husan Karvonlining içkilik haqida maqola yozgani-yu misolni öz qişloqdoşlaridan keltirib, salkam olti oy qişloğiga borolmay yurgani esimga keldi…
Nurotani aylanib Boğdon şahriga kirgaç, bozor oraladim. Bu yerga kelgan kişi bozorga albatta kirişi kerak. Qöziqorin, totron, ravoç möl.
Qöziqorin sotib turgan yigit savol berdi:
– Asli qayerdansiz, mehmon?
– Forişlikman, – dedim, u işonqiramadi.
– Tilingiz öxşamaydi-ku?
– Biçoqlar tomondanmas, turkmanlar tomondanman, – dedim eski hazilni eslab.
Forişda Nurota toğining Samarqand tarafidagi elni turkman, ular esa Boğdon atrofida yaşovçilarni biçoqlar deb hazillaşadi. Turkmani-ku, tuşunarli, biçoği nima desangiz, aytay: Forişning asli öğiz elati piçoqni biçoq deydi.
– Eee, – dedi yigit. – Falakning gardişini qarang. Ilgari bu yerga turkman zoti kelmasdi. Endi Forişning salkam yarmi turkman bölib ketdi. Qoraabdoldanmisiz? Qoraabdolning qayeridansiz?
– Bolğalidanman.
– Iye-ye, Şakarvoy melisaning qişloğidanmi, – dedi u jonlanib. – Ö bizniing aka böladi.
Forişliklarning köpi Qoraabdoldan Şakarvoy milisani, Garaşadan Sadulla Hakimni, Narvondan Bastam Sayidqulovni tanişadi.
– Milisa bölib işlaganda içibmi, janjallaşibmi qöliga tuşgan bölsangiz kerak-da, – dedim “tegişib”.
Yigit qizarib ketdi.
– E-e-e, endi yigitçilikda böladi-da. Yaxşi yordam qilgan, baraka topsin, har körganimda bir çoy qilib beraman. Kimi bölasiz Şakarvoy akaning?
– Qöşnimiz. Rostdan yaxşi milisa bölgan, hozir oqsoqol, – dedim.
Yigit Şakarvoy akani rostdan hurmat qilarkan, qöziqoringa pul olmadi. Bezrayib ketiş noqulay tuyilib maşinamdan bitta kitobimni olib dastxat yozib sovğa qildim…
Endi esa yozişga ança-munça gap yiğib, Toşkentga qaytayapman.
Sayru sayohatning bir gaşti şuki, uyga qaytib bola-çaqangga, xotiningga, qöni-qöşni-yu oşna-oğayningga qöşib-çatib lof uriş mumkin. Oğzini lang oçib eşitişadi. Busiz iloji yöq…
Axir, Ahmad oğa aytgan-ku: “Ovçi böliş uçun lofçi, lofçi böliş uçun ovçi, böliş kerak”, deb.
Aniq bilaman, bu safar haqida Namoz aka eşitsa yayrab ketadi, Bahodir… Bahodir nimayam deydi?
Yana kölga borişga ahd qiladi, kunini belgilaydi…
Saksovul, jinğil, qamiş oralab suv keçadigan joyga dazmollangan kostyum-şim kiyib, tuflida boradigan toifa bölsa “faqat özingiz boravermay, bizniyam olib boring-da, endi”, deydi.
Rossiyaga savdoga borib bor-budidan ayrilgaç, bir amallab yarim tunda yolğiz özi qişloğiga kirib kelgan. Otasining oldiga söppayib kirişga nomus qilib, “şarmanda qilma”, deb Xudoga yolvorgan. Darvoza qarşisida unsiz yiğlagan, keyin esa “özingga tavakkal”, degança heç kimga bildirmay (hatto xotinigayam) imi-jimida yana Rossiyaga qaytib ketgan Sobirxon toğadagi hamiyatning milliondan biri ham bölmagan bu sullohlar aynan şunday deydi.
“Boraylik” ham demaydi. “Olib boring”, deydi.
– Hamiyat katta gap, – derdi Abdulla bobo, gohida. – Hamiyat katta gap!
Sobirxon toğa aynan şu hamiyati uçun oradan bir-ikki yil ötgaç, yuzi yoruğ bölib Rossiyadan qaytgan. Bularning yuzi…
Nimagadir ularning yuzini eslolmadim, uzr.
Xullas, Haydarköl atrofida şunaqa gaplar. Siz ham bir boring…
Aytgança, Boymirza bolğalilikmas. Forişdanammas, “Qayerdan”, deb söramang. Hamma joyda “xol qöyib” yurgan “mirzo”lar kammi?..
Аbduhamid Muxtorov
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


