20 daqiqada öqiladi

478 marta körilgan

Quyoşim enam

Guljahon Mardonova

Mehr-şafqat, oqibatni har narsadan

afzal bilgan onam Xadiça

Xudoyqul qizining

xotirasiga bağişlayman.

Muallif

Enam…

Uyda mol-hol söyilguday bölsa, enam yura­gini avaylab oldirib qöyadilar:

– Akalaring jeydi, jöraklari tovday bölsin, iloyim.

Jigari-yu buyragini olib qöyadilar:

– Kelin, çalaroq qilib qovur, bolalarimning böyrak, jigari sov bölsin. Otang aytuvdi, Ibn Sino yozganakan, odam qaysi aʼzosi sov bölişini xohlasa mol, qöyning ana şu aʼzosini tez-tez jeb turişi keragakan, – deydilar.

Bu mehrli gaplarni eşitib akalarimning közlarida yana çaqmoq çaqnaydi:

– Ota, ena, bila jeymiz, – deyişadi ular.

Dasturxon yozilib, ovqat suzilib, tovoq keltirilsa, enam hovlining töriga ovoz beradilar:

– Bobo-yov, kelağang, ovqat sovidi…

Otam qotma, böyi örtadan baland, yuzi zahiltob, malla-yaşil aralaş közlari ötkir, qoşlari ösiq, har bir sözida aql va mantiq aks etib turadigan odam. U qaraşlari maʼnili, maʼrifatli, bilimli, gapi keskir, adolatsizlikni yomon köradigan, yetim-yesirni, ojizlarni qöllaguvçi, ana şu masalada qarşilik körsatganlarga nisbatan şafqatsiz odam. Otam özining obrösini biladi. Öylamay, mulohaza qilmay gapirmaydi. Gapi ötkir va aççiq, toşni kesadi. Ön tört yoşida haşar yöli bilan maktab qurdirgan, qişloqning birinçi ziyolisi. Ön sakkiz yoşidan maktab rahbari lavozimida iş boşla­gan. Elning oldi – otam. Otam tufayli bizning uy maslahat markaziga öxşaydi. Biz bilgan, bilmagan odamlar boşiga yaxşi yoki yomon kun tuşsa, otamni daraklab kelaveradi. Ular heç mahal bizning uydan non-nasibasiz çiqib ketmaydi. Yaxşi-yu yomonga, taniş-u nota­nişga dasturxonimiz hamişa oçiq.

Ana şu elning oldi otam ovqat suzilganini eşitsa ham, şoşilmay, xotirjamlik bilan uy tomon yuradi. Xotirjamlik bilan ust-boşini qoqadi. Yanada xotirjamlik bilan yuz-qölini yuvadi, şoşilmay artinadi. Öziga işonç bilan dasturxonning töridan joy oladi. Ana şunday. Bizning uyda otam dasturxon boşiga kelmagunça tovoqqa qöl çözilmagan heç mahal. Bularning bari bizning ong-u şuurimizga sa­boq bölib singigan. Bu – enamning saboği.

Enam…

Rahmdil, kişining haqidan hamişa qör­qadigan enam. Har kuni oqşom çökib, poda qaytib, mol-hollar ega-egasiga topşirilgaç, Badaxşonning gurpillagan tuproqli köçala­rida Norqobil podaçi – Dalov buvaning tovuşi yangraydi:

– Oş, halol-hov, oş-halol…

Badaxşonlik ayollar odat böyiça keçki ovqat uçun nima pişirgan bölsalar, bir kosadan podaçi haqi uçun olib qöyadilar. Ertadan keçgaça elning mol-holini boqqan Dalov podaçining kattagina kadisi bor. U ayollar bergan quyuq-suyuq ovqatlarni ana şu kadisiga solaveradi. Kimning şörvasi, kimning palovi, kimning şirguruçi, kimning moşkiçirisi, kimning ğilbindisi, kim­ning jöpqasi idişga baravar tuşaveradi.

– Bolam, podaçi buvangga oşni göştliroq qilib opqöyinglar, – deydi enam.

Biz bolaligimizga borib ijirğanganday bölamiz. Enam bu qiliğimizga norozi qaraydi:

– Şunça moldi tuyoğiga xiyonat qimay boqiş osonma? Kelin, göşini uyub sol, – deydi enam çeçamga. – Narigi dunyoda qorz bömayiq. Beçora Dalov buva Badaxşonning molini bu yoği Törtoğayin, bu yoği Nagahan, bu yoği Madaniyat qilib aylantirib boğadi. Içayatgan sut-qotiğing, qaymoğingning mazzasi ana şundan. Betingdi toş olma jeganday buriştirma, bolam. Özlaring şuytib boğalasilarma? Öqişdan keçib…

Biz jim bölamiz. Xursand, Böston degan qiz­lari-yu Fotima otliğ kampiri bilan yaşaydigan Dalov buva enamni juda uzoq duo qiladi.

– Bolam, bolalaringning rohatini kör, kam bömagin, Omonqul bilan qöşa qarigin, ilohi omin. Elding molini boğayotganimga mingdan-ming roziman. Ölsam, şular kömadi-da, bolam, – deb uyiga jönaydi.

Enam podaçi ketgaç xomuş bölib qoladi:

– Xudo har bir odamni bandam, desin. Qarigan çoğida mol boqiş bu kişiga osonma? Xudo Potma çeçamga bittagana ul berganda-ku, buytib qiynalib jörmayidi, – enam köylagining yengi bilan közlarini artib qöyadi.

Enam…

Yetti puşti boy ötgan, çorvasi-yu ziğiri yurt-u jahonga siğmagan Xudoyqul govboyning Ortiqbaybiçadan yolğiz qizi – mening enam. Qizillar kelib quloq qilingan, surgunda ezilgan boy buvamdan enamga tilla töla xumça qolmadi. Çeki-çegarasiz boğ-roğlar qolmadi. Danğillama uylar qolmadi. Faqat enamni bor böy-basti bilan hamişa öziga çorlab turadigan, ranglari yorqin xotiralar qoldi.

Buvalari – oq surpdan köylak-işton kiyib, yelkasiga törva osib Makka-yu Madina zi­yoratiga borgan Pirmat hojini körmaganlar-u eşitganlari böyiça hikoya qilib beraveradilar:

– Buvağanam, iloyim görlari nurga tölib, jannatning nozboylarini iskasin. Törvasida ikki kapgina talqon bilan Makkaga bir kunlik jöl qoğanda mavali doraxdi ostida dam olibdilar, – enamning hayajondan tovuşlari titraydi. – Şu payt oldilariga bir urğoçi kuçuk kelib, tilini osiltirib turaveribdi. “E jonivor, oçqoldingma?” deb buvam rahmatli bir kap talqon beribdi. Kuçuk talqonni jeb şu atrofdagi mozording içiga kirib ketibdi-da, köp ötmay yana qaytib çiqibdi. “E jonivor, yana jeysanma?” deb buvam rahmatli törvasidagi bor talqonni kuçukning oldiga qoqibdi. Kuçuk talqonni jeb yana mozor içiga kirib ketibdi. Buvam bu sirdan hoyron qop mozor tomonga jöribdi. Borsa, ena kuçukding beş-oltita közi oçilmagan bolalari şing­şib jotqonimiş. “A jonivor-a, tiling jöq-da, bilmapman-da”, debdi-da, qora kunga osrab qöygan bir töğram nonini kuçukning bolalari oldiga taşlabdi. Buvam mozordan çiqib Makka-yu Madina toropga qarab jölğa tuşibdi. Şu payt muborak tomondan “Ey hoji, ortingizga qayting, hajingiz qabul böldi”, degan tovuş eşitilibdi, – enam közlaridagi namni yenglari bilan artib qöydi.

– Ena, keyin-çi, keyin nima böldi? – deymiz biz enamning köz yoşiga hayron bölib.

– Keyinma? Olti oy deganda haj ziyoratidan qaytgan Pirmat hoji buvam uyda qirq kun çilla saqlagan. Yuz çoğli odam joylaşadigan mehmonxonasiga oq harirdan qirq qavat qilib parda ildirgan, – deydi enam ovozlari titrab. – Qirq kun boy bobomga özganing közi, özgaga boy bo­bomning közi tuşmagan. Momongning aytişiça, jegilik katta momom tomonidan bösağaga qöyilgan, xolos. Qirq kundan söng buvam çilladan çiqib, elning eşon-u devonalari, namoz­xonlarini jamlab hoji töyi qilib bergan. Va xizmatlarida yurgan molboqar-u tuyaboqarlar, qöyçivon-u podaçilar, çorakor-u boğbonlarini yoşiga qarab uyli-joyli qilganlar. Hatto ularga mol-qöydan uluş ajratib bergan. Boy bobom vafoti qadar eldan qadr körgan, el-u jurt u kişini yaxşilik bilan eslaydi, – deydi enam xörsinib.

Hayajon bilan aytilgan bu hikoyatdan köp narsa uqamiz. Bir kişiga yetgan yegulik ön kişini ham töydiradi. Sen boğ-u çorboğda yaşab atrofingdagilar qaqragan biyobonda çöllasalar, beeʼtibor bölmagin, yaxşilikning ham, yomonlikning ham javobi bor, deganidir.

Pirmat hoji bobom Qamaşidagi karvon yölida joylaşgan Qoraboğ qişloğida karvonsaroylar, mulla, domlalarning kitobxonlik qilişlari uçun maxsus hujralar, Çim qişloğida masjidlar qurdirganlarini enam aytib beradilar. Pirmat hoji bobomning öğli, enam­ning otasi Xudoyqul govbo­bomning maʼrifatli odam bölganlari, çorakorlariga mehribonliklari, ularni uylantirib, mol-hol bilan rözğorlarini bölaklab berganlari… Eh-he, munday xotiralardan zerikiş ne – bilmaysiz.

Yana aynan bunday suhbatlardan söng içkari uydagi jajji, kelin sandiq ayvonga opçiqilib oçiladi. Körib közingiz quvnaydi: rang­lari yorqin hapamat, gulband, hilba, dardiğozna, çinmarjon, bötaköz… bir dunyo munçoqlar.

– Monovi hapamat, – deydi enam titrabgina. – Buni otam rahmatli oltiga tölganimda Payşanbaning bozoridan olib keluvdi. Bu munçoq uydagi xapagarçilikning oldini tösadi, deydi momang. Bunisi gulband. Kimning uyi­da gulband bölsa, gul (çeçak)ning oldini oladi. Manovi bötaközdi momong tizişgan. Enaganam­ning, baybiça kayvonimning qöli­ning iziyam bor, isiyam bor, bolam. Şuniçun etiyatlayman-da, – deydilar taqinçoqlarni hidlab.

Biz hayrat bilan yaşil, oq, qizil, qora, kök tusli turlima-turli munçoqlarga termilamiz. Bolalar qöl çözsa, enam sekingina maʼnoli qarab qöyadilar – çeçalarim darhol özla­riga kelişadi:

– Tek tur, uzilsa ulab bölama? – tanbeh berişadi bolalariga.

Bu munçoqlar na şakl-u şa­moyili, na tusi, na tiziliş sanʼati bilan hozirgilarga öxşamaydi. Ön-ön beş qavatlab tizilgan munçoqlarda göyo kaştalarning betakror naqşi bor. Va yana mehr bilan muhabbat ham qo­rişiq. Keyin öz ajdodlaringga nisbatan beeʼtibor bölmaslik, ular haqidagi iliq xotiralarni yuraklarga joylaş kerak, degan saboq ham bor.

Enam…

Enam aytadi:

– Taqdir Allohdan, bolam, – deb.

Şunday. Bölmasa, qizil şapkalidan darama-dara, örma-ör qoçib, pisib kun ötkazgan, Tojikistonning laqaylariga termilma bölgan Xudoyqul buvam bilan, Ortiqbaybiça momom, enam qayda-yu, Badaxşonda – Alimardon çavandozning ön gulidan bir guli oçilmay sölgan marhum ayoli Oyimgul gözalning jetimça jetti kulçasi – otam Omonqul malim qayoqda?

1931-yil. Enam öşanda beş yoş, Hasan-Husan toğalarim sakkiz yoşda bölişgan. Xudoyqul bobom özga yurtlarga – Tojikiston taraflarga quloq qilinadi. Bobom Qözigul, Oyjamol otliğ xotinlarini Çimda qoldiradi. Suyimli ayoli Ortiq momomni olib ketişga qaror qiladi. Ortiq momom Tojikistonga ketişlaridan oldin enamni, Hasan-Husan toğalarimni olib Badaxşonga, enasi Jumagul momo, otasi Eşqurbon buvanikiga mehmonga keladi. Şunda burgut közli, ön oltiga çiqqan otamning nazari enamga tuşadi.

Yillar ötib otamning uylaniş vaqti-soati yetganda “Çimlik boybuvaning erka-yu sarka qizi Xadiça baybiçani olaman”, deydi otam. Şu gapdan söng enamning tus toğasi Sattor Qurbon bilan otamning otasi Alimardon çavandoz bellariga oq belbov baylab oq otda “Qaydasan, Tojikiston?” deb yölga tuşadilar.

Öşanda enam ön beş, otam yigirma beş yoşda edilar. Sovçilarni boy buvam surgundagi holiga qarab kutib oladi.

– Boy buva, çavandozning tönğiçi Omonqul köp teran, jer tagida jilon qimillasa biladigan ziyrak ul böğan. Ön törtga çiqmay maktabda vajatiy böldi, ön sakkiz yoşidan beri  Badaxşondagi maktabda direktir. Özi qurdirdi şu maktabdi, – deydi Sattor Qurbon toğam. – Endi desangiz, boy buva, qulçilikka keldik.

Boy buvam birpas tek qotadi:

– Çavandozga-ku işonçim mustakam, lekin ovrinmanglar, qizimiz yoş, – deydi.

Şunça gap-söz aytiladi – ammo boy buvam qayta gapirmaydi. Sovçilar dasturxonga fotiha tortib ortga qaytadilar.

Keç kirib, izğirin jonni olar payti boy buvamning hovlisiga sovçilar qaytib keladilar:

– Boy buva, Vaxşga jetganda bilibmiz, men çakmonimni esdan çiqarippan, – deydi Sattor Qurbon toğam. – Sovuq ötganda bilibmiz.

Xudoyqul buvam xudojöy edilar. Sovçilar­ning ortga qaytişi – çakmonning unutilişini Xudoning irodasi, deb biladilar.

– Enasi, jovçilarga oş damla. Qizingning taqdiri çavandozning uli bilan ekan, – deydi bobom Ortiq momomga.

Oş rozilik alomati edi. Endi ön beşga tölgan enam zamonning zayli bilan imi-jimida uzatiladilar.

Badaxşonda enam old kelin böldilar. Jun titib, uni savaş, kalavalab yigirişda heç kim oldilariga tuşolmagan. Jölxurs, tuzliq, böğça, ğojori, arabi gilam töqiş, kigiz bosiş, joypeş tikiş – eh-he… Bu narsalar hamon öz körkini yöqotmagan. Bularning ipi röyan degan ösimlikning guli yoki zardolining tomiri qaynatilib tayyorlangan rangda böyalgan-da – şundan rangi öçmaydi.

Enam yoğoç qoşiqlar solib qöyiladigan maxsus xaltani özi tayyorlardi. U “bu xaltaning gulini kim körib ötiribdi”, deb qaramasdi. Xalta uçun möljallangan ipni kalavalab yigiriş-u rang tanlaşgaça eʼtibor bilan qarardi. Qoşiq xaltamizning gullari jimjimador, ranglari yorqin, közni quvnatadigan bölardi. Tuzliq, isiriq solib qöyiladigan maxsus xaltala­rimizning ham rangi, gullariga tanlangan şakllar bir-biriga öxşamasdi. Har birining oşxonada öz joyi bölib, heç qaçon örin almaşinib qolmas edi. Kandir jelak, uni­ng ikki yoni, orqa yenglari, boş usti qismiga rango-rang ipaklardan bosma kaştalar tikiş, peşmat, jegda, kiyma tikib qariyalarning duo­sini oliş. Har kimga nasib etibdimi? Har safar şukronalik bilan aytadilar:

– Bolam, bu kunlar şu duolarning ijobati-da…

Esimda, Badaxşonda töylar bölsa, tevarak-atrofimizdagi xotinlar qatlamaning mo­yiga jiqqa tölgan tovoqlarini boşlariga qöygança enamni kutişardi:

– Opa, bölağang-ov, bizar borgunça töy tamom böladi, – derdi rahmatli Husan toğam­ning ayoli Zulfiya çeçam.

Köp ötmay peşayvonda enam paydo bölardi: qizil satindan tikilgan tişqotirma köylaklari lov-lov yonadi. Hapamat, gulband, dardiğozna, orasiga kumuş tanga aralaştirilgan qizilmarjon, böynida tomoqça. Mayda oq munçoqlari hafsala bilan terilgan qora jipakli jumalak közingizni oladi. Oppoq ğijima römolning bir uçi çap, bir uçi öng yelkaga taşlangan. Enam, böğjomaday lorsillagan enam. Yonoqlari ol enam.

Enam… Sabr-bardoş timsoli.

Qişning qirçillamasi… Keça yoqqan qor qatqaloqqa aylandi. Osmonning rangi xira. Izğirin odamning betiga iynaday sançiladi. Quyoşning issiği pasaygan. Qişloq odamlari sovuqni pisand qilmaydi. Burni şolğomday qizarib, şulqillab tursayam, tanasi izğirin zahridan titrab tursayam, qöl-oyoqlari uvişar holga kelsayam, piyozning pöstidan yupqa çoponiga öralib hadahalab ketaveradi.

Jonni olar şunday sovuqda Badaxşonda töy böldi. Absalom pöçoq öğilçasining qölini halolladi. Peşin mahali doşqozonlar oçildi. Qozonning atrofini eldan burun bola-baqra örab oldi. Ular biladi Badaxşonda töy oşi birinçi bölib bolalarga berilişini. Qora-qura bolalar uşlab turgan sirli tovoqlarga bir-ikki kapgirdan oş taşlandi. Ular ukaçalarini yetaklagança böği çiqib turgan oşni issiğida yeb oliş uçun töğri kelgan joyga çök tuşib, işga tuşib ketadilar. Suvi şulqillab turgan burunlarini torta-torta, çoponlari yengiga arta-arta beş panjalarini tovoqqa baravar botirib oşni yeb bitiradilar. Böldi bolalarga boşqa heç narsa kerak emas. Ular gala-gala bölişib, öynab yuradilar.

Kunduzgi oş keçga tomon töxtadi. El tarqaldi. Uy egalari dasturxonlarni yiğişti­rişdi. Qotgan non bölaklarini quritib olişga tayyorlaşadi. Idiş-tovoqlar, kapgir, qozonlarni yuvişib, saranjomlab olişdi. Hovli içkari, taşqarisi supurib-sidirildi.

Bu payt esini tanigan öğil bolalar hovli örtasiga ulkan gulxan uçun ötin taxlay boşladilar. Har zamonda töyning egasi kelib xabar oladi.

– Olov balandroq jonadigan bösin. Ötin köp, köproq taxlanglar, – deydi u.

Uning gapidan biz bolalar yayraymiz. Çunki töy oşidan keyin gulxan atrofida böladigan öyin-kulgi kişiga juda yoqadi. Keçga tomon gulxan atrofiga kigiz, julxurs, pöstak, gilam, körpaça töşab çiqildi. Oldingi qatorga bolalar, ularning orqasiga buvalar, katta erkaklar töşamalarga joylaşib ötirib olişdi. Nihoyat, qoronği tuşib, kişi-kişini anglamas darajaga yetganda taxlangan ötinga avval kerosin quyilib, söng gugurt çaqildi. Gulxan birdan gurilladi. Odamlar zavq bilan hay-haylaşib qöydilar. Gulxan atrofiga suv tölatilgan qora qömğonlar qöyib çiqildi. Hademay ular biqirlab qaynaydi – yoş yigit-yalang çoy damlaydi, çollarga, bolalarga çoy tutadilar. Qayerdandir çaqirilgan ikkita yigit, biri doira, biri tor çalib, davrani aylana boşladi. Odamlar mazza qilib qiyqirib qöydilar. Hofiz yigit “Onam derman”ni ayta boşladi. Ayrimlar bor ovozda unga jör böldilar. Orqaroqda tik turgança tomoşa qilayotgan momolar, enalar astagina:

– Umring uzoq bölsin. Etagingdan jolpillab kökargin, bolam, – deb qöyişdi.

Qöşiqçi yigit “Qarğalar”ni boşladi. Endi hamma qarsak çalib uni olqişlay boşladi. Şöx-şang Xöjayor amakim zavq bilan tizzala­riga urib öynadi. Odamlar izğirin sovuqni unut­gan edilar. Bir mahal davraga Şoböta buva çiqdi. Buvaning sakrab örnidan turganini körgan zahoti hamma qiyqirib qöydi. Şoböta buva şöx-şanglik bilan qöşiq boşladi:

Oy derezadan qaragano,

Çaçini mayda taragan.

Şobötani qoyda deb,

Har kimlardan söragan.

Söragano söragan…

Şoböta buva – yupqaga örasang it burilib qaramaydigan odam. Aytayotgan qöşiğidan odamlar içaklari uzilib kulardilar. Öyin-kulgi ana şu tariqa davom etadi. Navbati bilan Di­yor buva, Oçil buva şöxliklar qiladilar. Katta-yu kiçik mazza qilib hoholaşadi. Eşböri aka davrani egallaganda qiyqiriqlar yana avj oldi. U odamlarning hayotida röy bergan kulgili voqealarni har xil obrazga kirib aytib berar, içakuzdi hangomadan hamma maza qilardi. Odamlar to gulxan öçib, tafti söngunça öyin-kulgi qildilar.

Ertasi tong otib, közlarimizni uqalab, tursammi-turmasammi deb öylanib yotganimizda enam taşqaridagi öçoqda yoqilgan ğözapo­yaning olovini sandalga soldi. Jonimiz kirdi. Yuz­larimizni yuvib artingan zahoti yana özimizni issiqqina sandalga uramiz. Hammasidan ham mazzasi sandalga solingan olov taftida qizdirilgan issiqqina non, eritilgan sorimoy tanalarimizni yayratib yuboradi. Çinni piyolalarda issiqqina çoy höplaymiz. Nihoyat, otam dasturxonga fotiha qiladi. Opalarim dasturxonni yiğiştirib, eşik orani saramjomlaşga tuşadi. Dam oliş kuni bölganligidan maʼraka qozonga töldirilgan suvni isitib, bella­riga şol römol tanğib kir yuvişga tuşadilar.

Biz bola-baqra esa qora satindan tikilgan, paxta solib qavilgan göppilarimizni kiyib, enalarimizning şol römolini boşimizga tanğib olib, Nagohon ariq böyiga yugura­miz. Alim mullaning hovlisiga tutaş dönglik allaqaçon odamga tölgan. Özini bilganlar qöyning terisidan tayyorlangan pöstak olib kelib, ustiga joylaşib olgan. Birlari termosda issiqqina çoy damlab kelib şopiyolada höplab köpkari boşlanişini kutadi. Bu davrada ayollar qatnaşmaydi. Qarri-qartang buvalar, örtayoşli erkaklar, yoş-yalang yigitlar qalin-qalin çoponlariga öralib olgança maydonga nazar taşlab turadilar. Hademay keçagi töyning köpkarisi boşlanadi. Sayhonlikda yuzlab otlar va çavandozlar. Çavandozlar katta köpkari boşlanişidan oldin qorauloq çopadilar. Bu bilan otni va özlarini köpkariga tayyorlab oladilar. Qorauloq töxtadi. Çunki baland yuk maşinasi ustidan bakovulning tovuşi gurillaydi:

– Ilohi omin, bugungi köpkari eson-omon, janjal-jarohatsiz ötsin. Şu yerga umid bilan kelgan çavandozlar solimsiz ketmasin. Endi quloq tutinglar. Birinçi uloq uçun ena-bola sarka qöyildi. Ov-v, jigillar, Hazrati Alining kuçini bersin silarga. Omin, Allohu akbar, – bakovul şunday deb qoni silqib turgan sarkani çavandozlar töplagan tomonga irğitdi.

Çavandozlar boşlari uzra havolanib kelayotgan sarkani qölga kiritmoq uçun intildilar. Ular qamçilarini tişlab olgança otlarini sarka tuşayotgan tomonga niqtar, oldindagi otlar orasidan öziga yöl oçmoqqa intilardilar. Çavandozlar qiçqirar, baqirar, sökinar edilar.

– Ha, enangdi sening…

– Jöldan qoç, deyman…

– Ukkağar, norjoqa bor…

Alim mullaning hovlisiga tutaş sayhonlik otlarning kişnaşi, çavandozlarning hayqiriğidan gubirdaydi. Ariqning qirğoği bölgan dönglik esa guvillaydi. Çavandozlarning gurillagan tovuşlari hammayoqni bosib ketdi.

Unga sari döngdagilar bor ovozda köpkaridagi ahvolga qarab hayqiradilar:

– Ol-l, ur, sur-a, tort-a…

– Yoppirim-ay, joni borma bu dangaldi? Non jemagan-ov, Zorxol quvjoq bunga non bermagan. Qora, onqoyib turişini qora-da. E, sol-ay…

– Anovi merov kim-ov? jiyron otdağini aytayappan. Nimaga onqayadi? Qurga kirmasang, göringga uloq çovasanma?

– Eh, ana oldi, – deydi burni şolğomday qizarib ketgan Sattor toğam.

– Kimakan? Hasan çavandozov…

– Vo, ukkağar, joni bor-da. Bos, uç-a…

Guv-guv, guv-guv…

Biz qizlar boşimizdagi şol römolni qattiqroq tanğib, quloqlarimizni berkita­miz. Oyoqlarimizdan sovuq ötib, taraşaday qotgan kalişlarimizni tap-tap yerga uramiz. Qöllarimizni qora guppining kissasiga çuqurroq suqamiz. Qani isib qolsak? Köpkarining qiziğiga berilib ketgimiz kelmaydi. Polvon-polvon kelbatli Hasan-Husan toğalarim, Ulaş va Çori amakim döngdagilarning qiçqiriğini eşitganday gajirlik bilan uloqni biri olib, biri qöyib marra tomon uçadi. Akalarim közla­rida öt çaqnab toğalarimga, amakila­rimga haybarakallaçilik qiladi. Hasan toğamning uli Beğali toğam xursandlikdan osmon böyi çöpçiydi.

– Ha, otamdan…

Şu tob yerdan ösib çiqdimi, Xudoning karomati bilan osmondan osilib tuşdimi, bilmayman, naq otlar quturib, gupirayotgan maydonda qotti şoyidan çopon kiyib, boşiga gardimi, parangmi – tussizroq römol tanği­gan ikkita palakati qiz paydo böldi.

Dönglik zombirning uyasiga aylandi:

– Voy, vo-ya, baçalar qayardan keldi?

– Yovoy, ot bosib öladi.

– E, Şoğuçqor bolam, opçiq, etaging jolpillab kökargir…

– E buva, ot bosib ölaman-ku?

Odamlar biri olib, biri qöyib, öpkalarini bosolmay dobirdayatganda, Şoğuçqorlar boraymi, bormaymi, deb tirxişlik qilib turganda say­honlikda qoraboğlik Ahmad milisaning töqson yaşar töqqillagan enasi qora şoyidan qamçiday qilib qavigan çoponida otam paydo böldi.

Dönglik yana guvrandi:

– E, onovi ajali jetgan kim-ay…

– Omonqul-ku, Omonqul…

– Ğujuri bor-da, senlarga öxşab atalaxörmas-da, – dedi Davron buva.

– Etiyat bösin-da, voh…

– Görillama, Xudoning ğazabi, ot odamdi bosmaydi…

Otam ehtiyot bölolmadi: tişlarini irjaytirib, dumlarini xoda qilib, biri olib, biri yasab kelayotgan beş-oltita ot qizlarga yaqinlaşib qolgan edi. Otam gajirlik bilan qizlarning birini öngga, birini sölga irğitdi. Ular yerga çalpak bölib tuşdi. Otlar odamni bosmaydi, degan Yorman buva adaşibdi. Böz, qora, jiyron, qönğir, çipor tusli, quturib kelayotgan qorabayir, saman, çavkar otlar biri körib, biri körmay otamning allak-tallagini çiqarib ketdi. Akalarim, amakilarim, loyqalik Xalil aka, qoraboğliq Pirmat döxtir gurra say­honlikka çopişdi. Men surat bölib qotib qoldim. Kimdir engaşib meni mahkam bağriga bosdi. Uning yelkalari oşa fojiani körib turardim. Çavandozlar otlarning jilovini siltab-siltab zörğa töxtatişdi. Ulardan biri qölidagi parça-parça bölib ketgan uloqni nafrat bilan otib yubordi. Çavağonlar otdan tuşa qamçilar qonatgan, otlar tişlagan quloğ-u burunlarini işqay-işqay otam sari çopişdi.

Dönglikdagilardan yana yigirma çoğli odam maydonga çopdi.

– Hah, beçora-ya, – dedi Yallaqobil buva.

– Suyaklari böltak-saltak böldi-yov, Omonqulning, – dedi kimdir. – Ajal-da…

– E, somirdama-yay, davra körmagan pistoqi köz, – Boyqobil buva gapirgan odamga qarab xezlandi.

– He, tilingdi ola qorğa çöqisin sening. Omon malim ölsa, senga dunyo keng qolama? Xudoy soqlasin, bir etak bolasi bor…

– Bachça-da, Yarman oqsoqol, qöying, ku­yinmang, ovziga qoramay somirdadi-qöydi-da. Ana Pirmat döxtiram şuyarda ekan, sozlaydi hozir, – dedi kimdir.

Köpkari töxtadi. Otamni körpaça tuşalgan zambilga avaylab yotqizişdi. Töyga kelgan maşinalardan biriga ehtiyotlab olib çiqişdi. Bir guros odam birga ketdi. Mehribongina Neʼmat akam mening, men Şermat ukamning qölidan mahkam uşlab Nagohan ariği böylab uyga çopdim. Enamga allaqaçon xabar yetib kelgan, şekilli, köça eşik oldida ranglari quv oqarib ketgança bizni bağriga bosdilar. Ortiq momom, Xurram çeçam Zulfiya çeçam atrofimizda gir ayla­nişadi.

– Ena, otam, otam qani? – dedim lablarim titrab.

– Otangni döxtirga, katta döxtirga obketişdi. Keladi, bolam, jilama, keladi, – dedi enam hammamizni bağriga bosib.

Keç tuşdi. Sozlangan çiroqlarning piligi mening yuragimday pirpirab yona boşladi. Enam bizni keçki ovqatga jamladi. Sandal­ning otam ötiradigan tör tomoni böş qoldi. Şermat ukam, Oyimgul singlim böş joyga qarab-qa­rab qöyar, közlaridan oqayotgan yoş sandal­ning ustiga yopilgan körpaga tomardi. Enam kenjalarni quçoqlariga oldi. Men öşanda ilk marta otasiz yaşaşning azobini, çinakam azobini his qildim. Hasrat bilan his qildim. Uyi­miz huvillab qoldi. Otamning feʼlidan zir titrab yaşagan bölsak ham, işdan qaytayotib Jar buva tomondan eşitiladigan yötali yuragimizga vahima solsa ham, maktabda yomon baho olsak eşitadigan dakkisidan bargdek qaltirasak ham uning bori yaxşiligini ana şunda angla­dim. Erkaligimiz bir lahzada uçib ketdi. Hammamiz enamning biqiniga tiqildik.

– Bu qanday körgulik? – enam astagina şivirladi.

– Endi nima qilamiz…

– Otamga boraman…

– Ena, otam qaçon keladi?

Otam döxtir şifosidan keyin ham bir yilça uyda yotdi. Maktab direktorligini şogirdi Ernazar Haydarovga vaqtinça topşirdi. Hammasidan yomoni sakkiz bola yeyarman-kiyarman. Berdiyor akam, Mehri opam Qarşida, Erkin akam Samarqandda öqiydi. Hali rözğor uçun bir söm pul topmagan.

Otam oilani çin erkak, çin ota bölib boşqargan ekan. Uning uzoq vaqt uyda yotgani bilindi. Hayotimizda çinakamiga qotti kunlar boşlandi. Hovlimizga tutaş qilib qurilgan quradagi suruv-suruv mollardan tuyoq, se­mizlikdan butlari kerilib yuradigan kurka-yu tovuqlardan bir dona ham qolmadi. Inigaça sotib yedik. Qozonga göşt öylab taşla­nadigan böldi. Kunda-kunora kadi bilan loviya qaynatib yeymiz. Kunimizga yozi bilan tomda quritilgan olma, örik, qaroli, anjir qoqilar, ğamlangan yonğoq, mayiz yaradi. Qatiğ-u qaymoq aziz böldi. Dasturxondagi uşoqqaça terib yeydigan böldik.

Otamning tört muçasi soğ paytlar Şermat ukam uyda sorimoy qolmasa:

– Ota, jemiş qomadi, – desa bas edi.

Ertasi sarimoy keltirardi otam. Otam yotqiliq bölib sorimoy qahat böldi. Ikkovora bir guppi-yu bir kaliş. Neʼmatilla akam (xudo rahmat qilsin) maktabdan çiqişiga oyoqyalang yetib boraman. Akam kalişini menga beradi-da, özi yalangoyoq uyga chopadi. Men uning ortidan öksib qarab qolaman. Biz ğingşiymiz, uh tortamiz, közimizdan şörvamizni oqizamiz. Faqat enam… sabrlari oltindan, bardoşlari kumuşdan qorilgan enam jim. Karillagan zamonlarni eslab hatto xörsinmaydi ham.

– Bolam, Xudoga şukur qinglar, otang tuza­lib ketsa, bu kunlarni ham unutasilar, – deydilar sabr bilan.

– Ena, falonçidan yordam söraylik, – deymiz munğayib.

Enam astagana şivirlaydilar:

– Non jemasdan xarjlama, xarjlasang ham, xaşlama…

Biz maqolni tuşunmay qarab turamiz.

– Asli qurumsoq odamdan xarj söramagin, şu xarj bilan işing bitguday bölsa, bir umr minnat qiladi degani, bolam.

Eh, kunlar heç zamonda jonsiz qotganmi? Otam butunlay oyoqqa turdi. Yana salobat bilan dasturxonning töridan joy oldi. Uzoq vaqt davom etgan xastalik uni özgartirmagan edi. U öşa qatʼiy, bir sözli, oilaning katta nazoratçisi, talabçan ota. Ammo uning borligi yaxşi. Mayli, bizni qattiqroq tergasa ham, past baho olsak jazolasa ham, uning birgina tomoq qi­rişidan çöçisak ham, bir qaraganidan darrov u yoq-bu yoğimizni tuzatişga harakat qilsak ham, jahlini çiqarib qöyganimizda çagrayib qarasa ham – otam­ning oldimizda yurişi, turişi yaxşi edi.

Otam özi qurilişiga boş bölgan, respublikada maşhur maktab deb tan olingan dar­goh direktorligiga qaytmoqçi böldi. Ammo şogirdi Ernazar Haydarov:

– Aka, biz ham direktor bölib davr suraylik. Siz özingizga boşqa iş qidiring, degan kuni otam rangi uzilib uyga keldi.

Şunda otamni tönğiç akamning nomi bilan ataydigan enam:

– Berdiyor, buytib ezilib ötirmang. Sizday odamni işsiz qöyişmaydi, – dedi jurʼat bilan.

Ertasi kuni ertalab tuman markaziga ketdi. Unga tuman xalq taʼlimi bölimi mudirligini taklif qildilar. Otam bu lavozimda ham izzat-hurmat bilan işladi. Ammo öşa şogir­diga nisbatan tişining orasida sovuq suv saqlamadi. Indamadi. Otam yana uzangiga mindi, yana davr-u davronlar qaytib keldi. Bögjomalar kiyim-keçakka, xumçalar yoq­qa, qaznoq göştga, sirli idişlar asalga töldi. Qörada yana qöy-qözi, sigir-buzoq, kurka, tovuqlar köpaydi. Yolğiz enamning sabr-bardoşiga, qanoatiga tahsin öqilgani qoldi.

Guljahon MARDONOVA

“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822

Obuna haqida

Izohlar

Hozirça izoh yöq. Birinçi bölib fikringizni yozing.

Siz nima deysiz?

Izoh tahririyat körib çiqqaç, eʼlon qilinadi.

Şu ruknda köp öqilganlar

Barçasi (258)

Suv. Hikoya

– Öz oyoği bilan jildirabgina kelmagan suv suvlik qiladimi?! Ketaman bu Cahroyi kabirdan… ketama-an-n! Dilşod şunday deya örnidan sapçib turdi-yu, derazadan taşqariga termildi. U avval hovlisidagi qovjirab qolgan…

“Eynşteyn jumboği”

Dekabrning asov şamoli tun bağrida özini har yonga urib, böriday uvillaydi. Uylar ham sovuqdan junjikkanday bağridagi çiroqlarini öçirib, şamolga jör bölib, qoranği tun vajohatini yanada orttiradi. Biroq şu imoratlar…

Uluğbek Hamdam. Yöl (falsafiy roman

Men bir ojiz tomçiman, ammo yuragimda ummon soğinçi yaşaydi. Mavlono Rumiy TUŞDAN OLDINGI VOQEA Ovoz keldi! Ovo-o-oz!.. Eşityapsizmi, ğoyibdan bir ovoz keldi! Dunyolarni töldirib emas, yöq, balki yöl kabi uzun, yöl kabi…