(Hikoya)
Ön olti qavatli binoning oynavand eşigidan kira-kira çap tomondagi plastmass devor bilan öralgan köçma xona tuynugidan keldi-ketdini kuzatayotgan militsioner bilan irimiga salom-alik qilib, öngga burilgaç, uç poğonali zinadan kötarilib, sarğiş lift yoniga keldim. Çap tomonda marmar tusli yana ikkita lift bor. Yöq, ularga çiqmayman. Menga salkam özim bilan tengdoş eski lift işonçliroq. Yangi liftlarning biriga çiqib, ellik minutça qamalib qolganim, sira esimdan çiqmaydi. Şundan keyin marmar tusli liftni körsam, duşmanimni körganday bölaman.
Men otamzamondan qolgan eski liftni tanladim. Çaqiriq tugmaçasini bosdim. Meni kutib turgan ekanmi, ön soniyaga qolmay, lift yetib keldi va menga quçoq oçdi. Şu tobda lift “assalomalaykum” deb tirjayib turganday tuyuldi menga. “Vaalaykum assalom” deganday, lip etib içkariga kirdim. Birinçi işim çap tomondagi tugmaçalar orasidan özimga zarur raqamni bosiş edi. Men izlagan raqam eng yuqoridagi “15”. Men “15” raqami öyib yozilgan oq tugmaçani bosişim bilan lift eşigi kimgadir döq qilganday, “qöyasanlarmi-yöqmi”, deganday taqira-tuqur ovoz çiqardi-da, asta yopildi. Eski lift norozi ohangda ğönğir-ğönğir qila tepaga örladi. Öng tomondagi tutqiçdan uşlab, qarşimdagi kattagina oynaga qaradim va özimdan xafa bölib ketdim. “Xotinim töğri aytadi. Sport bilan şuğullanişim kerak. Ançagina semirib, bağbaqam ham osilib qolyapti. Özimga qaray olmayapman. Nima qilay, vaqt yöq. Bekorlarni aytibsan. Hamma ayb özingda”.
Şunda nogahon lift devoridan yoqimli bir ovoz taralganday böldi. Iye, liftga radio örnatişibdi-ku?. Geografiyada ajab yangilik. Yöq, bu radio emas edi. Radio bunday yoqimli gapirolmaydi. Men uzoq-uzoqdan, olis dalalardan kelayotgan qadrdon bir musiqiy tirik ovozni eshitdim: A k a m k ye l ya p t i…
Huşyor tortdim. Yöq, men şunçaki huşyor tortmadim, öşa yoqimli va qadrdon ovoz ruhimni uyğotganday böldi. Sekin-sekin ovoz lift içida musiqa kabi sokin jaranglay boshladi: A k a m k ye l ya p t i!
Şunda men bu ovozning tört-beş yaşar qizaloq ovozi ekanini, bu ovoz menga taniş ekanini sezdim.
* * *
Kökalamda bedazor juda fayzli böladi. Heç qayerda yaşil rang bu darajada mardonavor tantana qilolmaydi. Ayniqsa, ertalab yönğiçqalarning tangaday barglariga olmosday osilgan şudringlar ularga yanada gözal tus beradi. Şudring tuşgan yam-yaşil yönğiçqazor olmos tökilgan yam-yaşil baxmalday yarqirab yotardi. Yönğiçqazor oralab beş yaşar Xosiyat yugurib borardi. Uning qizil köylagi yaşil yönğiçqazor uzra bayroqday hilpirab suzayotgan edi… Tobora olislayotgan Xosiyat ğaroyib yam-yaşil kenglik ustida qizil kapalakka aylangan mitti şamolday yelardi. Xosiyat yugura-yugura şamol tovuşida “Ota! Ota!” deya qiçqirardi. Uning yoqimli ovozi çeksiz yönğiçqazor uzra tölqin-tölqin taralardi. Bu paytda dala örtasidagi uvatda qoratoldan kötarilib, böyra bilan öralgan çaylada mulgilayotgan otam Xosiyatning çaqiriğidan uyğonib ketdi. Otam örnidan turib, şoşilib qiziga peşvoz çiqdi. “Qizim, nima gap?” dedi. Xosiyat bu paytda çaylaga yetib qolgan edi.
– Ota… Otajon… – dedi u hayajonlanib…
Otamning közlarida mehr porladi. “Qizim…” dedi-da, ikki qölini ikki yonga yoyib Xosiyatga bağrini oçdi. Xosiyat otamning bağriga töldi. Otamning öksigan bağriga şamol tegdi.
– Nima gap qizim? Tinçlikmi? – dedi yana otam.
Xosiyat esa öpkasi tölib, hayajonlanib dedi:
– Akam kelyapti! Ota… Akam kelyapti…
Otamning mehnatda qotgan çayir qöllari titray boşladi… Içki zilziladan yelkalari bulkilladi. Otam jiqqa yoşga tölgan közlarini asta Xosiyatdan olib qoçdi. Qizining samimiy nigohlari esa ota qoşida porlab turar edi. Oğir sukutdan söng oxiri otam söz qotdi:
– Akang kelyaptimi?
– Ha, ota, akam kelyapti.
– Qaçon… kelyapti?
– Bugun yölga tuşadi.
Otam Xosiyatdan buni qanday bilganligini söramadi. Bunga zarurat yöq edi. Çunki Xosiyat fariştalar bilan gaplaşa olişini otam bilardi. Şuning uçun u sözsiz, söroqsiz Xosiyatga aytdiki:
– Tez bobongga va katta enangga xabar ber. Akangning oldiga çiqişimiz kerak. Çop, qizim, tezroq xabar ber.
– Hozir aytaman ota. Bobootamgayam, katta enamgayam aytaman.
Xosiyat yana qizil kapalakday yaşil yönğiçqazor böylab yelib ketdi.
* * *
Men bu paytda 15-qavatga kötarilib, xonamga kirib ulgurgan edim. Işim köp edi. Qadimgilar Hayitni qanday bayram qilişgani haqidagi bir maqolani öqiy boşlaganimda yana devorlar orasidan öşa ovoz eşitila… yöq, tarala boshladi: A k a m k ye l ya p t i.
Kotibani çaqirdim.
– Sokina, siz qandaydir ovozni eşitmayapsizmi?
– Taşqarida şamol… Bu şamolning ovozi… – dedi u.
– Ha…töğri aytasiz… şamolning ovozi… Şamol akasini izlayapti, şekilli. Şamol akasini kutyapti.
Sokina mening oxirgi gaplarimni umuman tuşunmadi va nima haqda gapirayotganimni söraşga botinolmadi.
– Durbek qayerda? – dedim unga.
– Mahalla haqida maqola yoziş uçun mahallalarga ketgan.
– Durbek bölganda edi, bu ovozni eşitarmidi.
Sokina daftariga nimanidir yozmoqçi böldi, tayinli topşiriq yöqligidan bir muddat jim turdi-da, söng çiqib ketişga izn söraganday kutib turdi.
– Mayli, siz boravering. Durbek kelib qolsa kirsin…
* * *
Bu paytda Xosiyat yönğiçqazor odoğidagi bobootasining çaylasiga yaqinlaşib qolgan edi. U oyoği ostida şovirlayotgan yönğiçqalarga hamohang yöqotgan öyinçoğini topib olgan boladay qiçqirardi.
– Boboota! Katta ena!
Bobootam çayladan çiqdi. Yaşil yönğiçqazor şamolda sokin dengizday bir maromda çayqalib turardi. Xosiyat esa jannat quşiday tinmay jivirlardi.
– Boboota, boboota, akam kelyapti.
Köpni körgan bobom göyo şunday bölişi kerak, deganday xotirjam körinardi-yu, lekin… baribir qöllari qaltirardi.
– Özing akangning oldiga çiq! – uning ovozi titradi: – Katta soyliqdan ötişi bilan u senga duç kelgani maʼqul. Seni körsa birdan xursand bölib ketadi. Biz keyinroq.. yönğiçqazor böyida uni kutib turamiz. Özing olib kelasan uni bu yerga.
Yaşil yönğiçqazor uzra moviy tuman tuşa boşladi. Xosiyat tuman oralab ğoyib böldi.
* * *
Men kabinetda nimalar bilandir andarmon bölganday böldim, lekin heç narsa bilan maşğul emasligimni özim yaxşi bilardim.
– Sokina, bugun singlimning tuğilgan kuni. Unga köylak olib kelsangiz…
Kotiba qiz odatiga köra qalin daftarini qöliga oldi-yu, yozişga çoğlandi:
– Singlingiz neça yoşdalar?
– Beş yoşda.
Sokina dovdirab qoldi.
– Beş yoşda?.. Beş yoşda.. deyapsizmi?
Men esa dunyodan yuz ögirgan Suqrot kabi xotirjam edim. Şuning uçun öta sokin, tönib qolgan bulutday javob berdim:
– Bugun Xosiyat beşga kiradi. U mening singlim.
Kotiba qiz ham hayratini yaşirolmadi. U meni gangiyapti deb öylagan edi.
– Bu bölişi mumkin emas. Nabirangizmi yo singlingiz? Tuşunmadim.
Men uni tinçlantirgan böldim:
– Singlim beş yoşda. Unga yaşil rangli çiroyli köylak bilan iroqi döppi olib kelsangiz, tezlik bilan Çorsuga boring. U yerda hamma narsani topsa böladi… men uning tuğilgan kuniga yetib borişim kerak. Vaqtim tiğiz.
Farosatligina Sokina ortiqça gap söraşni öziga ep körmadi.
– Xöp böladi. Hozir borib kelaman.
Kotiba qiz çiqib ketişi bilan xona devorlaridan yana öşa musiqa kabi yoqimli ovoz tarala boshladi: A k a m k ye l ya p t i…
Men şunda devorning nafaqat quloği, tili borligiga ham işondim.
* * *
Çeksiz yönğiçqazorning bir burjida Otam bilan Bobom gaplaşib ötirardi. Jonhalak Xosiyat esa yana yönğiçqazor uzra öynoqi kapalakday şodmon suzib yurardi. Otam soqolini silayotgan bobomga qarab:
– U kelyapti. Eşqobil keladigan böldi, – dedi.
– Xosiyat biladi, unga fariştalar aytgan, – dedi bobom.
– Onasi yiğlayapti, – dedi-da, otam çekkaga qaradi.
– Momosi ham.. yiğlayapti… – dedi-da, bobom közini olib qoçdi, – toğalari Katta soyliq tomonga ketişdi, özimiz kutib olamiz, deyişdi. Men bormadim. Menga qiyin u yerda. Kelganida körişarmiz.
– Xosiyat qanot qoqib yuribdi, – dedi otam, – gödak-da, akasi kelib qolsa, akasi bilan öynamoqçi. U akasini haliyam olti yaşar deb öylayapti. Akasining yoşi mendan ança ötib ketganini qaydan bilsin. U olti yaşar akasini kutyapti…
Men uning oldiga çiqmasam bölmaydi. Kelişi bilan meni söraydi.
* * *
Stol ustidagi qoğozlarga köz yugurtirib, goh unisini, goh bunisini qölimga olib kördim. Yöq, hozir işlay olmayman. Xayolim qoçyapti. Bolalik yillarim köz oldimdan lip-lip etib öta boşladi. Göyo men ön beşinçi qavatdagi kabinetda emas, olislarda qolib ketgan öşa manzaralar va holatlar içida edim. Ana… Oppoq qor qoplagan kimsasiz dala… Dala örtasida men Xosiyatni ergaştirib boryapman. Qalin satin çoponga öranib olgan beş yaşar singlimning boşiga öralgan guldor jun römol içidan qop-qora közlari va jajjigina burni körinadi, xolos. U mening öng qölimdan mahkam uşlab olgan. Jimgina ortimdan ergaşadi. Qor ustida mayda qadam jajjigina mökki izlari ekilib qoladi. Dalaning bir çetidan mallarang bir kuçuk yugurib ötadi. Uni körib Xosiyat qölimni qattiqroq qisadi. Közlari javdirab menga qaraydi.
Keyin yana boşqa bir manzara içiga tuşib qolaman. Saharda meni Bekkam xolam uyğotdi. Çoponimni kiygizdi. Uydagi yiği-siği tovuşi meni sergak torttirdi. Lekin heç narsani tuşunmadim. Taşqariga çiqdik. Toğalarim, ammalarim, qöşnilarimiz va boşqa qarindoşlarimiz töplanişibdi. Birozdan söng itorqa uyimizning yoniga sariq rangli GAZ-21 volga maşinasi kelib töxtadi. Hamma maşinaga qarab yurdi. Maşinadan Qahhor bobom jun römolga öralgan bolani quçoqlab yiğlab tuşib kelardi. Otam va onam u kişiga yiğlab ergaşgan edilar. Şunda Qahhor bobomning bağridagi gödak Xosiyat ekanligini sezib qoldim. Bolagina könglimdan çirt etib nimadir uzilib ketdi. Uzi-ili-ib ke-yetdi! Şundan keyin men uni körmadim. Şundan keyin men… qorli dalalarni bir özim kezdim, köm-kök köklamlarga bir özim çiqdim, saratonning hurpillagan issiq tuproqlarida bir özimning izlarim qoldi.
* * *
Ikki soatdan söng Sokina xonaga kirib keldi. U xonaga kirdi-yu, hamma qizlar va ayollarga xos qiziquvçanlik bilan yelim xaltadagi yaşil köylakçani olib, qaytadan tekşira ketdi.
– Eşqobil aka, yaxşi köylak. Tozasi. Singlingiz kiysa, yaşnab ketadi. Qarang, qanday çiroyli. Yoqalari ham did bilan tikilgan. Parparalari ham meʼyorida. Mana bu döppini qarang. Qanday çiroyli-ya.
Haqiqatan, döppi ham, köylak ham juda çiroyli edi. Şu damda yana devorlardan öşa mayin va yoqimli ovoz kela boşladi: Akam kelyapti
Hamon bozordan sotib olib kelgan narsalariga mahliyo bölib ötirgan qizginadan söradim:
– Sokina, siz baribir devorlardan kelayotgan ovozni eşitmayapsiz-da?
U nimanidir eşitmoqçi bölganday jim qoldi-da, söng bolalarça soddadillik bilan ajablanib söradi:
– Qanday ovoz? Heç narsa eşitmayapman.
– Men ham şu paytgaça heç narsa eşitmaganman. Lekin devorlarning ham tili bor ekan. Devorlar juda yoqimli kuylar ekan. Endi bildim.
Sokina heç narsani tuşunmay menga ajablanib qaradi-da, bozordan olib kelgan narsalarini xaltaga joylab stol çetida qoldirib, jimgina çiqib ketdi.
Taşqarida men bilgan hayotdan boşqa hayot borligini sezib turardim. Örnimdan turdim-da, quçoq-quçoq nur tökilib yotgan devor-deraza tomon bordim. Derazadan narida… ön beşinçi qavatning derazalari poyiga tutaşib ketgan yam-yaşil yönğiçqazorni kördim. Voajab… Pastda şahar yöq edi… Hamma tomon quyoş nurida yarqirab yotgan yam-yaşil yönğiçqazor edi. Uzoqdan otam va bobom qölini peşonasiga soya qilib men tomonga qarab turişardi. Yönğiçqazor uzra sokin bir musiqa kabi öşa yoqimli ovoz taralardi: A k a m k ye l ya p t i!
Eşqobil Şukur,
Özbekiston Respublikasida xizmat körsatgan madaniyat xodimi.
1962-yili Curxondaryo viloyatida tuğilgan.
Özbekiston Milliy universiteti (avvalgi ToşDU)ning filologiya fakultetini tamomlagan.
“Yurakni örganiş”, “Soçlari sumbul-sumbul”, “Tungi gullar”, “Yaşil quşlar”, “Hamal ayvoni”, “Köz oçib körganlarim” şeʼriy töplamlari naşr etilgan.
“Köhna boğ rivoyatlari”, “Oqibat oqşomi”, “Padarkuş”, “Dunyoning köçişi”, “Qöriqxonada”, “Pul sanayotgan odam” kabi qissa va hikoyalari çop etilgan.
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


